Adhyāya 189

व्यास उवाच । पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रमुपासते । तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा ॥

vyāsa uvāca । purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satram upāsate । tatra vaivasvato rājañ śāmitram akarot tadā ॥

ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज;न्नामारयत्किंचिदपि प्रजाभ्यः । ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः; कालातिपातान्मरणात्प्रहीणाः ॥

tato yamo dīkṣitas tatra rājan; nāmārayat kiṁ cid api prajābhyaḥ । tataḥ prajās tā bahulā babhūvuḥ; kālātipātān maraṇāt prahīṇāḥ ॥

ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः; साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ च । प्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं; समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये ॥

tatas tu śakro varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaś cāśvinau ca । praṇetāraṁ bhuvanasya prajāpatiṁ; samājagmus tatra devās tathānye ॥

ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता; भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्या । तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः; प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम् ॥

tato ’bruvam̐l lokaguruṁ sametā; bhayaṁ nas tīvraṁ mānuṣāṇāṁ vivr̥ddhyā । tasmād bhayād udvijantaḥ sukhepsavaḥ; prayāma sarve śaraṇaṁ bhavantam ॥

ब्रह्मोवाच । किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः । मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवतु कर्हिचित् ॥

brahmovāca । kiṁ vo bhayaṁ mānuṣebhyo yūyaṁ sarve yadāmarāḥ । mā vo martyasakāśād vai bhayaṁ bhavatu karhi cit ॥

देवा ऊचुः । मर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन । अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः ॥

devā ūcuḥ । martyā hy amartyāḥ saṁvr̥ttā na viśeṣo ’sti kaś cana । aviśeṣād udvijanto viśeṣārtham ihāgatāḥ ॥

ब्रह्मोवाच । वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो;स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः । तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये; तत एषां भवितैवान्तकालः ॥

brahmovāca । vaivasvato vyāpr̥taḥ satrahetos; tena tv ime na mriyante manuṣyāḥ । tasminn ekāgre kr̥tasarvakārye; tata eṣāṁ bhavitaivāntakālaḥ ॥

वैवस्वतस्यापि तनुर्विभूता; वीर्येण युष्माकमुत प्रयुक्ता । सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले; तनुर्हि वीर्यं भविता नरेषु ॥

vaivasvatasyāpi tanur vibhūtā; vīryeṇa yuṣmākam uta prayuktā । saiṣām anto bhavitā hy antakāle; tanur hi vīryaṁ bhavitā nareṣu ॥

व्यास उवाच । ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं; श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्ते । समासीनास्ते समेता महाबला; भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम् ॥

vyāsa uvāca । tatas tu te pūrvajadevavākyaṁ; śrutvā devā yatra devā yajante । samāsīnās te sametā mahābalā; bhāgīrathyāṁ dadr̥śuḥ puṇḍarīkam ॥

दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु;स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम । सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां; यत्र गङ्गा सततं संप्रसूता ॥

dr̥ṣṭvā ca tad vismitās te babhūvus; teṣām indras tatra śūro jagāma । so ’paśyad yoṣām atha pāvakaprabhāṁ; yatra gaṅgā satataṁ saṁprasūtā ॥

सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी; गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत् । तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै; तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम् ॥

sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṁ devīṁ vyavagāhyāvatiṣṭhat । tasyāśrubinduḥ patito jale vai; tat padmam āsīd atha tatra kāñcanam ॥

तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी;मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै । का त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतो;र्वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि ॥

tad adbhutaṁ prekṣya vajrī tadānīm; apr̥cchat tāṁ yoṣitam antikād vai । kā tvaṁ kathaṁ rodiṣi kasya hetor; vākyaṁ tathyaṁ kāmayeha bravīhi ॥

स्त्र्युवाच । त्वं वेत्स्यसे मामिह यास्मि शक्र; यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या । आगच्छ राजन्पुरतोऽहं गमिष्ये; द्रष्टासि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम् ॥

stry uvāca । tvaṁ vetsyase mām iha yāsmi śakra; yadarthaṁ cāhaṁ rodimi mandabhāgyā । āgaccha rājan purato ’haṁ gamiṣye; draṣṭāsi tad rodimi yatkr̥te ’ham ॥

