Adhyāya 173

अर्जुन उवाच । राज्ञा कल्माषपादेन गुरौ ब्रह्मविदां वरे । कारणं किं पुरस्कृत्य भार्या वै संनियोजिता ॥

arjuna uvāca । rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṁ vare । kāraṇaṁ kiṁ puraskr̥tya bhāryā vai saṁniyojitā ॥

जानता च परं धर्मं लोक्यं तेन महात्मना । अगम्यागमनं कस्माद्वसिष्ठेन महात्मना । कृतं तेन पुरा सर्वं वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥

jānatā ca paraṁ dharmaṁ lokyaṁ tena mahātmanā । agamyāgamanaṁ kasmād vasiṣṭhena mahātmanā । kr̥taṁ tena purā sarvaṁ vaktum arhasi pr̥cchataḥ ॥

गन्धर्व उवाच । धनंजय निबोधेदं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वसिष्ठं प्रति दुर्धर्षं तथामित्रसहं नृपम् ॥

gandharva uvāca । dhanaṁjaya nibodhedaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । vasiṣṭhaṁ prati durdharṣaṁ tathāmitrasahaṁ nr̥pam ॥

कथितं ते मया पूर्वं यथा शप्तः स पार्थिवः । शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिष्ठेन महात्मना ॥

kathitaṁ te mayā pūrvaṁ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ । śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā ॥

स तु शापवशं प्राप्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । निर्जगाम पुराद्राजा सहदारः परंतपः ॥

sa tu śāpavaśaṁ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ । nirjagāma purād rājā sahadāraḥ paraṁtapaḥ ॥

अरण्यं निर्जनं गत्वा सदारः परिचक्रमे । नानामृगगणाकीर्णं नानासत्त्वसमाकुलम् ॥

araṇyaṁ nirjanaṁ gatvā sadāraḥ paricakrame । nānāmr̥gagaṇākīrṇaṁ nānāsattvasamākulam ॥

नानागुल्मलताच्छन्नं नानाद्रुमसमावृतम् । अरण्यं घोरसंनादं शापग्रस्तः परिभ्रमन् ॥

nānāgulmalatācchannaṁ nānādrumasamāvr̥tam । araṇyaṁ ghorasaṁnādaṁ śāpagrastaḥ paribhraman ॥

स कदाचित्क्षुधाविष्टो मृगयन्भक्षमात्मनः । ददर्श सुपरिक्लिष्टः कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे । ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव मैथुनायोपसंगतौ ॥

sa kadā cit kṣudhāviṣṭo mr̥gayan bhakṣam ātmanaḥ । dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṁś cid vananirjhare । brāhmaṇīṁ brāhmaṇaṁ caiva maithunāyopasaṁgatau ॥

तौ समीक्ष्य तु वित्रस्तावकृतार्थौ प्रधावितौ । तयोश्च द्रवतोर्विप्रं जगृहे नृपतिर्बलात् ॥

tau samīkṣya tu vitrastāv akr̥tārthau pradhāvitau । tayoś ca dravator vipraṁ jagr̥he nr̥patir balāt ॥

दृष्ट्वा गृहीतं भर्तारमथ ब्राह्मण्यभाषत । शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रत ॥

dr̥ṣṭvā gr̥hītaṁ bhartāram atha brāhmaṇy abhāṣata । śr̥ṇu rājan vaco mahyaṁ yat tvāṁ vakṣyāmi suvrata ॥

आदित्यवंशप्रभवस्त्वं हि लोकपरिश्रुतः । अप्रमत्तः स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतः ॥

ādityavaṁśaprabhavas tvaṁ hi lokapariśrutaḥ । apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ ॥

शापं प्राप्तोऽसि दुर्धर्ष न पापं कर्तुमर्हसि । ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्त्रास्म्यद्य समागता ॥

