Adhyāya 223

जरितारिरुवाच । पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पूरुषः । स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित् ॥

jaritārir uvāca । purataḥ kr̥cchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ । sa kr̥cchrakālaṁ saṁprāpya vyathāṁ naivaiti karhi cit ॥

यस्तु कृच्छ्रमसंप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । स कृच्छ्रकाले व्यथितो न प्रजानाति किंचन ॥

yas tu kr̥cchram asaṁprāptaṁ vicetā nāvabudhyate । sa kr̥cchrakāle vyathito na prajānāti kiṁ cana ॥

सारिसृक्व उवाच । धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः । शूरः प्राज्ञो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥

sārisr̥kva uvāca । dhīras tvam asi medhāvī prāṇakr̥cchram idaṁ ca naḥ । śūraḥ prājño bahūnāṁ hi bhavaty eko na saṁśayaḥ ॥

स्तम्बमित्र उवाच । ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः । ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति कनीयान्किं करिष्यति ॥

stambamitra uvāca । jyeṣṭhas trātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kr̥cchrataḥ । jyeṣṭhaś cen na prajānāti kanīyān kiṁ kariṣyati ॥

द्रोण उवाच । हिरण्यरेतास्त्वरितो ज्वलन्नायाति नः क्षयम् । सप्तजिह्वोऽनलः क्षामो लेलिहानोपसर्पति ॥

droṇa uvāca । hiraṇyaretās tvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam । saptajihvo ’nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो भ्रातृभिस्तु जरितारिर्विभावसुम् । तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा यथा तच्छृणु पार्थिव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto bhrātr̥bhis tu jaritārir vibhāvasum । tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tac chr̥ṇu pārthiva ॥

जरितारिरुवाच । आत्मासि वायोः पवनः शरीरमुत वीरुधाम् । योनिरापश्च ते शुक्र योनिस्त्वमसि चाम्भसः ॥

jaritārir uvāca । ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām । yonir āpaś ca te śukra yonis tvam asi cāmbhasaḥ ॥

ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति विसर्पन्ति च पार्श्वतः । अर्चिषस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथा ॥

ūrdhvaṁ cādhaś ca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ । arciṣas te mahāvīrya raśmayaḥ savitur yathā ॥

सारिसृक्व उवाच । माता प्रपन्ना पितरं न विद्मः; पक्षाश्च नो न प्रजाताब्जकेतो । न नस्त्राता विद्यतेऽग्ने त्वदन्य;स्तस्माद्धि नः परिरक्षैकवीर ॥

sārisr̥kva uvāca । mātā prapannā pitaraṁ na vidmaḥ; pakṣāś ca no na prajātābjaketo । na nas trātā vidyate ’gne tvad anyas; tasmād dhi naḥ parirakṣaikavīra ॥

यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः । तेन नः परिरक्षाद्य ईडितः शरणैषिणः ॥

yad agne te śivaṁ rūpaṁ ye ca te sapta hetayaḥ । tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ ॥

त्वमेवैकस्तपसे जातवेदो; नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव । ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व; परेणास्मान्प्रैहि वै हव्यवाह ॥

tvam evaikas tapase jātavedo; nānyas taptā vidyate goṣu deva । r̥ṣīn asmān bālakān pālayasva; pareṇāsmān praihi vai havyavāha ॥

स्तम्बमित्र उवाच । सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥

stambamitra uvāca । sarvam agne tvam evaikas tvayi sarvam idaṁ jagat । tvaṁ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṁ tvaṁ bibharṣi ca ॥

त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः । मनीषिणस्त्वां यजन्ते बहुधा चैकधैव च ॥

tvam agnir havyavāhas tvaṁ tvam eva paramaṁ haviḥ । manīṣiṇas tvāṁ yajante bahudhā caikadhaiva ca ॥

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह; प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूति;स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥

sr̥ṣṭvā lokāṁs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ । sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ॥

त्वमन्नं प्राणिनां भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते । नित्यं प्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

tvam annaṁ prāṇināṁ bhuktam antarbhūto jagatpate । nityaṁ pravr̥ddhaḥ pacasi tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

द्रोण उवाच । सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो; भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च । विश्वानादाय पुनरुत्सर्गकाले; सृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ॥

droṇa uvāca । sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo; bhūmer ambho bhūmijātān rasāṁś ca । viśvān ādāya punar utsargakāle; sr̥ṣṭvā vr̥ṣṭyā bhāvayasīha śukra ॥

त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः । जायन्ते पुष्करिण्यश्च समुद्रश्च महोदधिः ॥

tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ । jāyante puṣkariṇyaś ca samudraś ca mahodadhiḥ ॥

इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् । शिवस्त्राता भवास्माकं मास्मानद्य विनाशय ॥

idaṁ vai sadma tigmāṁśo varuṇasya parāyaṇam । śivas trātā bhavāsmākaṁ māsmān adya vināśaya ॥

पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन । परेण प्रैहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव ॥

piṅgākṣa lohitagrīva kr̥ṣṇavartman hutāśana । pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gr̥hān iva ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेनाक्लिष्टकर्मणा । द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā । droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā ॥

ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं त्वया । ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम् ॥

r̥ṣir droṇas tvam asi vai brahmaitad vyāhr̥taṁ tvayā । īpsitaṁ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam ॥

मन्दपालेन यूयं हि मम पूर्वं निवेदिताः । वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह ॥

mandapālena yūyaṁ hi mama pūrvaṁ niveditāḥ । varjayeḥ putrakān mahyaṁ dahan dāvam iti sma ha ॥

यच्च तद्वचनं तस्य त्वया यच्चेह भाषितम् । उभयं मे गरीयस्तद्ब्रूहि किं करवाणि ते । भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मन्स्तोत्रेण ते विभो ॥

yac ca tad vacanaṁ tasya tvayā yac ceha bhāṣitam । ubhayaṁ me garīyas tad brūhi kiṁ karavāṇi te । bhr̥śaṁ prīto ’smi bhadraṁ te brahman stotreṇa te vibho ॥

द्रोण उवाच । इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः । एतान्कुरुष्व दंष्ट्रासु हव्यवाह सबान्धवान् ॥

droṇa uvāca । ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ । etān kuruṣva daṁṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān ॥

वैशंपायन उवाच । तथा तत्कृतवान्वह्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् । ददाह खाण्डवं चैव समिद्धो जनमेजय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā tat kr̥tavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān । dadāha khāṇḍavaṁ caiva samiddho janamejaya ॥