Sarga 30

ततस्तमक्षोभ्य बलम् लंका अधिपतये चराः । सुवेले राघवम् शैले निविष्टम् प्रत्यवेदयन् ॥

tatastamakṣobhya balam laṃkā adhipataye carāḥ | suvele rāghavam śaile niviṣṭam pratyavedayan ||

चाराणाम् रावणः श्रुत्वा प्राप्तम् रामम् महाबलम् । जात उद्वेगो अभवत् किम्चित् शार्दूलम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

cārāṇām rāvaṇaḥ śrutvā prāptam rāmam mahābalam | jāta udvego abhavat kimcit śārdūlam vākyam abravīt ||

अयथावच् च ते वर्णो दीनः च असि निशा चर । न असि कच्चिद् अमित्राणाम् क्रुद्धानाम् वशम् आगतः ॥

ayathāvac ca te varṇo dīnaḥ ca asi niśā cara | na asi kaccid amitrāṇām kruddhānām vaśam āgataḥ ||

इति तेन अनुशिष्टस् तु वाचम् मन्दम् उदीरयत् । तदा राक्षस शार्दूलम् शार्दूलो भय विह्वलः ॥

iti tena anuśiṣṭas tu vācam mandam udīrayat | tadā rākṣasa śārdūlam śārdūlo bhaya vihvalaḥ ||

न ते चारयितुम् शक्या राजन् वानर पुम्गवाः । विक्रान्ता बलवन्तः च राघवेण च रक्षिताः ॥

na te cārayitum śakyā rājan vānara pumgavāḥ | vikrāntā balavantaḥ ca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ ||

न अपि सम्भाषितुम् शक्याः सम्प्रश्नो अत्र न लभ्यते । सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वत उपमैः ॥

na api sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno atra na labhyate | sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvata upamaiḥ ||

प्रविष्ट मात्रे ज्ञातो अहम् बले तस्मिन्न् अचारिते । बलाद् गृहीतो बहुभिर् बहुधा अस्मि विदारितः ॥

praviṣṭa mātre jñāto aham bale tasminn acārite | balād gṛhīto bahubhir bahudhā asmi vidāritaḥ ||

जानुभिर् मुष्टिभिर् दन्तैस् तलैः च अभिहतो भृशम् । परिणीतो अस्मि हरिभिर् बलवद्भिर् अमर्षणैः ॥

jānubhir muṣṭibhir dantais talaiḥ ca abhihato bhṛśam | pariṇīto asmi haribhir balavadbhir amarṣaṇaiḥ ||

परिणीय च सर्वत्र नीतो अहम् राम सम्सदम् । रुधिर आदिग्ध सर्व अन्गो विह्वलः चलित इन्द्रियः ॥

pariṇīya ca sarvatra nīto aham rāma samsadam | rudhira ādigdha sarva ango vihvalaḥ calita indriyaḥ ||

हरिभिर् वध्यमानः च याचमानः कृत अन्जलिः । राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्चया ॥

haribhir vadhyamānaḥ ca yācamānaḥ kṛta anjaliḥ | rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛccayā ||

एष शैलैः शिलाभिः च पूरयित्वा महाअर्णवम् । द्वारम् आश्रित्य लंकाया रामस् तिष्ठति सायुधः ॥

eṣa śailaiḥ śilābhiḥ ca pūrayitvā mahāarṇavam | dvāram āśritya laṃkāyā rāmas tiṣṭhati sāyudhaḥ ||

गरुड व्यूहम् आस्थाय सर्वतो हरिभिर् वृतः । माम् विसृज्य महातेजा लंकाम् एव अभिवर्तते ॥

garuḍa vyūham āsthāya sarvato haribhir vṛtaḥ | mām visṛjya mahātejā laṃkām eva abhivartate ||

पुरा प्राकारम् आयाति क्षिप्रम् एकतरम् कुरु । सीताम् च अस्मै प्रयच्च आशु सुयुद्धम् वा प्रदीयताम् ॥

purā prākāram āyāti kṣipram ekataram kuru | sītām ca asmai prayacca āśu suyuddham vā pradīyatām ||

मनसा सम्तताप अथ तत् श्रुत्वा राक्षस अधिपः । शार्दूलस्य महद् वाक्यम् अथ उवाच स रावणः ॥

manasā samtatāpa atha tat śrutvā rākṣasa adhipaḥ | śārdūlasya mahad vākyam atha uvāca sa rāvaṇaḥ ||

यदि माम् प्रतियुध्येरन् देव गन्धर्व दानवाः । न एव सीताम् प्रदास्यामि सर्व लोक भयाद् अपि ॥

yadi mām pratiyudhyeran deva gandharva dānavāḥ | na eva sītām pradāsyāmi sarva loka bhayād api ||

एवम् उक्त्वा महातेजा रावणः पुनर् अब्रवीत् । चारिता भवता सेना के अत्र शूराः प्लवम् गमाः ॥

evam uktvā mahātejā rāvaṇaḥ punar abravīt | cāritā bhavatā senā ke atra śūrāḥ plavam gamāḥ ||

कीदृशाः किम् प्रभावाः च वानरा ये दुरासदाः । कस्य पुत्राः च पौत्राः च तत्त्वम् आख्याहि राक्षस ॥

kīdṛśāḥ kim prabhāvāḥ ca vānarā ye durāsadāḥ | kasya putrāḥ ca pautrāḥ ca tattvam ākhyāhi rākṣasa ||

