Sarga 29

शुकेन तु समाख्याताम्स् तान् दृष्ट्वा हरि यूथपान् । लक्ष्मणम् च महावीर्यम् भुजम् रामस्य दक्षिणम् ॥

śukena tu samākhyātāms tān dṛṣṭvā hari yūthapān | lakṣmaṇam ca mahāvīryam bhujam rāmasya dakṣiṇam ||

समीपस्थम् च रामस्य भ्रातरम् स्वम् विभीषणम् । सर्व वानर राजम् च सुग्रीवम् भीम विक्रमम् ॥

samīpastham ca rāmasya bhrātaram svam vibhīṣaṇam | sarva vānara rājam ca sugrīvam bhīma vikramam ||

अङ्गदम् चापि बलिनम् वज्रहस्तात्मजात्मजम् । हनूमन्तम् च विक्रान्तम् जाम्बवन्तम् च दुर्जयम् ॥

aṅgadam cāpi balinam vajrahastātmajātmajam | hanūmantam ca vikrāntam jāmbavantam ca durjayam ||

सुषेणम् कुमुदम् नीलम् नलम् च प्लवगर्षभम् । गजम् गवाक्षम् शरभम् वैन्दम् च द्विविदम् तथा ॥

suṣeṇam kumudam nīlam nalam ca plavagarṣabham | gajam gavākṣam śarabham vaindam ca dvividam tathā ||

किम्चिद् आविग्न हृदयो जात क्रोधः च रावणः । भर्त्सयाम् आस तौ वीरौ कथा अन्ते शुक सारणौ ॥

kimcid āvigna hṛdayo jāta krodhaḥ ca rāvaṇaḥ | bhartsayām āsa tau vīrau kathā ante śuka sāraṇau ||

अधो मुखौ तौ प्रणताव् अब्रवीत् शुक सारणौ । रोष गद्गदया वाचा सम्रब्धः परुषम् वचः ॥

adho mukhau tau praṇatāv abravīt śuka sāraṇau | roṣa gadgadayā vācā samrabdhaḥ paruṣam vacaḥ ||

न तावत् सदृशम् नाम सचिवैर् उपजीविभिः । विप्रियम् नृपतेर् वक्तुम् निग्रह प्रग्रहे विभोः ॥

na tāvat sadṛśam nāma sacivair upajīvibhiḥ | vipriyam nṛpater vaktum nigraha pragrahe vibhoḥ ||

रिपूणाम् प्रतिकूलानाम् युद्ध अर्थम् अभिवर्तताम् । उभाभ्याम् सदृशम् नाम वक्तुम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥

ripūṇām pratikūlānām yuddha artham abhivartatām | ubhābhyām sadṛśam nāma vaktum aprastave stavam ||

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वाम् पर्युपासिताः । सारम् यद् राज शास्त्राणाम् अनुजीव्यम् न गृह्यते ॥

ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vām paryupāsitāḥ | sāram yad rāja śāstrāṇām anujīvyam na gṛhyate ||

गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वा उच्यते । ईदृशैः सचिवैर् युक्तो मूर्खैर् दिष्ट्या धरामि अहम् ॥

gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vā ucyate | īdṛśaiḥ sacivair yukto mūrkhair diṣṭyā dharāmi aham ||

किम् नु मृत्योर् भयम् न अस्ति माम् वक्तुम् परुषम् वचः । यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्चति शुभ अशुभम् ॥

kim nu mṛtyor bhayam na asti mām vaktum paruṣam vacaḥ | yasya me śāsato jihvā prayaccati śubha aśubham ||

अपि एव दहनम् स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः । राज दोष परामृष्टास् तिष्ठन्ते न अपराधिनः ॥

api eva dahanam spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ | rāja doṣa parāmṛṣṭās tiṣṭhante na aparādhinaḥ ||

हन्याम् अहम् इमौ पापौ शत्रु पक्ष प्रशम्सकौ । यदि पूर्व उपकारैर् मे न क्रोधो मृदुताम् व्रजेत् ॥

hanyām aham imau pāpau śatru pakṣa praśamsakau | yadi pūrva upakārair me na krodho mṛdutām vrajet ||

अपध्वम्सत गच्चध्वम् सम्निकर्षाद् इतो मम । न हि वाम् हन्तुम् इच्चामि स्मरन्न् उपकृतानि वाम् ॥

apadhvamsata gaccadhvam samnikarṣād ito mama | na hi vām hantum iccāmi smarann upakṛtāni vām ||

