Adhyāya 224

वैशंपायन उवाच । मन्दपालोऽपि कौरव्य चिन्तयानः सुतांस्तदा । उक्तवानप्यशीतांशुं नैव स स्म न तप्यते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । mandapālo ’pi kauravya cintayānaḥ sutāṁs tadā । uktavān apy aśītāṁśuṁ naiva sa sma na tapyate ॥

स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् । कथं न्वशक्ताः प्लवने लपिते मम पुत्रकाः ॥

sa tapyamānaḥ putrārthe lapitām idam abravīt । kathaṁ nv aśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ ॥

वर्धमाने हुतवहे वाते शीघ्रं प्रवायति । असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः ॥

vardhamāne hutavahe vāte śīghraṁ pravāyati । asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ ॥

कथं न्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी । भविष्यत्यसुखाविष्टा पुत्रत्राणमपश्यती ॥

kathaṁ nv aśaktā trāṇāya mātā teṣāṁ tapasvinī । bhaviṣyaty asukhāviṣṭā putratrāṇam apaśyatī ॥

कथं नु सरणेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान् । संतप्यमाना अभितो वाशमानाभिधावती ॥

kathaṁ nu saraṇe ’śaktān patane ca mamātmajān । saṁtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī ॥

जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्वः कथं च मे । स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी ॥

jaritāriḥ kathaṁ putraḥ sārisr̥kvaḥ kathaṁ ca me । stambamitraḥ kathaṁ droṇaḥ kathaṁ sā ca tapasvinī ॥

लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने । लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत ॥

lālapyamānaṁ tam r̥ṣiṁ mandapālaṁ tathā vane । lapitā pratyuvācedaṁ sāsūyam iva bhārata ॥

न ते सुतेष्ववेक्षास्ति तानृषीनुक्तवानसि । तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम् ॥

na te suteṣv avekṣāsti tān r̥ṣīn uktavān asi । tejasvino vīryavanto na teṣāṁ jvalanād bhayam ॥

तथाग्नौ ते परीत्ताश्च त्वया हि मम संनिधौ । प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना ॥

tathāgnau te parīttāś ca tvayā hi mama saṁnidhau । pratiśrutaṁ tathā ceti jvalanena mahātmanā ॥

लोकपालोऽनृतां वाचं न तु वक्ता कथंचन । समर्थास्ते च वक्तारो न ते तेष्वस्ति मानसम् ॥

lokapālo ’nr̥tāṁ vācaṁ na tu vaktā kathaṁ cana । samarthās te ca vaktāro na te teṣv asti mānasam ॥

तामेव तु ममामित्रीं चिन्तयन्परितप्यसे । ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत् ॥

tām eva tu mamāmitrīṁ cintayan paritapyase । dhruvaṁ mayi na te sneho yathā tasyāṁ purābhavat ॥

न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने । पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन ॥

na hi pakṣavatā nyāyyaṁ niḥsnehena suhr̥jjane । pīḍyamāna upadraṣṭuṁ śaktenātmā kathaṁ cana ॥

गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे । चरिष्याम्यहमप्येका यथा कापुरुषे तथा ॥

gaccha tvaṁ jaritām eva yadarthaṁ paritapyase । cariṣyāmy aham apy ekā yathā kāpuruṣe tathā ॥

मन्दपाल उवाच । नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे । अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम ॥

mandapāla uvāca । nāham evaṁ care loke yathā tvam abhimanyase । apatyahetor vicare tac ca kr̥cchragataṁ mama ॥

भूतं हित्वा भविष्येऽर्थे योऽवलम्बेत मन्दधीः । अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु ॥

bhūtaṁ hitvā bhaviṣye ’rthe yo ’valambeta mandadhīḥ । avamanyeta taṁ loko yathecchasi tathā kuru ॥

एष हि ज्वलमानोऽग्निर्लेलिहानो महीरुहान् । द्वेष्यं हि हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम ॥

eṣa hi jvalamāno ’gnir lelihāno mahīruhān । dveṣyaṁ hi hr̥di saṁtāpaṁ janayaty aśivaṁ mama ॥

वैशंपायन उवाच । तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता ततः । जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmād deśād atikrānte jvalane jaritā tataḥ । jagāma putrakān eva tvaritā putragr̥ddhinī ॥

