Sarga 32

सा सीता तच्चिरो दृष्ट्वा तच् च कार्मुकम् उत्तमम् । । सुग्रीव प्रतिसंसर्गम् आख्यातम् च हनूमता ॥

sā sītā tacciro dṛṣṭvā tac ca kārmukam uttamam | | sugrīva pratisaṃsargam ākhyātam ca hanūmatā ||

नयने मुख वर्णम् च भर्तुस् तत् सदृशम् मुखम् । केशान् केश अन्त देशम् च तम् च चूडा मणिम् शुभम् ॥

nayane mukha varṇam ca bhartus tat sadṛśam mukham | keśān keśa anta deśam ca tam ca cūḍā maṇim śubham ||

एतैह् सर्वैर् अभिज्नानैर् अभिज्नाय सुदुह्खिता । विजगर्हे अथ कैकेयीम् क्रोशन्ती कुररी यथा ॥

etaih sarvair abhijnānair abhijnāya suduhkhitā | vijagarhe atha kaikeyīm krośantī kurarī yathā ||

सकामा भव कैकेयि हतो अयम् कुल नन्दनः । कुलम् उत्सादितम् सर्वम् त्वया कलह शीलया ॥

sakāmā bhava kaikeyi hato ayam kula nandanaḥ | kulam utsāditam sarvam tvayā kalaha śīlayā ||

आर्येण किम् नु कैकेय्याः कृतम् रामेण विप्रियम् । यन्मया चीर वसनस् तया प्रस्थापितो वनम् ॥

āryeṇa kim nu kaikeyyāḥ kṛtam rāmeṇa vipriyam | yanmayā cīra vasanas tayā prasthāpito vanam ||

एवम् उक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी । जगाम जगतीम् बाला चिन्ना तु कदली यथा ॥

evam uktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī | jagāma jagatīm bālā cinnā tu kadalī yathā ||

सा मुहूर्तात् समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । तत् शिरह् समुपाघ्राय विललाप आयत ईक्षणा ॥

sā muhūrtāt samāśvasya pratilabhya ca cetanām | tat śirah samupāghrāya vilalāpa āyata īkṣaṇā ||

हा हता अस्मि महा बाहो वीर व्रतम् अनुव्रता । इमाम् ते पश्चिम अवस्थाम् गता अस्मि विधवा कृता ॥

hā hatā asmi mahā bāho vīra vratam anuvratā | imām te paścima avasthām gatā asmi vidhavā kṛtā ||

प्रथमम् मरणम् नार्या भर्तुर् वैगुण्यम् उच्यते । सुवृत्तः साधु वृत्तायाः सम्वृत्तस् त्वम् मम अग्रतः ॥

prathamam maraṇam nāryā bhartur vaiguṇyam ucyate | suvṛttaḥ sādhu vṛttāyāḥ samvṛttas tvam mama agrataḥ ||

दुह्खाद् दुह्कःअम् प्रपन्नाया मग्नायाः शोक सागरे । यो हि माम् उद्यतस् त्रातुम् सो अपि त्वम् विनिपातितः ॥

duhkhād duhkaḥam prapannāyā magnāyāḥ śoka sāgare | yo hi mām udyatas trātum so api tvam vinipātitaḥ ||

सा श्वश्रूर् मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव । वत्सेन इव यथा धेनुर् विवत्सा वत्सला कृता ॥

sā śvaśrūr mama kausalyā tvayā putreṇa rāghava | vatsena iva yathā dhenur vivatsā vatsalā kṛtā ||

उदिष्टम् दीर्घम् आयुस् ते यैर् अचिन्त्य पराक्रम । अनृतम् वचनम् तेषाम् अल्प आयुर् असि राघव ॥

udiṣṭam dīrgham āyus te yair acintya parākrama | anṛtam vacanam teṣām alpa āyur asi rāghava ||

अथ वा नश्यति प्रज्ना प्राज्नस्य अपि सतस् तव । पचत्य् एनम् तथा कालो भूतानाम् प्रभवो ह्ययम् ॥

atha vā naśyati prajnā prājnasya api satas tava | pacaty enam tathā kālo bhūtānām prabhavo hyayam ||

अदृष्टम् मृत्युम् आपन्नः कस्मात् त्वम् नय शास्त्रवित् । व्यसनानाम् उपायज्नः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥

adṛṣṭam mṛtyum āpannaḥ kasmāt tvam naya śāstravit | vyasanānām upāyajnaḥ kuśalo hyasi varjane ||

तथा त्वम् सम्परिष्वज्य रौद्रया अतिनृशंसया । काल रात्र्या मया आच्चिद्य हृतः कमल लोचन ॥

tathā tvam sampariṣvajya raudrayā atinṛśaṃsayā | kāla rātryā mayā āccidya hṛtaḥ kamala locana ||

