Sarga 76

प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये । अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ।। ६.७६. ॥

pravṛtte saṅkule tasmin ghore vīrajanakṣaye | aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ || 6.76. ||

आहूय सो ऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः । गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ।। ६.७६. ॥

āhūya so 'ṅgadaṃ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ | gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ || 6.76. ||

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः । अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ।। ६.७६. ॥

sa sañjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ | arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi || 6.76. ||

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे । रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ।। ६.७६. ॥

tatastu kampanaṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo hataṃ raṇe | rathenābhyapatat kṣipraṃ tatrāṅgadamabhītavat || 6.76. ||

सो ऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः । शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ।। ६.७६. ॥

so 'ṅgadaṃ niśitairbāṇaistadā vivyādha vegitaḥ | śarīradāraṇaistīkṣṇaiḥ kālāgnisamavigrahaiḥ || 6.76. ||

क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः । कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ।। ६.७६. ॥

kṣurakṣuraprairnārācairvatsadantaiḥ śilīmukhaiḥ | karṇiśalyavipāṭhaiśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6.76. ||

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान् । धनुरग्र्यं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ।। ६.७६. ॥

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputraḥ pratāpavān | dhanuragryaṃ rathaṃ bāṇān mamarda tarasā balī || 6.76. ||

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे । उत्पपात दिवं क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ।। ६.७६. ॥

śoṇitākṣastataḥ kṣipramasicarma samādade | utpapāta divaṃ kruddho vegavānavicārayan || 6.76. ||

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली । करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ।। ६.७६. ॥

taṃ kṣiprataramāplutya parāmṛśyāṅgado balī | kareṇa tasya taṃ khaḍgaṃ samācchidya nanāda ca || 6.76. ||

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततो ऽङ्गदः । यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ।। ६.७६. ॥

tasyāṃsaphalake khaḍgaṃ nijaghāna tato 'ṅgadaḥ | yajñopavītavaccainaṃ ciccheda kapikuñjaraḥ || 6.76. ||

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनःपुनः । वालिपुत्रो ऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ।। ६.७६. ॥

taṃ pragṛhya mahākhaḍgaṃ vinadya ca punaḥpunaḥ | vāliputro 'bhidudrāva raṇaśīrṣe parānarīn || 6.76. ||

आयसीं तु गदां वीरः प्रगृह्य कनकाङ्गदः । शोणिताक्षः समाविध्य तमेवानुपपात ह ।। ६.७६. ॥

āyasīṃ tu gadāṃ vīraḥ pragṛhya kanakāṅgadaḥ | śoṇitākṣaḥ samāvidhya tamevānupapāta ha || 6.76. ||

प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली । रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ।। ६.७६. ॥

prajaṅghasahito vīro yūpākṣastu tato balī | rathenābhiyayau kruddho vāliputraṃ mahābalam || 6.76. ||

तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः । विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाभवत् ।। ६.७६. ॥

tayormadhye kapiśreṣṭhaḥ śoṇitākṣaprajaṅghayoḥ | viśākhayormadhyagataḥ pūrṇacandra ivābhavat || 6.76. ||

अङ्गदं परिरक्षान्तौ मैन्दो द्विविद एव च । तस्य तस्थातुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ।। ६.७६. ॥

aṅgadaṃ parirakṣāntau maindo dvivida eva ca | tasya tasthāturabhyāśe parasparadidṛkṣayā || 6.76. ||

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः । राक्षसा वानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।। ६.७६. ॥

abhipeturmahākāyāḥ pratiyattā mahābalāḥ | rākṣasā vānarān roṣādasicarmagadādharāḥ || 6.76. ||

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः । संसक्तानां महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।। ६.७६. ॥

trayāṇāṃ vānarendrāṇāṃ tribhī rākṣasapuṅgavaiḥ | saṃsaktānāṃ mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam || 6.76. ||

ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे । खड्गेन प्रतिचिच्छेद तान् प्रजङ्घो महाबलः ।। ६.७६. ॥

te tu vṛkṣān samādāya sampracikṣipurāhave | khaḍgena praticiccheda tān prajaṅgho mahābalaḥ || 6.76. ||

रथानश्वान् द्रुमैः शैलैस्ते प्रचिक्षिपुराहवे । शरौधैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो निशाचरः ।। ६.७६. ॥

rathānaśvān drumaiḥ śailaiste pracikṣipurāhave | śaraudhaiḥ praticiccheda tān yūpākṣo niśācaraḥ || 6.76. ||

सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् । बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ।। ६.७६. ॥

sṛṣṭān dvividamaindābhyāṃ drumānutpāṭya vīryavān | babhañja gadayā madhye śoṇitākṣaḥ pratāpavān || 6.76. ||

उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मनिकृन्तनम् । प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ।। ६.७६. ॥

udyamya vipulaṃ khaḍgaṃ paramarmanikṛntanam | prajaṅgho vāliputrāya abhidudrāva vegitaḥ || 6.76. ||

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः । आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ।। ६.७६. ॥

tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā vānarendro mahābalaḥ | ājaghānāśvakarṇena drumeṇātibalastadā || 6.76. ||

बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना । वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ।। ६.७६. ॥

bāhuṃ cāsya sanistriṃśamājaghāna sa muṣṭinā | vāliputrasya ghātena sa papāta kṣitāvasiḥ || 6.76. ||

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गमुत्पलसन्निभम् । मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ।। ६.७६. ॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau khaḍgamutpalasannibham | muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6.76. ||

ललाटे स महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् । आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ।। ६.७६. ॥

lalāṭe sa mahāvīryamaṅgadaṃ vānararṣabham | ājaghāna mahātejāḥ sa muhūrtaṃ cacāla ha || 6.76. ||

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् । प्रजङ्घस्य शिरः कायात् खड्गेनापातयत् क्षितौ ।। ६.७६. ॥

sa sañjñāṃ prāpya tejasvī vāliputraḥ pratāpavān | prajaṅghasya śiraḥ kāyāt khaḍgenāpātayat kṣitau || 6.76. ||

स यूपाक्षो ऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे । अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ।। ६.७६. ॥

sa yūpākṣo 'śrupūrṇākṣaḥ pitṛvye nihate raṇe | avaruhya rathāt kṣipraṃ kṣīṇeṣuḥ khaḍgamādade || 6.76. ||

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन् । आजघानोरसि क्रुद्धो जाग्राह च बलाद्बली ।। ६.७६. ॥

tamāpatantaṃ samprekṣya yūpākṣaṃ dvividastvaran | ājaghānorasi kruddho jāgrāha ca balādbalī || 6.76. ||

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः । आजघान गदाग्रेण वक्षसि द्विविदं ततः ।। ६.७६. ॥

gṛhītaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo mahābalaḥ | ājaghāna gadāgreṇa vakṣasi dvividaṃ tataḥ || 6.76. ||

स गदाभिहतस्तेन चचाल च महाबलः । उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ।। ६.७६. ॥

sa gadābhihatastena cacāla ca mahābalaḥ | udyatāṃ ca punastasya jahāra dvivido gadām || 6.76. ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो मैन्दो वानरयूथपः । यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ।। ६.७६. ॥

etasminnantare vīro maindo vānarayūthapaḥ | yūpākṣaṃ tāḍayāmāsa talenorasi vīryavān || 6.76. ||

तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवङ्गाभ्यां तरस्विनौ । चक्रुतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ।। ६.७६. ॥

tau śoṇitākṣayūpākṣau plavaṅgābhyāṃ tarasvinau | cakrutuḥ samare tīvramākarṣotpāṭanaṃ bhṛśam || 6.76. ||

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे । निष्पिपेष च वगेन क्षितावाविध्य वीर्यवान् ।। ६.७६. ॥

dvividaḥ śoṇitākṣaṃ tu vidadāra nakhairmukhe | niṣpipeṣa ca vagena kṣitāvāvidhya vīryavān || 6.76. ||

यूपाक्षमपि सङ्क्रुद्धो मैन्दो वानरयूथपः । पीडयामास बाहुभ्यां स पपात हतः क्षितौ ।। ६.७६. ॥

yūpākṣamapi saṅkruddho maindo vānarayūthapaḥ | pīḍayāmāsa bāhubhyāṃ sa papāta hataḥ kṣitau || 6.76. ||

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा । जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णसुतो यतः ।। ६.७६. ॥

hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā | jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ || 6.76. ||

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् । । ६.७६. ॥

āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm | | 6.76. ||

अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवङ्गमैः । निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं ततः। कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ।। ६.७६. ॥

athotkṛṣṭaṃ mahāvīryairlabdhalakṣaiḥ plavaṅgamaiḥ | nipātitamahāvīrāṃ dṛṣṭvā rakṣaścamūṃ tataḥ| kumbhaḥ pracakre tejasvī raṇe karma suduṣkaram || 6.76. ||