व्यास उवाच । तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं; सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम् । सिंहासनस्थं युवतीसहायं; क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि ॥

vyāsa uvāca । tāṁ gacchantīm anvagacchat tadānīṁ; so ’paśyad ārāt taruṇaṁ darśanīyam । siṁhāsanasthaṁ yuvatīsahāyaṁ; krīḍantam akṣair girirājamūrdhni ॥

तमब्रवीद्देवराजो ममेदं; त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम् । ईशोऽहमस्मीति समन्युरब्रवी;द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम् ॥

tam abravīd devarājo mamedaṁ; tvaṁ viddhi viśvaṁ bhuvanaṁ vaśe sthitam । īśo ’ham asmīti samanyur abravīd; dr̥ṣṭvā tam akṣaiḥ subhr̥śaṁ pramattam ॥

क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो; जहास शक्रं च शनैरुदैक्षत । संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज;स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे ॥

kruddhaṁ tu śakraṁ prasamīkṣya devo; jahāsa śakraṁ ca śanair udaikṣata । saṁstambhito ’bhūd atha devarājas; tenekṣitaḥ sthāṇur ivāvatasthe ॥

यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया; तदा देवीं रुदतीं तामुवाच । आनीयतामेष यतोऽहमारा;न्मैनं दर्पः पुनरप्याविशेत ॥

yadā tu paryāptam ihāsya krīḍayā; tadā devīṁ rudatīṁ tām uvāca । ānīyatām eṣa yato ’ham ārān; mainaṁ darpaḥ punar apy āviśeta ॥

ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु; स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम् । तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा; मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित् ॥

tataḥ śakraḥ spr̥ṣṭamātras tayā tu; srastair aṅgaiḥ patito ’bhūd dharaṇyām । tam abravīd bhagavān ugratejā; maivaṁ punaḥ śakra kr̥thāḥ kathaṁ cit ॥

विवर्तयैनं च महाद्रिराजं; बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम् । विवृत्य चैवाविश मध्यमस्य; यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः ॥

vivartayainaṁ ca mahādrirājaṁ; balaṁ ca vīryaṁ ca tavāprameyam । vivr̥tya caivāviśa madhyam asya; yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ ॥

स तद्विवृत्य शिखरं महागिरे;स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श । स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः; कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे ॥

sa tad vivr̥tya śikharaṁ mahāgires; tulyadyutīṁś caturo ’nyān dadarśa । sa tān abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaccin nāhaṁ bhavitā vai yatheme ॥

ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं; विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच । दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो; यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात् ॥

tato devo giriśo vajrapāṇiṁ; vivr̥tya netre kupito ’bhyuvāca । darīm etāṁ praviśa tvaṁ śatakrato; yan māṁ bālyād avamaṁsthāḥ purastāt ॥

उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः; प्रवेपमानो भृशमेवाभिषङ्गात् । स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न;मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि ॥

uktas tv evaṁ vibhunā devarājaḥ; pravepamāno bhr̥śam evābhiṣaṅgāt । srastair aṅgair anileneva nunnam; aśvatthapatraṁ girirājamūrdhni ॥

स प्राञ्जलिर्विनतेनाननेन; प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः । उवाच चेदं बहुरूपमुग्रं; द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य ॥

sa prāñjalir vinatenānanena; pravepamānaḥ sahasaivam uktaḥ । uvāca cedaṁ bahurūpam ugraṁ; draṣṭā śeṣasya bhagavaṁs tvaṁ bhavādya ॥

तमब्रवीदुग्रधन्वा प्रहस्य; नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति । एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता;त्तस्मादेतां दरिमाविश्य शेध्वम् ॥

tam abravīd ugradhanvā prahasya; naivaṁśīlāḥ śeṣam ihāpnuvanti । ete ’py evaṁ bhavitāraḥ purastāt; tasmād etāṁ darim āviśya śedhvam ॥