उपशेषे महा बाहो माम् विहाय तपस्विनीम् । प्रियाम् इव शुभाम् नारीम् पृथिवीम् पुरुष ऋषभ ॥

upaśeṣe mahā bāho mām vihāya tapasvinīm | priyām iva śubhām nārīm pṛthivīm puruṣa ṛṣabha ||

अर्चितम् सततम् यत्नाद् गन्ध माल्यैर् मया तव । इदम् ते मत् प्रियम् वीर धनुः कान्चन भूषितम् ॥

arcitam satatam yatnād gandha mālyair mayā tava | idam te mat priyam vīra dhanuḥ kāncana bhūṣitam ||

पित्रा दशरथेन त्वम् श्वशुरेण मम अनघ । पूर्वैसः च पितृभिः सार्धम् नूनम् स्वर्गे समागतः ॥

pitrā daśarathena tvam śvaśureṇa mama anagha | pūrvaisaḥ ca pitṛbhiḥ sārdham nūnam svarge samāgataḥ ||

दिवि नक्षत्र भूतस् त्वम् महत् कर्म कृतम् प्रियम् । पुण्यम् राज ऋषि वंशम् त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे ॥

divi nakṣatra bhūtas tvam mahat karma kṛtam priyam | puṇyam rāja ṛṣi vaṃśam tvam ātmanaḥ samupekṣase ||

किम् मान् न प्रेक्षसे राजन् किम् माम् न प्रतिभाषसे । बालाम् बालेन सम्प्राप्ताम् भार्याम् माम् सह चारिणीम् ॥

kim mān na prekṣase rājan kim mām na pratibhāṣase | bālām bālena samprāptām bhāryām mām saha cāriṇīm ||

संश्रुतम् गृह्णता पाणिम् चरिष्यामि इति यत् त्वया । स्मर तन् मम काकुत्स्थ नय माम् अपि दुह्खिताम् ॥

saṃśrutam gṛhṇatā pāṇim cariṣyāmi iti yat tvayā | smara tan mama kākutstha naya mām api duhkhitām ||

कस्मान् माम् अपहाय त्वम् गतो गतिमताम् वर । अस्माल् लोकाद् अमुम् लोकम् त्यक्त्वा माम् इह दुह्खिताम् ॥

kasmān mām apahāya tvam gato gatimatām vara | asmāl lokād amum lokam tyaktvā mām iha duhkhitām ||

कल्याणैर् उचितम् यत् तत् परिष्वक्तम् मया एव तु । क्रव्य अदैस् तत् शरीरम् ते नूनम् विपरिकृष्यते ॥

kalyāṇair ucitam yat tat pariṣvaktam mayā eva tu | kravya adais tat śarīram te nūnam viparikṛṣyate ||

अग्निष्तोम आदिभिर् यज्नैर् इष्टवान् आप्त दक्षिणैः । अग्नि होत्रेण संस्कारम् केन त्वम् तु न लप्स्यसे ॥

agniṣtoma ādibhir yajnair iṣṭavān āpta dakṣiṇaiḥ | agni hotreṇa saṃskāram kena tvam tu na lapsyase ||

प्रव्रज्याम् उपपन्नानाम् त्रयाणाम् एकम् आगतम् । परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणम् शोक लालसा ॥

pravrajyām upapannānām trayāṇām ekam āgatam | pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇam śoka lālasā ||

स तस्याः परिपृच्चन्त्या वधम् मित्र बलस्य ते । तव च आख्यास्यते नूनम् निशायाम् राक्षसैर् वधम् ॥

sa tasyāḥ paripṛccantyā vadham mitra balasya te | tava ca ākhyāsyate nūnam niśāyām rākṣasair vadham ||

सा त्वाम् सुप्तम् हतम् श्रुत्वा माम् च रक्षो गृहम् गताम् । हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥

sā tvām suptam hatam śrutvā mām ca rakṣo gṛham gatām | hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava ||

मम हेतोरनार्याया अवघः पार्थिवात्मजः । रामः सागमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः ॥

mama hetoranāryāyā avaghaḥ pārthivātmajaḥ | rāmaḥ sāgamuttīrya vīryavān goṣpade hataḥ ||

अहम् दाशरथेनोढा मोहात्स्वकुपांसनी । आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत ॥

aham dāśarathenoḍhā mohātsvakupāṃsanī | āryaputrasya rāmasya bhāryā mṛtyurajāyata ||

मानमाव्याम् मया जातिम् वारितम् दानमुत्तमम् । याहमद्येह शोचामि भार्या सर्वातिथेरपि ॥

mānamāvyām mayā jātim vāritam dānamuttamam | yāhamadyeha śocāmi bhāryā sarvātitherapi ||

