Adhyāya 195

भीष्म उवाच । न रोचते विग्रहो मे पाण्डुपुत्रैः कथंचन । यथैव धृतराष्ट्रो मे तथा पाण्डुरसंशयम् ॥

bhīṣma uvāca । na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṁ cana । yathaiva dhr̥tarāṣṭro me tathā pāṇḍur asaṁśayam ॥

गान्धार्याश्च यथा पुत्रास्तथा कुन्तीसुता मताः । यथा च मम ते रक्ष्या धृतराष्ट्र तथा तव ॥

gāndhāryāś ca yathā putrās tathā kuntīsutā matāḥ । yathā ca mama te rakṣyā dhr̥tarāṣṭra tathā tava ॥

यथा च मम राज्ञश्च तथा दुर्योधनस्य ते । तथा कुरूणां सर्वेषामन्येषामपि भारत ॥

yathā ca mama rājñaś ca tathā duryodhanasya te । tathā kurūṇāṁ sarveṣām anyeṣām api bhārata ॥

एवं गते विग्रहं तैर्न रोचये; संधाय वीरैर्दीयतामद्य भूमिः । तेषामपीदं प्रपितामहानां; राज्यं पितुश्चैव कुरूत्तमानाम् ॥

evaṁ gate vigrahaṁ tair na rocaye; saṁdhāya vīrair dīyatām adya bhūmiḥ । teṣām apīdaṁ prapitāmahānāṁ; rājyaṁ pituś caiva kurūttamānām ॥

दुर्योधन यथा राज्यं त्वमिदं तात पश्यसि । मम पैतृकमित्येवं तेऽपि पश्यन्ति पाण्डवाः ॥

duryodhana yathā rājyaṁ tvam idaṁ tāta paśyasi । mama paitr̥kam ity evaṁ te ’pi paśyanti pāṇḍavāḥ ॥

यदि राज्यं न ते प्राप्ताः पाण्डवेयास्तपस्विनः । कुत एव तवापीदं भारतस्य च कस्यचित् ॥

yadi rājyaṁ na te prāptāḥ pāṇḍaveyās tapasvinaḥ । kuta eva tavāpīdaṁ bhāratasya ca kasya cit ॥

अथ धर्मेण राज्यं त्वं प्राप्तवान्भरतर्षभ । तेऽपि राज्यमनुप्राप्ताः पूर्वमेवेति मे मतिः ॥

atha dharmeṇa rājyaṁ tvaṁ prāptavān bharatarṣabha । te ’pi rājyam anuprāptāḥ pūrvam eveti me matiḥ ॥

मधुरेणैव राज्यस्य तेषामर्धं प्रदीयताम् । एतद्धि पुरुषव्याघ्र हितं सर्वजनस्य च ॥

madhureṇaiva rājyasya teṣām ardhaṁ pradīyatām । etad dhi puruṣavyāghra hitaṁ sarvajanasya ca ॥

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते न हितं नो भविष्यति । तवाप्यकीर्तिः सकला भविष्यति न संशयः ॥

ato ’nyathā cet kriyate na hitaṁ no bhaviṣyati । tavāpy akīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

कीर्तिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम् । नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं ह्यफलं स्मृतम् ॥

kīrtirakṣaṇam ātiṣṭha kīrtir hi paramaṁ balam । naṣṭakīrter manuṣyasya jīvitaṁ hy aphalaṁ smr̥tam ॥

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य न प्रणश्यति कौरव । तावज्जीवति गान्धारे नष्टकीर्तिस्तु नश्यति ॥

yāvat kīrtir manuṣyasya na praṇaśyati kaurava । tāvaj jīvati gāndhāre naṣṭakīrtis tu naśyati ॥

तमिमं समुपातिष्ठ धर्मं कुरुकुलोचितम् । अनुरूपं महाबाहो पूर्वेषामात्मनः कुरु ॥

tam imaṁ samupātiṣṭha dharmaṁ kurukulocitam । anurūpaṁ mahābāho pūrveṣām ātmanaḥ kuru ॥

दिष्ट्या धरन्ति ते वीरा दिष्ट्या जीवति सा पृथा । दिष्ट्या पुरोचनः पापो नसकामोऽत्ययं गतः ॥

diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pr̥thā । diṣṭyā purocanaḥ pāpo nasakāmo ’tyayaṁ gataḥ ॥

तदा प्रभृति गान्धारे न शक्नोम्यभिवीक्षितुम् । लोके प्राणभृतां कंचिच्छ्रुत्वा कुन्तीं तथागताम् ॥

tadā prabhr̥ti gāndhāre na śaknomy abhivīkṣitum । loke prāṇabhr̥tāṁ kaṁ cic chrutvā kuntīṁ tathāgatām ॥

न चापि दोषेण तथा लोको वैति पुरोचनम् । यथा त्वां पुरुषव्याघ्र लोको दोषेण गच्छति ॥

na cāpi doṣeṇa tathā loko vaiti purocanam । yathā tvāṁ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati ॥

तदिदं जीवितं तेषां तव कल्मषनाशनम् । संमन्तव्यं महाराज पाण्डवानां च दर्शनम् ॥

tad idaṁ jīvitaṁ teṣāṁ tava kalmaṣanāśanam । saṁmantavyaṁ mahārāja pāṇḍavānāṁ ca darśanam ॥

न चापि तेषां वीराणां जीवतां कुरुनन्दन । पित्र्योंऽशः शक्य आदातुमपि वज्रभृता स्वयम् ॥

na cāpi teṣāṁ vīrāṇāṁ jīvatāṁ kurunandana । pitryo ’ṁśaḥ śakya ādātum api vajrabhr̥tā svayam ॥

ते हि सर्वे स्थिता धर्मे सर्वे चैवैकचेतसः । अधर्मेण निरस्ताश्च तुल्ये राज्ये विशेषतः ॥

te hi sarve sthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ । adharmeṇa nirastāś ca tulye rājye viśeṣataḥ ॥

यदि धर्मस्त्वया कार्यो यदि कार्यं प्रियं च मे । क्षेमं च यदि कर्तव्यं तेषामर्धं प्रदीयताम् ॥

yadi dharmas tvayā kāryo yadi kāryaṁ priyaṁ ca me । kṣemaṁ ca yadi kartavyaṁ teṣām ardhaṁ pradīyatām ॥