हताव् एव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेह परान् मुखौ । एवम् उक्तौ तु सव्रीडौ ताव् उभौ शुक सारणौ ॥

hatāv eva kṛtaghnau tau mayi sneha parān mukhau | evam uktau tu savrīḍau tāv ubhau śuka sāraṇau ||

रावणम् जय शब्देन प्रतिनन्द्य अभिनिह्सृतौ । अब्रवीत् स दशग्रीवः समीपस्थम् महाउदरम् ॥

rāvaṇam jaya śabdena pratinandya abhinihsṛtau | abravīt sa daśagrīvaḥ samīpastham mahāudaram ||

उपस्थापय शीघ्रम् मे चारान् नीति विशारदान् । महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ॥

upasthāpaya śīghram me cārān nīti viśāradān | mahodarastathoktastu śīghramājñāpayaccarān ||

ततश्चाराः सम्त्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् । उपस्थिथाः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः ॥

tataścārāḥ samtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt | upasthithāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣaḥ ||

तान् अब्रवीत् ततो वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः ॥ ६-२९-१९ । ॥

tān abravīt tato vākyam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ || 6-29-19 | ||

चारान् प्रत्ययिकान् शूरान् भक्तान् विगत साध्वसान् । इतो गच्चत रामस्य व्यवसायम् परीक्षथ ॥

cārān pratyayikān śūrān bhaktān vigata sādhvasān | ito gaccata rāmasya vyavasāyam parīkṣatha ||

मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरा ये अस्य प्रीत्या तेन समागताः । कथम् स्वपिति जागर्ति किम् अन्यच् च करिष्यति ॥

mantreṣv abhyantarā ye asya prītyā tena samāgatāḥ | katham svapiti jāgarti kim anyac ca kariṣyati ||

विज्ञाय निपुणम् सर्वम् आगन्तव्यम् अशेषतः । चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर् वसुधा अधिपैः ॥

vijñāya nipuṇam sarvam āgantavyam aśeṣataḥ | cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitair vasudhā adhipaiḥ ||

युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते । चारास् तु ते तथा इति उक्त्वा प्रहृष्टा राक्षस ईश्वरम् ॥

yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate | cārās tu te tathā iti uktvā prahṛṣṭā rākṣasa īśvaram ||

शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् । ततस्तम् तु महात्मानम् चारा राक्षससत्तमम् ॥

śārdūlamagrataḥ kṛtvā tataścakruḥ pradakṣiṇam | tatastam tu mahātmānam cārā rākṣasasattamam ||

कृत्वा प्रदक्षिणम् जग्मुर् यत्र रामः सलक्ष्मणः । ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे राम लक्ष्मणौ ॥

kṛtvā pradakṣiṇam jagmur yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | te suvelasya śailasya samīpe rāma lakṣmaṇau ||

प्रच्चन्ना ददृशुर् गत्वा ससुग्रीव विभीषणौ । प्रेक्षमाणाश्चमूम् ताम् च बभूवुर्भयविह्वलाः ॥

praccannā dadṛśur gatvā sasugrīva vibhīṣaṇau | prekṣamāṇāścamūm tām ca babhūvurbhayavihvalāḥ ||

ते तु धर्म आत्मना दृष्टा राक्षस इन्द्रेण राक्षसाः । विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्चया ॥

te tu dharma ātmanā dṛṣṭā rākṣasa indreṇa rākṣasāḥ | vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛccayā ||

शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः । मोक्षितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवङ्गमैः ॥

śārdūlo grāhitastvekaḥ pāpo'yamiti rākṣasaḥ | mokṣitaḥ so'pi rāmeṇa vadhyamānaḥ plavaṅgamaiḥ ||

अनृशम्सेन रामेण मोक्षिता राक्षसाः सरे । वानरैर् अर्दितास् ते तु विक्रान्तैर् लघु विक्रमैः ॥

anṛśamsena rāmeṇa mokṣitā rākṣasāḥ sare | vānarair arditās te tu vikrāntair laghu vikramaiḥ ||

पुनर् लंकाम् अनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्ट चेतसः । ततो दशग्रीवम् उपस्थितास् ते । चारा बहिर् नित्य चरा निशा चराः । गिरेः सुवेलस्य समीप वासिनम् । न्यवेदयन् भीम बलम् महाबलाः ॥

punar laṃkām anuprāptāḥ śvasanto naṣṭa cetasaḥ | tato daśagrīvam upasthitās te | cārā bahir nitya carā niśā carāḥ | gireḥ suvelasya samīpa vāsinam | nyavedayan bhīma balam mahābalāḥ ||