तथात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषाम् बल अबलम् । अवश्यम् बल सम्ख्यानम् कर्तव्यम् युद्धम् इच्चता ॥

tathātra pratipatsyāmi jñātvā teṣām bala abalam | avaśyam bala samkhyānam kartavyam yuddham iccatā ||

अथ एवम् उक्तः शार्दूलो रावणेन उत्तमः चरः । इदम् वचनम् आरेभे वक्तुम् रावण सम्निधौ ॥

atha evam uktaḥ śārdūlo rāvaṇena uttamaḥ caraḥ | idam vacanam ārebhe vaktum rāvaṇa samnidhau ||

अथ ऋक्ष रजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः । गद्गदस्य अथ पुत्रो अत्र जाम्बवान् इति विश्रुतः ॥

atha ṛkṣa rajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ | gadgadasya atha putro atra jāmbavān iti viśrutaḥ ||

गद्गदस्य एव पुत्रो अन्यो गुरु पुत्रः शत क्रतोः । कदनम् यस्य पुत्रेण कृतम् एकेन रक्षसाम् ॥

gadgadasya eva putro anyo guru putraḥ śata kratoḥ | kadanam yasya putreṇa kṛtam ekena rakṣasām ||

सुषेणः च अपि धर्म आत्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् । सौम्यः सोम आत्मजः च अत्र राजन् दधि मुखः कपिः ॥

suṣeṇaḥ ca api dharma ātmā putro dharmasya vīryavān | saumyaḥ soma ātmajaḥ ca atra rājan dadhi mukhaḥ kapiḥ ||

सुमुखो दुर्मुखः च अत्र वेग दर्शी च वानरः । मृत्युर् वानर रूपेण नूनम् सृष्टः स्वयम्भुवा ॥

sumukho durmukhaḥ ca atra vega darśī ca vānaraḥ | mṛtyur vānara rūpeṇa nūnam sṛṣṭaḥ svayambhuvā ||

पुत्रो हुत वहस्य अथ नीलः सेना पतिः स्वयम् । अनिलस्य च पुत्रो अत्र हनूमान् इति विश्रुतः ॥

putro huta vahasya atha nīlaḥ senā patiḥ svayam | anilasya ca putro atra hanūmān iti viśrutaḥ ||

नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवान् अन्गदो युवा । मैन्दः च द्विविदः च उभौ बलिनाव् अश्वि सम्भवौ ॥

naptā śakrasya durdharṣo balavān angado yuvā | maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau balināv aśvi sambhavau ||

पुत्रा वैवस्वतस्य अत्र पन्च काल अन्तक उपमाः । गजो गव अक्षो गवयः शरभो गन्ध मादनः ॥

putrā vaivasvatasya atra panca kāla antaka upamāḥ | gajo gava akṣo gavayaḥ śarabho gandha mādanaḥ ||

दश वानरकोट्यश्च शूराणाम् युद्धकाङ्ग्क्षिणाम् । श्रीमताम् देवपुत्राणाम् शेषम् नाख्यातुमुत्सहे ॥

daśa vānarakoṭyaśca śūrāṇām yuddhakāṅgkṣiṇām | śrīmatām devaputrāṇām śeṣam nākhyātumutsahe ||

पुत्रो दशरथस्येष सिम्हसम्हननो युवा । दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥

putro daśarathasyeṣa simhasamhanano yuvā | dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā ||

नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन । विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥

nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana | virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ ||

वक्तुम् न शक्तो रामस्य गुणान् कश्चिन्नरः क्षितौ । जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥

vaktum na śakto rāmasya guṇān kaścinnaraḥ kṣitau | janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ ||

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातङ्गवामिवर्षभः । यस्य बाणपथम् प्राप्य व जीवेदपि वासवः ॥

lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṅgavāmivarṣabhaḥ | yasya bāṇapatham prāpya va jīvedapi vāsavaḥ ||

श्वेतो ज्योतिर् मुखः च अत्र भास्करस्य आत्म सम्भवौ । वरुणस्य च पुत्रो अथ हेम कूटः प्लवम् गमः ॥

śveto jyotir mukhaḥ ca atra bhāskarasya ātma sambhavau | varuṇasya ca putro atha hema kūṭaḥ plavam gamaḥ ||

विश्व कर्म सुतो वीरो नलः प्लवग सत्तमः । विक्रान्तो वेगवान् अत्र वसु पुत्रः सुदुर्धरः ॥

viśva karma suto vīro nalaḥ plavaga sattamaḥ | vikrānto vegavān atra vasu putraḥ sudurdharaḥ ||

राक्षसानाम् वरिष्ठः च तव भ्राता विभीषणः । परिगृह्य पुरीम् लंकाम् राघवस्य हिते रतः ॥

rākṣasānām variṣṭhaḥ ca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ | parigṛhya purīm laṃkām rāghavasya hite rataḥ ||

इति सर्वम् समाख्यातम् तव इदम् वानरम् बलम् । सुवेले अधिष्ठितम् शैले शेष कार्ये भवान् गतिः ॥

iti sarvam samākhyātam tava idam vānaram balam | suvele adhiṣṭhitam śaile śeṣa kārye bhavān gatiḥ ||