Adhyāya 146

ब्राह्मण्युवाच । न संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् । न हि संतापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते ॥

brāhmaṇy uvāca । na saṁtāpas tvayā kāryaḥ prākr̥teneva karhi cit । na hi saṁtāpakālo ’yaṁ vaidyasya tava vidyate ॥

अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः । अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥

avaśyaṁ nidhanaṁ sarvair gantavyam iha mānavaiḥ । avaśyabhāviny arthe vai saṁtāpo neha vidyate ॥

भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते । व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै ॥

bhāryā putro ’tha duhitā sarvam ātmārtham iṣyate । vyathāṁ jahi subuddhyā tvaṁ svayaṁ yāsyāmi tatra vai ॥

एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् । प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत् ॥

etad dhi paramaṁ nāryāḥ kāryaṁ loke sanātanam । prāṇān api parityajya yad bhartr̥hitam ācaret ॥

तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम् । भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम् ॥

tac ca tatra kr̥taṁ karma tavāpīha sukhāvaham । bhavaty amutra cākṣayyaṁ loke ’smiṁś ca yaśaskaram ॥

एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्षाम्यहं तव । अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥

eṣa caiva gurur dharmo yaṁ pravakṣāmy ahaṁ tava । arthaś ca tava dharmaś ca bhūyān atra pradr̥śyate ॥

यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि । कन्या चैव कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥

yadartham iṣyate bhāryā prāptaḥ so ’rthas tvayā mayi । kanyā caiva kumāraś ca kr̥tāham anr̥ṇā tvayā ॥

समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा । न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥

samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā । na tv ahaṁ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe ॥

मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदः । कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम् ॥

mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ । kathaṁ syātāṁ sutau bālau bhaveyaṁ ca kathaṁ tv aham ॥

कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया । मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥

kathaṁ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā । mithunaṁ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi ॥

अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् । अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम् ॥

ahaṁkr̥tāvaliptaiś ca prārthyamānām imāṁ sutām । ayuktais tava saṁbandhe kathaṁ śakṣyāmi rakṣitum ॥

उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः । प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम् ॥

utsr̥ṣṭam āmiṣaṁ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ । prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṁ tathā striyam ॥

साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः । स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम ॥

sāhaṁ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ । sthātuṁ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama ॥

कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामसंस्कृताम् । पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ॥

kathaṁ tava kulasyaikām imāṁ bālām asaṁskr̥tām । pitr̥paitāmahe mārge niyoktum aham utsahe ॥

कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्षितान् । अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥

kathaṁ śakṣyāmi bāle ’smin guṇān ādhātum īpṣitān । anāthe sarvato lupte yathā tvaṁ dharmadarśivān ॥

इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् । अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ॥

imām api ca te bālām anāthāṁ paribhūya mām । anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṁ yathā ॥

तां चेदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम् । प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात् ॥

tāṁ ced ahaṁ na ditseyaṁ tvadguṇair upabr̥ṁhitām । pramathyaināṁ hareyus te havir dhvāṅkṣā ivādhvarāt ॥

संप्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपमिवात्मनः । अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव ॥

saṁprekṣamāṇā putraṁ te nānurūpam ivātmanaḥ । anarhavaśam āpannām imāṁ cāpi sutāṁ tava ॥

अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानमजानती । अवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः ॥

avajñātā ca lokasya tathātmānam ajānatī । avaliptair narair brahman mariṣyāmi na saṁśayaḥ ॥

तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौ । विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये ॥

tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau । vinaśyetāṁ na saṁdeho matsyāv iva jalakṣaye ॥

त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् । त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥

tritayaṁ sarvathāpy evaṁ vinaśiṣyaty asaṁśayam । tvayā vihīnaṁ tasmāt tvaṁ māṁ parityaktum arhasi ॥

व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः । न तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ॥

vyuṣṭir eṣā parā strīṇāṁ pūrvaṁ bhartuḥ parā gatiḥ । na tu brāhmaṇa putrāṇāṁ viṣaye parivartitum ॥

परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया । बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे ॥

parityaktaḥ sutaś cāyaṁ duhiteyaṁ tathā mayā । bāndhavāś ca parityaktās tvadarthaṁ jīvitaṁ ca me ॥

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा । विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः ॥

yajñais tapobhir niyamair dānaiś ca vividhais tathā । viśiṣyate striyā bhartur nityaṁ priyahite sthitiḥ ॥

तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम् । इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥

tad idaṁ yac cikīrṣāmi dharmyaṁ paramasaṁmatam । iṣṭaṁ caiva hitaṁ caiva tava caiva kulasya ca ॥

इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः । आपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ॥

iṣṭāni cāpy apatyāni dravyāṇi suhr̥daḥ priyāḥ । āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṁ matam ॥

एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन । न समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः ॥

ekato vā kulaṁ kr̥tsnam ātmā vā kulavardhana । na samaṁ sarvam eveti budhānām eṣa niścayaḥ ॥

स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना । अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिरक्ष च ॥

sa kuruṣva mayā kāryaṁ tārayātmānam ātmanā । anujānīhi mām ārya sutau me parirakṣa ca ॥

अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये । धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि ॥

avadhyāḥ striya ity āhur dharmajñā dharmaniścaye । dharmajñān rākṣasān āhur na hanyāt sa ca mām api ॥

निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः । अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥

niḥsaṁśayo vadhaḥ puṁsāṁ strīṇāṁ saṁśayito vadhaḥ । ato mām eva dharmajña prasthāpayitum arhasi ॥

भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया । त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम् ॥

bhuktaṁ priyāṇy avāptāni dharmaś ca carito mayā । tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṁ tapsyaty ajīvitam ॥

जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा । समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः ॥

jātaputrā ca vr̥ddhā ca priyakāmā ca te sadā । samīkṣyaitad ahaṁ sarvaṁ vyavasāyaṁ karomy ataḥ ॥

उत्सृज्यापि च मामार्य वेत्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् । ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥

utsr̥jyāpi ca mām ārya vetsyasy anyām api striyam । tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punas tava ॥

न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् । स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने ॥

na cāpy adharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nr̥ṇām । strīṇām adharmaḥ sumahān bhartuḥ pūrvasya laṅghane ॥

एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् । आत्मानं तारय मया कुलं चेमौ च दारकौ ॥

etat sarvaṁ samīkṣya tvam ātmatyāgaṁ ca garhitam । ātmānaṁ tāraya mayā kulaṁ cemau ca dārakau ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत । मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tayā bhartā tāṁ samāliṅgya bhārata । mumoca bāṣpaṁ śanakaiḥ sabhāryo bhr̥śaduḥkhitaḥ ॥