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः । मुमोचाशीविषप्रख्यान् शरान् देहविदारणान् ।। ६.७६. ॥

sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ | mumocāśīviṣaprakhyān śarān dehavidāraṇān || 6.76. ||

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् । विद्युदैरावतार्चिष्माद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ।। ६.७६. ॥

tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam | vidyudairāvatārciṣmāddvitīyendradhanuryathā || 6.76. ||

आकर्णाकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा । तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ।। ६.७६. ॥

ākarṇākṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā | tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā || 6.76. ||

सहसा ऽभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् । निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ।। ६.७६. ॥

sahasā 'bhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran | nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ || 6.76. ||

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।। ६.७६. ॥

maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave | abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām || 6.76. ||

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः । बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ।। ६.७६. ॥

tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ | bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6.76. ||

सन्धाय चान्यं सुमुखं शरमासीविषोपमम् । आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ।। ६.७६. ॥

sandhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāsīviṣopamam | ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam || 6.76. ||

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः । मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः ।। ६.७६. ॥

sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ | marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrcchitaḥ || 6.76. ||

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तु महाबलौ । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमद्युतकार्मुकम् ।। ६.७६. ॥

aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tu mahābalau | abhidudrāva vegena kumbhamadyutakārmukam || 6.76. ||

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः । त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातङ्गमिव तोमरैः ।। ६.७६. ॥

tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ | tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṅgamiva tomaraiḥ || 6.76. ||

सो ऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् । अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ।। ६.७६. ॥

so 'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān | akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6.76. ||

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते । शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ।। ६.७६. ॥

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate | śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha || 6.76. ||

स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः । कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ।। ६.७६. ॥

sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ | kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān || 6.76. ||

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् । भ्रुवोर्विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्। तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ।। ६.७६. ॥

āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam | bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram| tasya susrāva rudhiraṃ pihite cāsya locane || 6.76. ||

अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते । सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ।। ६.७६.५२ ।। ्। सम्पीड्य चोरसि स्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च। किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ यथा गजः ।। ६.७६. ॥

aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite | sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 6.76.52 ||| sampīḍya corasi skandhaṃ kareṇābhiniveśya ca| kiñcidabhyavanamyainamunmamātha yathā gajaḥ || 6.76. ||

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसन्निभम् । समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ।। ६.७६. ॥

tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasannibham | samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām || 6.76. ||

स बिभेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः । । ६.७६. ॥

sa bibheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ | | 6.76. ||

अङ्गदो विव्यथे ऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च । । ६.७६. ॥

aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca | | 6.76. ||

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे । दुरासदं हरिश्रेष्ठं रामायन्ये न्यवेदयन् ।। ६.७६. ॥

aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare | durāsadaṃ hariśreṣṭhaṃ rāmāyanye nyavedayan || 6.76. ||

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं रणाजिरे । व्यादिदेश हरिश्रेष्ठान् जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।। ६.७६. ॥

rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ raṇājire | vyādideśa hariśreṣṭhān jāmbavatpramukhāṃstataḥ || 6.76. ||

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् । अभिपेतुः सुसङ्क्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।। ६.७६. ॥

te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam | abhipetuḥ susaṅkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam || 6.76. ||

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः । रिरक्षिषन्तो ऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ।। ६.७६. ॥

tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ | rirakṣiṣanto 'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ || 6.76. ||

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ।। ६.७६. ॥

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ | kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ || 6.76. ||

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान् । आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ।। ६.७६. ॥

samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān | āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam || 6.76. ||

तस्य बाणपथं प्राप्य न शोकुरतिवर्तितुम् । वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ।। ६.७६. ॥

tasya bāṇapathaṃ prāpya na śokurativartitum | vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ || 6.76. ||

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिबिरर्दितान् । अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ।। ६.७६. ॥

tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇān śaravṛṣṭibirarditān | aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ || 6.76. ||

अबिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे । शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ।। ६.७६. ॥

abidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave | śailasānucaraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī || 6.76. ||

उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान् धवान् बहून् । अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप च महाबलः ।। ६.७६. ॥

utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇān dhavān bahūn | anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ || 6.76. ||

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् । कुम्भकर्णात्मजः शीघ्रं चिच्छेद निशितैः शरैः ।। ६.७६. ॥

tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām | kumbhakarṇātmajaḥ śīghraṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6.76. ||