साधु पातय माम् क्षिप्रम् रामस्य उपरि रावणः । समानय पतिम् पत्न्या कुरु कल्याणम् उत्तमम् ॥

sādhu pātaya mām kṣipram rāmasya upari rāvaṇaḥ | samānaya patim patnyā kuru kalyāṇam uttamam ||

शिरसा मे शिरसः च अस्य कायम् कायेन योजय । रावण अनुगमिष्यामि गतिम् भर्तुर् महात्मनः ॥

śirasā me śirasaḥ ca asya kāyam kāyena yojaya | rāvaṇa anugamiṣyāmi gatim bhartur mahātmanaḥ ||

इति सा दुह्ख सम्तप्ता विललाप आयत ईक्षणा । भर्तुः शिरो धनुस् तत्र समीक्ष्य जनक आत्मजा ॥

iti sā duhkha samtaptā vilalāpa āyata īkṣaṇā | bhartuḥ śiro dhanus tatra samīkṣya janaka ātmajā ||

एवम् लालप्यमानायाम् सीतायाम् तत्र राक्षसः । अभिचक्राम भर्तारम् अनीकस्थः क्ऱ्त अन्जलिः ॥

evam lālapyamānāyām sītāyām tatra rākṣasaḥ | abhicakrāma bhartāram anīkasthaḥ kṟta anjaliḥ ||

विजयस्व आर्य पुत्र इति सो अभिवाद्य प्रसाद्य च । न्यवेदयद् अनुप्राप्तम् प्रहस्तम् वाहिनी पतिम् ॥

vijayasva ārya putra iti so abhivādya prasādya ca | nyavedayad anuprāptam prahastam vāhinī patim ||

अमात्यैः स हितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः । तेन दर्शनकामेन अहम् प्रस्थापितः प्रभो ॥

amātyaiḥ sa hitaḥ sarvaiḥ prahastastvāmupasthitaḥ | tena darśanakāmena aham prasthāpitaḥ prabho ||

मानमस्ति महारा ज राजभावात् क्षमान्वित । किंचिद् आत्ययिकम् कार्यम् तेषाम् त्वम् दर्शनम् कुरु ॥

mānamasti mahārā ja rājabhāvāt kṣamānvita | kiṃcid ātyayikam kāryam teṣām tvam darśanam kuru ||

एतत् श्रुत्वा दशग्रीवो राक्षस प्रतिवेदितम् । अशोक वनिकाम् त्यक्त्वा मन्त्रिणाम् दर्शनम् ययौ ॥

etat śrutvā daśagrīvo rākṣasa prativeditam | aśoka vanikām tyaktvā mantriṇām darśanam yayau ||

स तु सर्वम् समर्थ्य एव मन्त्रिभिः क्ऱ्त्यम् आत्मनः । सभाम् प्रविश्य विदधे विदित्वा राम विक्रमम् ॥

sa tu sarvam samarthya eva mantribhiḥ kṟtyam ātmanaḥ | sabhām praviśya vidadhe viditvā rāma vikramam ||

अन्तर्धानम् तु तत् शीर्षम् तच् च कार्मुकम् उत्तमम् । जगाम रावणस्य एव निर्याण समनन्तरम् ॥

antardhānam tu tat śīrṣam tac ca kārmukam uttamam | jagāma rāvaṇasya eva niryāṇa samanantaram ||

राक्षस इन्द्रस् तु तैः सार्धम् मन्त्रिभिर् भीम विक्रमैः । समर्थयाम् आस तदा राम कार्य विनिश्चयम् ॥

rākṣasa indras tu taiḥ sārdham mantribhir bhīma vikramaiḥ | samarthayām āsa tadā rāma kārya viniścayam ||

अविदूर स्थितान् सर्वान् बल अध्यक्षान् हित एषिणः । अब्रवीत् काल सद्ऱ्शो रावणो राक्षस अधिपः ॥

avidūra sthitān sarvān bala adhyakṣān hita eṣiṇaḥ | abravīt kāla sadṟśo rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||

शीघ्रम् भेरी निनादेन स्फुट कोण आहतेन मे । समानयध्वम् सैन्यानि वक्तव्यम् च न कारणम् ॥

śīghram bherī ninādena sphuṭa koṇa āhatena me | samānayadhvam sainyāni vaktavyam ca na kāraṇam ||

ततस् तथा इति प्रतिगृह्य तद् वचो । स्तदैव दूताः सहसा महाद्बलम् । समानयंसः चैव समागतम् च ते । न्यवेदयन् भर्तरि युद्ध कान्क्षिणि ॥

tatas tathā iti pratigṛhya tad vaco | stadaiva dūtāḥ sahasā mahādbalam | samānayaṃsaḥ caiva samāgatam ca te | nyavedayan bhartari yuddha kānkṣiṇi ||