Sarga 57

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः । किञ्चिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ।। ६.५७. ॥

akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ | kiñciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata || 6.57. ||

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च । ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः । पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ।। ६.५७. ॥

sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca | tatastu rāvaṇaḥ pūrvadivase rākṣasādhipaḥ | purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmānavekṣitum || 6.57. ||

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् । ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ।। ६.५७. ॥

tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām | dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6.57. ||

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः । उवाचामर्षतः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ।। ६.५७. ॥

ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | uvācāmarṣataḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam || 6.57. ||

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य वा । नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ।। ६.५७. ॥

purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya vā | nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada || 6.57. ||

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम । इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ।। ६.५७. ॥

ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama | indrajidvā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam || 6.57. ||

स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च । विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ।। ६.५७. ॥

sa tvaṃ balamataḥ śīghramādāya parigṛhya ca | vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ || 6.57. ||

निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी । नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ।। ६.५७. ॥

niryāṇādeva te nūnaṃ capalā harivāhinī | nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati || 6.57. ||

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः । न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ।। ६.५७. ॥

capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ | na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ || 6.57. ||

विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह । अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ।। ६.५७. ॥

vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha | avaśaste nirālambaḥ prahasta vaśameṣyati || 6.57. ||

आपत् संशयिता श्रेयो न तु निस्संशयीकृता । प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ।। ६.५७. ॥

āpat saṃśayitā śreyo na tu nissaṃśayīkṛtā | pratilomānulomaṃ vā yadvā no manyase hitam || 6.57. ||

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः । राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।। ६.५७. ॥

rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ | rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā || 6.57. ||

राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः । विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ।। ६.५७. ॥

rājan mantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ | vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam || 6.57. ||

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया । अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ।। ६.५७. ॥

pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā | apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭametattathaiva naḥ || 6.57. ||

सो ऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया । सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ।। ६.५७. ॥

so 'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā | sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava || 6.57. ||

न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा । त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थं जीवितं युधि ।। ६.५७. ॥

na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā | tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthaṃ jīvitaṃ yudhi || 6.57. ||

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः । उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ।। ६.५७. ॥

evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ | uvācedaṃ balādhyakṣān prahastaḥ purataḥ sthitān || 6.57. ||

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् । । ६.५७. ॥

samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahadbalam | | 6.57. ||

मद्बाणशतवेगेन हतानां च रणाजिरे । अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ।। ६.५७. ॥

madbāṇaśatavegena hatānāṃ ca raṇājire | adya tṛpyantu māṃsādāḥ pakṣiṇaḥ kānanaukasām || 6.57. ||

इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः । बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।। ६.५७. ॥

ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ | balamudyojayāmāsustasmin rākṣasamandire || 6.57. ||

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः । लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ।। ६.५७. ॥

sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ | laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā || 6.57. ||

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् । आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ।। ६.५७. ॥

hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām | ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau || 6.57. ||

स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः । सङ्ग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ।। ६.५७. ॥

srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ | saṅgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā || 6.57. ||

सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः । रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ।। ६.५७. ॥

sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ | rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan || 6.57. ||

अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् । आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ।। ६.५७. ॥

athāmantrya ca rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām | āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam || 6.57. ||

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक् सूतसुसंयतम् । महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।। ६.५७. ॥

hayairmahājavairyuktaṃ samyak sūtasusaṃyatam | mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram || 6.57. ||

उरगध्वजदुर्द्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् । सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ।। ६.५७. ॥

uragadhvajadurddharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram | suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā || 6.57. ||

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः । लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।। ६.५७. ॥

tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ | laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ || 6.57. ||

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः । वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव सागरम् । शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।। ६.५७. ॥

tato dundubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ | vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ pūrayanniva sāgaram | śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau || 6.57. ||

निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः । भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरस्सराः ।। ६.५७. ॥

ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmuragrataḥ | bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya purassarāḥ || 6.57. ||

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः । प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ।। ६.५७. ॥

narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ | prahastasacivā hyete niryayuḥ parivārya tam || 6.57. ||

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ । गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ।। ६.५७. ॥

vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau | gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ || 6.57. ||

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः । प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं कालान्तकयमोपमः ।। ६.५७. ॥

sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ | prahasto niryayau tūrṇaṃ kālāntakayamopamaḥ || 6.57. ||

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् । लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ।। ६.५७. ॥

tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām | laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 6.57. ||

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः । मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ।। ६.५७. ॥

vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ | maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati || 6.57. ||

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरं ववाशिरे । अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ।। ६.५७. ॥

vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghoraṃ vavāśire | antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau || 6.57. ||

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे । । ६.५७. ॥

anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire | | 6.57. ||

मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः । ववृषू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरस्सरान् ।। ६.५७. ॥

meghāśca kharanirghoṣā rathasyopari rakṣasaḥ | vavṛṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca purassarān || 6.57. ||

केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य निलीनो दक्षिणामुखः । तुदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रामहरत् प्रभाम् ।। ६.५७. ॥

ketumūrdhani gṛdhro 'sya nilīno dakṣiṇāmukhaḥ | tudannubhayataḥ pārśvaṃ samagrāmaharat prabhām || 6.57. ||

सारथेर्बहुशश्चास्य सङ्ग्राममवगाहतः । प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ।। ६.५७. ॥

sāratherbahuśaścāsya saṅgrāmamavagāhataḥ | pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ || 6.57. ||

निर्याणश्रीश्च या ऽस्यासीद्भास्वरा वसुदुर्लभा । सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।। ६.५७. ॥

niryāṇaśrīśca yā 'syāsīdbhāsvarā vasudurlabhā | sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ || 6.57. ||

प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम् । युधि नानाप्रहरणा कपिसेना ऽभ्यवर्तत ।। ६.५७. ॥

prahastaṃ tvabhiniryāntaṃ prakhyātabalapauruṣam | yudhi nānāpraharaṇā kapisenā 'bhyavartata || 6.57. ||

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत । वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीरागृह्णतां शिलाः ।। ६.५७. ॥

atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata | vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīrāgṛhṇatāṃ śilāḥ || 6.57. ||

नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् । उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ।। ६.५७. ॥

nadatāṃ rākṣasānāṃ ca vānarāṇāṃ ca garjatām | ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām || 6.57. ||

वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् । परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ।। ६.५७. ॥

vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām | parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān || 6.57. ||

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः । विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ।। ६.५७. ॥

tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ | vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum || 6.57. ||