अभिलक्षेण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः । आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ।। ६.७६. ॥

abhilakṣeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ | ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ || 6.76. ||

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे ।। ६.७६. ॥

drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān | vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe || 6.76. ||

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च तान् शरान् । कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।। ६.७६. ॥

nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tān śarān | kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuṣprabham || 6.76. ||

अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ।। ६.७६. ॥

avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram | abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam || 6.76. ||

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगवदद्भुतम् । सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ।। ६.७६. ॥

nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegavadadbhutam | sannatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā || 6.76. ||

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेवरुणोपम । एकस्त्वमनुजातो ऽसि पितरं बलवृत्ततः ।। ६.७६. ॥

prahlādabalivṛtraghnakubevaruṇopama | ekastvamanujāto 'si pitaraṃ balavṛttataḥ || 6.76. ||

त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्त मरिन्दमम् । त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ।। ६.७६. ॥

tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ cāpahasta marindamam | tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ || 6.76. ||

विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्यतः । । ६.७६. ॥

vikramasva mahābuddhe karmāṇi mama paśyataḥ | | 6.76. ||

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् । कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ।। ६.७६. ॥

varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān | kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān || 6.76. ||

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च । त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठो ऽसि बलवीर्यतः ।। ६.७६. ॥

dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca | tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ || 6.76. ||

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् । अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ।। ६.७६. ॥

mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam | adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva || 6.76. ||

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् । पातिता हरिवीराश्च त्वया वै भीमविक्रमाः ।। ६.७६. ॥

kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam | pātitā harivīrāśca tvayā vai bhīmavikramāḥ || 6.76. ||

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः । कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ।। ६.७६. ॥

upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ | kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam || 6.76. ||

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः । अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत। ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा ।। ६.७६. ॥

tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ | agnerājyāhutasyeva tejastasyābhyavardhata| tataḥ kumbhastu sugrīvaṃ bāhubhyāṃ jagṛhe tadā || 6.76. ||

गजाविवाहितमदौ निश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः । अन्योन्यगात्रग्रथितौ कर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ।। ६.७६. ॥

gajāvivāhitamadau niśvasantau muhurmuhuḥ | anyonyagātragrathitau karṣantāvitaretaram| sadhūmāṃ mukhato jvālāṃ visṛjantau pariśramāt || 6.76. ||

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही । व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ।। ६.७६. ॥

tayoḥ pādābhighātācca nimagnā cābhavanmahī | vyāghūrṇitataraṅgaśca cukṣubhe varuṇālayaḥ || 6.76. ||

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि । पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ।। ६.७६. ॥

tataḥ kumbhaṃ samutkṣipya sugrīvo lavaṇāmbhasi | pātayāmāsa vegena darśayannudadhestalam || 6.76. ||

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः । विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः ।। ६.७६. ॥

tataḥ kumbhanipātena jalarāśiḥ samutthitaḥ | vindhyamandarasaṅkāśo visasarpa samantataḥ || 6.76. ||

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपत्य च । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना ।। ६.७६. ॥

tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipatya ca | ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā || 6.76. ||

तस्य चर्म च पुस्फोट बहु सुस्राव शोणितम् । स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्ने ऽस्थिमण्डले ।। ६.७६. ॥

tasya carma ca pusphoṭa bahu susrāva śoṇitam | sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale || 6.76. ||

तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वलितं मुहुः । वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरौ यथा गिरौ ।। ६.७६. ॥

tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvalitaṃ muhuḥ | vajraniṣpeṣasañjātā jvālā merau yathā girau || 6.76. ||

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः । मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ।। ६.७६. ॥

sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ | muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6.76. ||

अर्चिस्सहस्रविकचं रविमण्डलसप्रभम् । स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ।। ६.७६. ॥

arcissahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham | sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān || 6.76. ||

स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशताडितः । निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ।। ६.७६. ॥

sa tu tena prahāreṇa vihvalo bhṛśatāḍitaḥ | nipapāta tadā kumbho gatārciriva pāvakaḥ || 6.76. ||

मुष्टिना ऽभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः । लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ।। ६.७६. ॥

muṣṭinā 'bhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ | lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā || 6.76. ||

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना । बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ।। ६.७६. ॥

kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā | babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ || 6.76. ||

तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे । मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ।। ६.७६. ॥

tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṅgamānāmṛṣabheṇa yuddhe | mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa || 6.76. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ ||