Adhyāya 148

कुन्त्युवाच । कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । विदित्वा अपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम् ॥

kunty uvāca । kutomūlam idaṁ duḥkhaṁ jñātum icchāmi tattvataḥ । viditvā apakarṣeyaṁ śakyaṁ ced apakarṣitum ॥

ब्राह्मण उवाच । उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीषि तपोधने । न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम् ॥

brāhmaṇa uvāca । upapannaṁ satām etad yad bravīṣi tapodhane । na tu duḥkham idaṁ śakyaṁ mānuṣeṇa vyapohitum ॥

समीपे नगरस्यास्य बको वसति राक्षसः । ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः ॥

samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ । īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ ॥

पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः । रक्षत्यसुरराण्नित्यमिमं जनपदं बली ॥

puṣṭo mānuṣamāṁsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ । rakṣaty asurarāṇ nityam imaṁ janapadaṁ balī ॥

नगरं चैव देशं च रक्षोबलसमन्वितः । तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम् ॥

nagaraṁ caiva deśaṁ ca rakṣobalasamanvitaḥ । tatkr̥te paracakrāc ca bhūtebhyaś ca na no bhayam ॥

वेतनं तस्य विहितं शालिवाहस्य भोजनम् । महिषौ पुरुषश्चैको यस्तदादाय गच्छति ॥

vetanaṁ tasya vihitaṁ śālivāhasya bhojanam । mahiṣau puruṣaś caiko yas tad ādāya gacchati ॥

एकैकश्चैव पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् । स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः ॥

ekaikaś caiva puruṣas tat prayacchati bhojanam । sa vāro bahubhir varṣair bhavaty asutaro naraiḥ ॥

तद्विमोक्षाय ये चापि यतन्ते पुरुषाः क्वचित् । सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत ॥

tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kva cit । saputradārāṁs tān hatvā tad rakṣo bhakṣayaty uta ॥

वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः । अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम् ॥

vetrakīyagr̥he rājā nāyaṁ nayam ihāsthitaḥ । anāmayaṁ janasyāsya yena syād adya śāśvatam ॥

एतदर्हा वयं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये । विषये नित्यमुद्विग्नाः कुराजानमुपाश्रिताः ॥

etadarhā vayaṁ nūnaṁ vasāmo durbalasya ye । viṣaye nityam udvignāḥ kurājānam upāśritāḥ ॥

ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वा छन्दचारिणः । गुणैरेते हि वास्यन्ते कामगाः पक्षिणो यथा ॥

brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ । guṇair ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā ॥

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् । त्रयस्य संचये चास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च धारयेत् ॥

rājānaṁ prathamaṁ vindet tato bhāryāṁ tato dhanam । trayasya saṁcaye cāsya jñātīn putrāṁś ca dhārayet ॥

विपरीतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् । त इमामापदं प्राप्य भृशं तप्स्यामहे वयम् ॥

viparītaṁ mayā cedaṁ trayaṁ sarvam upārjitam । ta imām āpadaṁ prāpya bhr̥śaṁ tapsyāmahe vayam ॥

सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः । भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया ॥

so ’yam asmān anuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ । bhojanaṁ puruṣaś caikaḥ pradeyaṁ vetanaṁ mayā ॥

न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित् । सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कथंचन । गतिं चापि न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ॥

na ca me vidyate vittaṁ saṁkretuṁ puruṣaṁ kva cit । suhr̥jjanaṁ pradātuṁ ca na śakṣyāmi kathaṁ cana । gatiṁ cāpi na paśyāmi tasmān mokṣāya rakṣasaḥ ॥

सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुतरे भृशम् । सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् । ततो नः सहितन्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति ॥

so ’haṁ duḥkhārṇave magno mahaty asutare bhr̥śam । sahaivaitair gamiṣyāmi bāndhavair adya rākṣasam । tato naḥ sahitan kṣudraḥ sarvān evopabhokṣyati ॥