शेषोऽप्येवं भविता वो न संशयो; योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम् । तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं; बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा ॥

śeṣo ’py evaṁ bhavitā vo na saṁśayo; yoniṁ sarve mānuṣīm āviśadhvam । tatra yūyaṁ karma kr̥tvāviṣahyaṁ; bahūn anyān nidhanaṁ prāpayitvā ॥

आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं; स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम् । सर्वं मया भाषितमेतदेवं; कर्तव्यमन्यद्विविधार्थवच्च ॥

āgantāraḥ punar evendralokaṁ; svakarmaṇā pūrvajitaṁ mahārham । sarvaṁ mayā bhāṣitam etad evaṁ; kartavyam anyad vividhārthavac ca ॥

पूर्वेन्द्रा ऊचुः । गमिष्यामो मानुषं देवलोका;द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः । देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां; धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च ॥

pūrvendrā ūcuḥ । gamiṣyāmo mānuṣaṁ devalokād; durādharo vihito yatra mokṣaḥ । devās tv asmān ādadhīrañ jananyāṁ; dharmo vāyur maghavān aśvinau ca ॥

व्यास उवाच । एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु; देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह । वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो;र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम् ॥

vyāsa uvāca । etac chrutvā vajrapāṇir vacas tu; devaśreṣṭhaṁ punar evedam āha । vīryeṇāhaṁ puruṣaṁ kāryahetor; dadyām eṣāṁ pañcamaṁ matprasūtam ॥

तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा; प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम् । तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां; श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु ॥

teṣāṁ kāmaṁ bhagavān ugradhanvā; prādād iṣṭaṁ sannisargād yathoktam । tāṁ cāpy eṣāṁ yoṣitaṁ lokakāntāṁ; śriyaṁ bhāryāṁ vyadadhān mānuṣeṣu ॥

तैरेव सार्धं तु ततः स देवो; जगाम नारायणमप्रमेयम् । स चापि तद्व्यदधात्सर्वमेव; ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्याम् ॥

tair eva sārdhaṁ tu tataḥ sa devo; jagāma nārāyaṇam aprameyam । sa cāpi tad vyadadhāt sarvam eva; tataḥ sarve saṁbabhūvur dharaṇyām ॥

स चापि केशौ हरिरुद्बबर्ह; शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम् । तौ चापि केशौ विशतां यदूनां; कुले स्त्रियौ रोहिणीं देवकीं च । तयोरेको बलदेवो बभूव; कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव ॥

sa cāpi keśau harir udbabarha; śuklam ekam aparaṁ cāpi kr̥ṣṇam । tau cāpi keśau viśatāṁ yadūnāṁ; kule striyau rohiṇīṁ devakīṁ ca । tayor eko baladevo babhūva; kr̥ṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṁbabhūva ॥

ये ते पूर्वं शक्ररूपा निरुद्धा;स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य । इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः; शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची ॥

ye te pūrvaṁ śakrarūpā niruddhās; tasyāṁ daryāṁ parvatasyottarasya । ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṁśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī ॥

एवमेते पाण्डवाः संबभूवु;र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः । लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा; भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा ॥

evam ete pāṇḍavāḥ saṁbabhūvur; ye te rājan pūrvam indrā babhūvuḥ । lakṣmīś caiṣāṁ pūrvam evopadiṣṭā; bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā ॥

कथं हि स्त्री कर्मणोऽन्ते महीतला;त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात् । यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं; गन्धश्चाग्र्यः क्रोशमात्रात्प्रवाति ॥

kathaṁ hi strī karmaṇo ’nte mahītalāt; samuttiṣṭhed anyato daivayogāt । yasyā rūpaṁ somasūryaprakāśaṁ; gandhaś cāgryaḥ krośamātrāt pravāti ॥

इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र; ददामि ते वरमत्यद्भुतं च । दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं; पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान् ॥

idaṁ cānyat prītipūrvaṁ narendra; dadāmi te varam atyadbhutaṁ ca । divyaṁ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṁs tvaṁ; puṇyair divyaiḥ pūrvadehair upetān ॥