सा तान्कुशलिनः सर्वान्निर्मुक्ताञ्जातवेदसः । रोरूयमाणा कृपणा सुतान्दृष्टवती वने ॥

sā tān kuśalinaḥ sarvān nirmuktāñ jātavedasaḥ । rorūyamāṇā kr̥paṇā sutān dr̥ṣṭavatī vane ॥

अश्रद्धेयतमं तेषां दर्शनं सा पुनः पुनः । एकैकशश्च तान्पुत्रान्क्रोशमानान्वपद्यत ॥

aśraddheyatamaṁ teṣāṁ darśanaṁ sā punaḥ punaḥ । ekaikaśaś ca tān putrān krośamānānvapadyata ॥

ततोऽभ्यगच्छत्सहसा मन्दपालोऽपि भारत । अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दन्त वै सुताः ॥

tato ’bhyagacchat sahasā mandapālo ’pi bhārata । atha te sarva evainaṁ nābhyanandanta vai sutāḥ ॥

लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुनः पुनः । नोचुस्ते वचनं किंचित्तमृषिं साध्वसाधु वा ॥

lālapyamānam ekaikaṁ jaritāṁ ca punaḥ punaḥ । nocus te vacanaṁ kiṁ cit tam r̥ṣiṁ sādhv asādhu vā ॥

मन्दपाल उवाच । ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तदनन्तरः । मध्यमः कतमः पुत्रः कनिष्ठः कतमश्च ते ॥

mandapāla uvāca । jyeṣṭhaḥ sutas te katamaḥ katamas tadanantaraḥ । madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaś ca te ॥

एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तं किं मां न प्रतिभाषसे । कृतवानस्मि हव्याशे नैव शान्तिमितो लभे ॥

evaṁ bruvantaṁ duḥkhārtaṁ kiṁ māṁ na pratibhāṣase । kr̥tavān asmi havyāśe naiva śāntim ito labhe ॥

जरितोवाच । किं ते ज्येष्ठे सुते कार्यं किमनन्तरजेन वा । किं च ते मध्यमे कार्यं किं कनिष्ठे तपस्विनि ॥

jaritovāca । kiṁ te jyeṣṭhe sute kāryaṁ kim anantarajena vā । kiṁ ca te madhyame kāryaṁ kiṁ kaniṣṭhe tapasvini ॥

यस्त्वं मां सर्वशो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा । तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम् ॥

yas tvaṁ māṁ sarvaśo hīnām utsr̥jyāsi gataḥ purā । tām eva lapitāṁ gaccha taruṇīṁ cāruhāsinīm ॥

मन्दपाल उवाच । न स्त्रीणां विद्यते किंचिदन्यत्र पुरुषान्तरात् । सापत्नकमृते लोके भवितव्यं हि तत्तथा ॥

mandapāla uvāca । na strīṇāṁ vidyate kiṁ cid anyatra puruṣāntarāt । sāpatnakam r̥te loke bhavitavyaṁ hi tat tathā ॥

सुव्रतापि हि कल्याणी सर्वलोकपरिश्रुता । अरुन्धती पर्यशङ्कद्वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥

suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā । arundhatī paryaśaṅkad vasiṣṭham r̥ṣisattamam ॥

विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम् । सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम् ॥

viśuddhabhāvam atyantaṁ sadā priyahite ratam । saptarṣimadhyagaṁ vīram avamene ca taṁ munim ॥

अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा । लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव लक्ष्यते ॥

apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā । lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittam iva lakṣyate ॥

अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह । इष्टमेवंगते हित्वा सा तथैव च वर्तसे ॥

apatyahetoḥ saṁprāptaṁ tathā tvam api mām iha । iṣṭam evaṁgate hitvā sā tathaiva ca vartase ॥

नैव भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन । न हि कार्यमनुध्याति भार्या पुत्रवती सती ॥

naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṁsā kathaṁ cana । na hi kāryam anudhyāti bhāryā putravatī satī ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासिरे । स च तानात्मजान्राजन्नाश्वासयितुमारभत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te sarva evainaṁ putrāḥ samyag upāsire । sa ca tān ātmajān rājann āśvāsayitum ārabhat ॥