Sarga 56

तद्दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः । क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ।। ६.५६. ॥

taddṛṣṭvā sumahat karma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ | krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ || 6.56. ||

क्रोधमूर्च्छितरूपस्तु धून्वन् परमकार्मुकम् । दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।। ६.५६. ॥

krodhamūrcchitarūpastu dhūnvan paramakārmukam | dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 6.56. ||

तत्रैव तावत्त्वरितं रथं प्रापय सारथे । यत्रैते बहवो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ।। ६.५६. ॥

tatraiva tāvattvaritaṃ rathaṃ prāpaya sārathe | yatraite bahavo ghnanti subahūn rākṣasān raṇe || 6.56. ||

एते ऽत्र बलवन्तो हि भीमकायाश्च वानराः । द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ।। ६.५६. ॥

ete 'tra balavanto hi bhīmakāyāśca vānarāḥ | drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama || 6.56. ||

एतान्निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् । एतैः प्रमथितं सर्वं दृश्यते राक्षसं बलम् ।। ६.५६. ॥

etānnihantumicchāmi samaraślāghino hyaham | etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam || 6.56. ||

ततः प्रजवनाश्वेन रथेन रथिनां वरः । हरीनभ्यहनत् क्रोधाच्छरजालैरकम्पनः ।। ६.५६. ॥

tataḥ prajavanāśvena rathena rathināṃ varaḥ | harīnabhyahanat krodhāccharajālairakampanaḥ || 6.56. ||

न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे । अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एव विदुद्रुवुः ।। ६.५६. ॥

na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave | akampanaśarairbhagnāḥ sarva eva vidudruvuḥ || 6.56. ||

तान् मृत्युवशमापन्नानकम्पनवशं गतान् । समीक्ष्य हनुमान् ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ।। ६.५६. ॥

tān mṛtyuvaśamāpannānakampanavaśaṃ gatān | samīkṣya hanumān jñātīnupatasthe mahābalaḥ || 6.56. ||

तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगयूथपाः । समेत्य समरे वीराः संहृष्टाः पर्यवारयन् ।। ६.५६. ॥

taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ | sametya samare vīrāḥ saṃhṛṣṭāḥ paryavārayan || 6.56. ||

अवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा हरियूथपाः । बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तं समाश्रिताः ।। ६.५६. ॥

avasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ | babhūvurbalavanto hi balavantaṃ samāśritāḥ || 6.56. ||

अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् । महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ।। ६.५६. ॥

akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam | mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha || 6.56. ||

अचिन्तयित्वा बाणौघान् शरीरे पतितान् शितान् । अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ।। ६.५६. ॥

acintayitvā bāṇaughān śarīre patitān śitān | akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ || 6.56. ||

स प्रसह्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः । अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ।। ६.५६. ॥

sa prasahya mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ | abhidudrāva tadrakṣaḥ kampayanniva medinīm || 6.56. ||

तस्याभिनर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा । बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ।। ६.५६. ॥

tasyābhinardamānasya dīpyamānasya tejasā | babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ || 6.56. ||

आत्मानमप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः । शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुङ्गवः ।। ६.५६. ॥

ātmānamapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ | śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṅgavaḥ || 6.56. ||

तं गृहीत्वा महाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः । स विनद्य महानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ।। ६.५६. ॥

taṃ gṛhītvā mahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ | sa vinadya mahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān || 6.56. ||

ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् । पुरा हि नमुचिं सङ्ख्ये वज्रेणेव पुरन्दरः ।। ६.५६. ॥

tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam | purā hi namuciṃ saṅkhye vajreṇeva purandaraḥ || 6.56. ||

अकम्पनस्तु तद्दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् । दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।। ६.५६. ॥

akampanastu taddṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam | dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat || 6.56. ||

तत्पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् । विशीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनुमान् क्रोधमूर्च्छितः ।। ६.५६. ॥

tatparvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam | viśīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanumān krodhamūrcchitaḥ || 6.56. ||

सो ऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः । तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ।। ६.५६. ॥

so 'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ | tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam || 6.56. ||

तं गृहीत्वा महास्कन्धं सो ऽश्वकर्णं महाद्युतिः । प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ।। ६.५६. ॥

taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so 'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ | prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge || 6.56. ||

