Adhyāya 145

जनमेजय उवाच । एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः । अतः परं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः ॥

janamejaya uvāca । ekacakrāṁ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ । ataḥ paraṁ dvijaśreṣṭha kim akurvata pāṇḍavāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः । ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ekacakrāṁ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ । ūṣur nāticiraṁ kālaṁ brāhmaṇasya niveśane ॥

रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च । पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च ॥

ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca । pārthivān api coddeśān saritaś ca sarāṁsi ca ॥

चेरुर्भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पते । बभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणैः प्रियदर्शनाः ॥

cerur bhaikṣaṁ tadā te tu sarva eva viśāṁ pate । babhūvur nāgarāṇāṁ ca svair guṇaiḥ priyadarśanāḥ ॥

निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशि । तया विभक्तान्भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक्पृथक् ॥

nivedayanti sma ca te bhaikṣaṁ kuntyāḥ sadā niśi । tayā vibhaktān bhāgāṁs te bhuñjate sma pr̥thak pr̥thak ॥

अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाः । अर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः ॥

ardhaṁ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṁtapāḥ । ardhaṁ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ ॥

तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन्महात्मनाम् । अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ ॥

tathā tu teṣāṁ vasatāṁ tatra rājan mahātmanām । aticakrāma sumahān kālo ’tha bharatarṣabha ॥

ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाः । संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह ॥

tataḥ kadā cid bhaikṣāya gatās te bharatarṣabhāḥ । saṁgatyā bhīmasenas tu tatrāste pr̥thayā saha ॥

अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने । भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत ॥

athārtijaṁ mahāśabdaṁ brāhmaṇasya niveśane । bhr̥śam utpatitaṁ ghoraṁ kuntī śuśrāva bhārata ॥

रोरूयमाणांस्तान्सर्वान्परिदेवयतश्च सा । कारुण्यात्साधुभावाच्च देवी राजन्न चक्षमे ॥

rorūyamāṇāṁs tān sarvān paridevayataś ca sā । kāruṇyāt sādhubhāvāc ca devī rājan na cakṣame ॥

मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततः । उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः ॥

mathyamāneva duḥkhena hr̥dayena pr̥thā tataḥ । uvāca bhīmaṁ kalyāṇī kr̥pānvitam idaṁ vacaḥ ॥

वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने । अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः ॥

vasāmaḥ susukhaṁ putra brāhmaṇasya niveśane । ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṁ satkr̥tā vītamanyavaḥ ॥

सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम् । प्रियं कुर्यामिति गृहे यत्कुर्युरुषिताः सुखम् ॥

sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṁ nv aham । priyaṁ kuryām iti gr̥he yat kuryur uṣitāḥ sukham ॥

एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति । यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः ॥

etāvān puruṣas tāta kr̥taṁ yasmin na naśyati । yāvac ca kuryād anyo ’sya kuryād abhyadhikaṁ tataḥ ॥

तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम् । तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत् ॥

tad idaṁ brāhmaṇasyāsya duḥkham āpatitaṁ dhruvam । tatrāsya yadi sāhāyyaṁ kuryāma sukr̥taṁ bhavet ॥

भीम उवाच । ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम् । विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥

bhīma uvāca । jñāyatām asya yad duḥkhaṁ yataś caiva samutthitam । vidite vyavasiṣyāmi yady api syāt suduṣkaram ॥

वैशंपायन उवाच । तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम् । आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam । ārtijaṁ tasya viprasya sabhāryasya viśāṁ pate ॥

अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । विवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी ॥

antaḥpuraṁ tatas tasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ । viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī ॥

ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च । दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम् ॥

tatas taṁ brāhmaṇaṁ tatra bhāryayā ca sutena ca । duhitrā caiva sahitaṁ dadarśa vikr̥tānanam ॥

ब्राह्मण उवाच । धिगिदं जीवितं लोकेऽनलसारमनर्थकम् । दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च ॥

brāhmaṇa uvāca । dhig idaṁ jīvitaṁ loke ’nalasāram anarthakam । duḥkhamūlaṁ parādhīnaṁ bhr̥śam apriyabhāgi ca ॥

जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः । जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः ॥

jīvite paramaṁ duḥkhaṁ jīvite paramo jvaraḥ । jīvite vartamānasya dvandvānām āgamo dhruvaḥ ॥

एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवते । एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमकं मतम् ॥

ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṁ ca na niṣevate । etaiś ca viprayogo ’pi duḥkhaṁ paramakaṁ matam ॥

आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन । अर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते ॥

āhuḥ ke cit paraṁ mokṣaṁ sa ca nāsti kathaṁ cana । arthaprāptau ca narakaḥ kr̥tsna evopapadyate ॥

अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम् । जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम् ॥

arthepsutā paraṁ duḥkham arthaprāptau tato ’dhikam । jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram ॥

न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः । पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयामनामयम् ॥

na hi yogaṁ prapaśyāmi yena mucyeyam āpadaḥ । putradāreṇa vā sārdhaṁ prādraveyām anāmayam ॥

यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणि । यतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम् ॥

yatitaṁ vai mayā pūrvaṁ yathā tvaṁ vettha brāhmaṇi । yataḥ kṣemaṁ tato gantuṁ tvayā tu mama na śrutam ॥

इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति च । उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत् ॥

iha jātā vivr̥ddhāsmi pitā ceha mameti ca । uktavaty asi durmedhe yācyamānā mayāsakr̥t ॥

स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव । बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः ॥

svargato hi pitā vr̥ddhas tathā mātā ciraṁ tava । bāndhavā bhūtapūrvāś ca tatra vāse tu kā ratiḥ ॥

सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम । बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम ॥

so ’yaṁ te bandhukāmāyā aśr̥ṇvantyā vaco mama । bandhupraṇāśaḥ saṁprāpto bhr̥śaṁ duḥkhakaro mama ॥

अथ वा मद्विनाशोऽयं न हि शक्ष्यामि कंचन । परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत् ॥

atha vā madvināśo ’yaṁ na hi śakṣyāmi kaṁ cana । parityaktum ahaṁ bandhuṁ svayaṁ jīvan nr̥śaṁsavat ॥

सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम । सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम् ॥

sahadharmacarīṁ dāntāṁ nityaṁ mātr̥samāṁ mama । sakhāyaṁ vihitāṁ devair nityaṁ paramikāṁ gatim ॥

मात्रा पित्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम् । वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च ॥

mātrā pitrā ca vihitāṁ sadā gārhasthyabhāginīm । varayitvā yathānyāyaṁ mantravat pariṇīya ca ॥

कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीं मम । त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम् । परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम् ॥

kulīnāṁ śīlasaṁpannām apatyajananīṁ mama । tvām ahaṁ jīvitasyārthe sādhvīm anapakāriṇīm । parityaktuṁ na śakṣyāmi bhāryāṁ nityam anuvratām ॥

कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम् । बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ॥

kuta eva parityaktuṁ sutāṁ śakṣyāmy ahaṁ svayam । bālām aprāptavayasam ajātavyañjanākr̥tim ॥

भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना । यस्यां दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह । स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥

bhartur arthāya nikṣiptāṁ nyāsaṁ dhātrā mahātmanā । yasyāṁ dauhitrajām̐l lokān āśaṁse pitr̥bhiḥ saha । svayam utpādya tāṁ bālāṁ katham utsraṣṭum utsahe ॥

मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः । कन्यायां नैव तु पुनर्मम तुल्यावुभौ मतौ ॥

manyante ke cid adhikaṁ snehaṁ putre pitur narāḥ । kanyāyāṁ naiva tu punar mama tulyāv ubhau matau ॥

यस्मिँल्लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम् । अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥

yasmim̐l lokāḥ prasūtiś ca sthitā nityam atho sukham । apāpāṁ tām ahaṁ bālāṁ katham utsraṣṭum utsahe ॥

आत्मानमपि चोत्सृज्य तप्स्ये प्रेतवशं गतः । त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम् ॥

ātmānam api cotsr̥jya tapsye pretavaśaṁ gataḥ । tyaktā hy ete mayā vyaktaṁ neha śakṣyanti jīvitum ॥

एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः । आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना ॥

eṣāṁ cānyatamatyāgo nr̥śaṁso garhito budhaiḥ । ātmatyāge kr̥te ceme mariṣyanti mayā vinā ॥

स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम् । अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः । सर्वैः सह मृतं श्रेयो न तु मे जीवितं क्षमम् ॥

sa kr̥cchrām aham āpanno na śaktas tartum āpadam । aho dhik kāṁ gatiṁ tv adya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ । sarvaiḥ saha mr̥taṁ śreyo na tu me jīvitaṁ kṣamam ॥