Adhyāya 150

वैशंपायन उवाच । करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञाते तु भारत । आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata । ājagmus te tataḥ sarve bhaikṣam ādāya pāṇḍavāḥ ॥

आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम् ॥

ākāreṇaiva taṁ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ । rahaḥ samupaviśyaikas tataḥ papraccha mātaram ॥

किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भीमपराक्रमः । भवत्यनुमते कच्चिदयं कर्तुमिहेच्छति ॥

kiṁ cikīrṣaty ayaṁ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ । bhavaty anumate kaccid ayaṁ kartum ihecchati ॥

कुन्त्युवाच । ममैव वचनादेष करिष्यति परंतपः । ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोष्काय नगरस्य च ॥

kunty uvāca । mamaiva vacanād eṣa kariṣyati paraṁtapaḥ । brāhmaṇārthe mahat kr̥tyaṁ moṣkāya nagarasya ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्कृतं कृतम् । परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kim idaṁ sāhasaṁ tīkṣṇaṁ bhavatyā duṣkr̥taṁ kr̥tam । parityāgaṁ hi putrasya na praśaṁsanti sādhavaḥ ॥

कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि । लोकवृत्तिविरुद्धं वै पुत्रत्यागात्कृतं त्वया ॥

kathaṁ parasutasyārthe svasutaṁ tyaktum icchasi । lokavr̥ttiviruddhaṁ vai putratyāgāt kr̥taṁ tvayā ॥

यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे स्वपामहे । राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः ॥

yasya bāhū samāśritya sukhaṁ sarve svapāmahe । rājyaṁ cāpahr̥taṁ kṣudrair ājihīrṣāmahe punaḥ ॥

यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः । न शेते वसतीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह ॥

yasya duryodhano vīryaṁ cintayann amitaujasaḥ । na śete vasatīḥ sarvā duḥkhāc chakuninā saha ॥

यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम् । अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः ॥

yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugr̥hād vayam । anyebhyaś caiva pāpebhyo nihataś ca purocanaḥ ॥

यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुंधराम् । इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान् ॥

yasya vīryaṁ samāśritya vasupūrṇāṁ vasuṁdharām । imāṁ manyāmahe prāptāṁ nihatya dhr̥tarāṣṭrajān ॥

तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया । कच्चिन्न दुःखैर्बुद्धिस्ते विप्लुता गतचेतसः ॥

tasya vyavasitas tyāgo buddhim āsthāya kāṁ tvayā । kaccin na duḥkhair buddhis te viplutā gatacetasaḥ ॥

कुन्त्युवाच । युधिष्ठिर न संतापः कार्यः प्रति वृकोदरम् । न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया ॥

kunty uvāca । yudhiṣṭhira na saṁtāpaḥ kāryaḥ prati vr̥kodaram । na cāyaṁ buddhidaurbalyād vyavasāyaḥ kr̥to mayā ॥

इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः । तस्य प्रतिक्रिया तात मयेयं प्रसमीक्षिता । एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति ॥

iha viprasya bhavane vayaṁ putra sukhoṣitāḥ । tasya pratikriyā tāta mayeyaṁ prasamīkṣitā । etāvān eva puruṣaḥ kr̥taṁ yasmin na naśyati ॥

दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत् । हिडिम्बस्य वधाच्चैव विश्वासो मे वृकोदरे ॥

dr̥ṣṭvā bhīmasya vikrāntaṁ tadā jatugr̥he mahat । hiḍimbasya vadhāc caiva viśvāso me vr̥kodare ॥

बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत् । येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात् ॥

bāhvor balaṁ hi bhīmasya nāgāyutasamaṁ mahat । yena yūyaṁ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt ॥

वृकोदरबलो नान्यो न भूतो न भविष्यति । योऽभ्युदीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम् ॥

vr̥kodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati । yo ’bhyudīyād yudhi śreṣṭham api vajradharaṁ svayam ॥

जातमात्रः पुरा चैष ममाङ्कात्पतितो गिरौ । शरीरगौरवात्तस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता ॥

jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkāt patito girau । śarīragauravāt tasya śilā gātrair vicūrṇitā ॥

तदहं प्रज्ञया स्मृत्वा बलं भीमस्य पाण्डव । प्रतीकारं च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम् ॥

tad ahaṁ prajñayā smr̥tvā balaṁ bhīmasya pāṇḍava । pratīkāraṁ ca viprasya tataḥ kr̥tavatī matim ॥

नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम् । बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया ॥

nedaṁ lobhān na cājñānān na ca mohād viniścitam । buddhipūrvaṁ tu dharmasya vyavasāyaḥ kr̥to mayā ॥

अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः । प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान् ॥

arthau dvāv api niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ । pratīkāraś ca vāsasya dharmaś ca carito mahān ॥

यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित् । क्षत्रियः स शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयादिति मे श्रुतम् ॥

yo brāhmaṇasya sāhāyyaṁ kuryād artheṣu karhi cit । kṣatriyaḥ sa śubhām̐l lokān prāpnuyād iti me śrutam ॥

क्षत्रियः क्षत्रियस्यैव कुर्वाणो वधमोक्षणम् । विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च ॥

kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam । vipulāṁ kīrtim āpnoti loke ’smiṁś ca paratra ca ॥

वैश्यस्यैव तु साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो युधि । स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम् ॥

vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṁ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi । sa sarveṣv api lokeṣu prajā rañjayate dhruvam ॥

शूद्रं तु मोक्षयन्राजा शरणार्थिनमागतम् । प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्रव्ये राजसत्कृते ॥

śūdraṁ tu mokṣayan rājā śaraṇārthinam āgatam । prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkr̥te ॥

एवं स भगवान्व्यासः पुरा कौरवनन्दन । प्रोवाच सुतरां प्राज्ञस्तस्मादेतच्चिकीर्षितम् ॥

evaṁ sa bhagavān vyāsaḥ purā kauravanandana । provāca sutarāṁ prājñas tasmād etac cikīrṣitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम् । आर्तस्य ब्राह्मणस्यैवमनुक्रोशादिदं कृतम् । ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । upapannam idaṁ mātas tvayā yad buddhipūrvakam । ārtasya brāhmaṇasyaivam anukrośād idaṁ kr̥tam । dhruvam eṣyati bhīmo ’yaṁ nihatya puruṣādakam ॥

यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः । तथायं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः ॥

yathā tv idaṁ na vindeyur narā nagaravāsinaḥ । tathāyaṁ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaś ca yatnataḥ ॥