śāpaṁ prāpto ’si durdharṣa na pāpaṁ kartum arhasi । r̥tukāle tu saṁprāpte bhartrāsmy adya samāgatā ॥

अकृतार्था ह्यहं भर्त्रा प्रसवार्थश्च मे महान् । प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्ता मेऽयं विसृज्यताम् ॥

akr̥tārthā hy ahaṁ bhartrā prasavārthaś ca me mahān । prasīda nr̥patiśreṣṭha bhartā me ’yaṁ visr̥jyatām ॥

एवं विक्रोशमानायास्तस्याः स सुनृशंसकृत् । भर्तारं भक्षयामास व्याघ्रो मृगमिवेप्सितम् ॥

evaṁ vikrośamānāyās tasyāḥ sa sunr̥śaṁsakr̥t । bhartāraṁ bhakṣayām āsa vyāghro mr̥gam ivepsitam ॥

तस्याः क्रोधाभिभूताया यदश्रु न्यपतद्भुवि । सोऽग्निः समभवद्दीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत् ॥

tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yad aśru nyapatad bhuvi । so ’gniḥ samabhavad dīptas taṁ ca deśaṁ vyadīpayat ॥

ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनदुःखिता । कल्माषपादं राजर्षिमशपद्ब्राह्मणी रुषा ॥

tataḥ sā śokasaṁtaptā bhartr̥vyasanaduḥkhitā । kalmāṣapādaṁ rājarṣim aśapad brāhmaṇī ruṣā ॥

यस्मान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशंसवत् । प्रेक्षन्त्या भक्षितो मेऽद्य प्रभुर्भर्ता महायशाः ॥

yasmān mamākr̥tārthāyās tvayā kṣudra nr̥śaṁsavat । prekṣantyā bhakṣito me ’dya prabhur bhartā mahāyaśāḥ ॥

तस्मात्त्वमपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षतः । पत्नीमृतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम् ॥

tasmāt tvam api durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ । patnīm r̥tāv anuprāpya sadyas tyakṣyasi jīvitam ॥

यस्य चर्षेर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिताः । तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति । स ते वंशकरः पुत्रो भविष्यति नृपाधम ॥

yasya carṣer vasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ । tena saṁgamya te bhāryā tanayaṁ janayiṣyati । sa te vaṁśakaraḥ putro bhaviṣyati nr̥pādhama ॥

एवं शप्त्वा तु राजानं सा तमाङ्गिरसी शुभा । तस्यैव संनिधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥

evaṁ śaptvā tu rājānaṁ sā tam āṅgirasī śubhā । tasyaiva saṁnidhau dīptaṁ praviveśa hutāśanam ॥

वसिष्ठश्च महाभागः सर्वमेतदपश्यत । ज्ञानयोगेन महता तपसा च परंतप ॥

vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sarvam etad apaśyata । jñānayogena mahatā tapasā ca paraṁtapa ॥

मुक्तशापश्च राजर्षिः कालेन महता ततः । ऋतुकालेऽभिपतितो मदयन्त्या निवारितः ॥

muktaśāpaś ca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ । r̥tukāle ’bhipatito madayantyā nivāritaḥ ॥

न हि सस्मार नृपतिस्तं शापं शापमोहितः । देव्याः सोऽथ वचः श्रुत्वा स तस्या नृपसत्तमः । तं च शापमनुस्मृत्य पर्यतप्यद्भृशं तदा ॥

na hi sasmāra nr̥patis taṁ śāpaṁ śāpamohitaḥ । devyāḥ so ’tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nr̥pasattamaḥ । taṁ ca śāpam anusmr̥tya paryatapyad bhr̥śaṁ tadā ॥

एतस्मात्कारणाद्राजा वसिष्ठं संन्ययोजयत् । स्वदारे भरतश्रेष्ठ शापदोषसमन्वितः ॥

etasmāt kāraṇād rājā vasiṣṭhaṁ saṁnyayojayat । svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ ॥