वैशंपायन उवाच । ततो व्यासः परमोदारकर्मा; शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः । चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तान्स सर्वा;न्राजापश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vyāsaḥ paramodārakarmā; śucir vipras tapasā tasya rājñaḥ । cakṣur divyaṁ pradadau tān sa sarvān; rājāpaśyat pūrvadehair yathāvat ॥

ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः; शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान् । बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो; व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श ॥

tato divyān hemakirīṭamālinaḥ; śakraprakhyān pāvakādityavarṇān । baddhāpīḍāṁś cārurūpāṁś ca yūno; vyūḍhoraskāṁs tālamātrān dadarśa ॥

दिव्यैर्वस्त्रैररजोभिः सुवर्णै;र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव । साक्षात्त्र्यक्षान्वसवो वाथ दिव्या;नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान् । तान्पूर्वेन्द्रानेवमीक्ष्याभिरूपा;न्प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च ॥

divyair vastrair arajobhiḥ suvarṇair; mālyaiś cāgryaiḥ śobhamānān atīva । sākṣāt tryakṣān vasavo vātha divyān; ādityān vā sarvaguṇopapannān । tān pūrvendrān evam īkṣyābhirūpān; prīto rājā drupado vismitaś ca ॥

दिव्यां मायां तामवाप्याप्रमेयां; तां चैवाग्र्यां श्रियमिव रूपिणीं च । योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः; पत्नीमृद्धां दृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः ॥

divyāṁ māyāṁ tām avāpyāprameyāṁ; tāṁ caivāgryāṁ śriyam iva rūpiṇīṁ ca । yogyāṁ teṣāṁ rūpatejoyaśobhiḥ; patnīm r̥ddhāṁ dr̥ṣṭavān pārthivendraḥ ॥

स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं; जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य । नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति; प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम् ॥

sa tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryarūpaṁ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya । naitac citraṁ paramarṣe tvayīti; prasannacetāḥ sa uvāca cainam ॥

व्यास उवाच । आसीत्तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनः । नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥

vyāsa uvāca । āsīt tapovane kā cid r̥ṣeḥ kanyā mahātmanaḥ । nādhyagacchat patiṁ sā tu kanyā rūpavatī satī ॥

तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम् । तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम् ॥

toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṁkaram । tām uvāceśvaraḥ prīto vr̥ṇu kāmam iti svayam ॥

सैवमुक्ताब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम् । पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः ॥

saivam uktābravīt kanyā devaṁ varadam īśvaram । patiṁ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ ॥

ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतिमांस्तदा । पञ्च ते पतयः श्रेष्ठा भविष्यन्तीति शंकरः ॥

dadau tasyai sa deveśas taṁ varaṁ prītimāṁs tadā । pañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṁkaraḥ ॥

सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत । एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति वै तदा । तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः ॥

sā prasādayatī devam idaṁ bhūyo ’bhyabhāṣata । ekaṁ patiṁ guṇopetaṁ tvatto ’rhāmīti vai tadā । tāṁ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṁ vacaḥ ॥

पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः । तत्तथा भविता भद्रे तव तद्भद्रमस्तु ते । देहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति ॥

pañcakr̥tvas tvayā uktaḥ patiṁ dehīty ahaṁ punaḥ । tat tathā bhavitā bhadre tava tad bhadram astu te । deham anyaṁ gatāyās te yathoktaṁ tad bhaviṣyati ॥

द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी । पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥

drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī । pañcānāṁ vihitā patnī kr̥ṣṇā pārṣaty aninditā ॥

स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखे । सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता ॥

svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe । seha taptvā tapo ghoraṁ duhitr̥tvaṁ tavāgatā ॥

सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा; पञ्चानामेका स्वकृतेन कर्मणा । सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा; श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व ॥

saiṣā devī rucirā devajuṣṭā; pañcānām ekā svakr̥tena karmaṇā । sr̥ṣṭā svayaṁ devapatnī svayambhuvā; śrutvā rājan drupadeṣṭaṁ kuruṣva ॥