प्रधावन्नूरुवेगेन प्रभञ्जंस्तरसा द्रुमान् । हनुमान् परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत् क्षितिम् ।। ६.५६. ॥

pradhāvannūruvegena prabhañjaṃstarasā drumān | hanumān paramakruddhaścaraṇairdārayat kṣitim || 6.56. ||

गजांश्च सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा । जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश्च पदातिगान् ।। ६.५६. ॥

gajāṃśca sagajārohān sarathān rathinastathā | jaghāna hanumān dhīmān rākṣasāṃśca padātigān || 6.56. ||

तमन्तकमिव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम् । हनुमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ।। ६.५६. ॥

tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam | hanumantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ || 6.56. ||

तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् । ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्रोध च ननाद च ।। ६.५६. ॥

tamāpatantaṃ saṅkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham | dadarśākampano vīraścukrodha ca nanāda ca || 6.56. ||

स चतुर्दशभिर्बाणैः शितैर्देहविदारणैः । निर्बिभेद हनूमन्तं महावीर्यमकम्पनः ।। ६.५६. ॥

sa caturdaśabhirbāṇaiḥ śitairdehavidāraṇaiḥ | nirbibheda hanūmantaṃ mahāvīryamakampanaḥ || 6.56. ||

स तदा प्रतिविद्धस्तु बह्वीभिः शरवृष्टिभिः । हनुमान् ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ।। ६.५६. ॥

sa tadā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ | hanumān dadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6.56. ||

विरराज महाकायो महावीर्यो महामनाः । पुष्पिताशोकसङ्काशो विधूम इव पावकः ।। ६.५६. ॥

virarāja mahākāyo mahāvīryo mahāmanāḥ | puṣpitāśokasaṅkāśo vidhūma iva pāvakaḥ || 6.56. ||

ततो ऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कत्वा वेगमनुत्तमम् । शिरस्यभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।। ६.५६. ॥

tato 'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya katvā vegamanuttamam | śirasyabhijaghānāśu rākṣasendramakampanam || 6.56. ||

स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना । राक्षशो वानरेन्द्रेण पपात च ममार च ।। ६.५६. ॥

sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā | rākṣaśo vānarendreṇa papāta ca mamāra ca || 6.56. ||

तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् । व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ।। ६.५६. ॥

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam | vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ || 6.56. ||

त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः । लङ्कामभिययुस्त्रस्ता वानरैस्तैरभिद्रुताः ।। ६.५६. ॥

tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ | laṅkāmabhiyayustrastā vānaraistairabhidrutāḥ || 6.56. ||

ते मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः । स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैः श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ।। ६.५६. ॥

te muktakeśāḥ sambhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ | sravacchramajalairaṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ || 6.56. ||

अन्योन्यं प्रममन्थुस्ते विविशुर्नगरं भयात् । पृष्ठतस्ते सुसम्मूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ।। ६.५६. ॥

anyonyaṃ pramamanthuste viviśurnagaraṃ bhayāt | pṛṣṭhataste susammūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || 6.56. ||

तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः । समेत्य हरयः सर्वे हनुमन्तमपूजयन् ।। ६.५६. ॥

teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ | sametya harayaḥ sarve hanumantamapūjayan || 6.56. ||

सो ऽपि प्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् प्रत्यभ्यपूजयत् । हनुमान् सत्त्वसम्पन्नो यथार्हमनुकूलतः ।। ६.५६. ॥

so 'pi prahṛṣṭastān sarvān harīn pratyabhyapūjayat | hanumān sattvasampanno yathārhamanukūlataḥ || 6.56. ||

विनेदुश्च यथाप्राणं हरयो जितकाशिनः । चकर्षुश्च पुनस्तत्र सप्राणानपि राक्षसान् ।। ६.५६. ॥

vineduśca yathāprāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ | cakarṣuśca punastatra saprāṇānapi rākṣasān || 6.56. ||

स वीरशोभामभजन्महाकपिः समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः । महासुरं भीमममित्रनाशनं यथैव विष्णुर्बलिनं चमूमुखे ।। ६.५६. ॥

sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ | mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ yathaiva viṣṇurbalinaṃ camūmukhe || 6.56. ||

अपूजयन् देवगणास्तदा कपिं स्वयं च रामो ऽतिबलश्च लक्ष्मणः । तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवङ्गमा विभीषणश्चैव महाबलस्तथा ।। ६.५६. ॥

apūjayan devagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo 'tibalaśca lakṣmaṇaḥ | tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṅgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastathā || 6.56. ||