Ramayana · Sarga 6.119

Sarga 119

सर्गः 119

Sita gives a fitting reply to Rama and enters fire

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
119.1VR-6-119-1

एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम् । राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिता ऽभवत् ।। ६.११९. ॥

evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ romaharṣaṇam | rāghaveṇa saroṣeṇa bhṛśaṃ pravyathitā 'bhavat || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सरोषेणin angerराघवेणby Raghavaएवम्in that wayपरुषम्harshरोमहर्षणम्horripilatingउक्ताspokenवैदेहिVaidehiश्रुत्वाhaving heardप्रव्यथिताafflictedअभवत्became
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVaidehi heard the harsh horripilating words spoken by Rama in anger and was very much afflicted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार क्रोध से भरे राघव द्वारा कठोर, रोंगटे खड़े कर देने वाला वचन कहे जाने पर, वैदेही अत्यंत व्यथित हो उठीं

Hinglish
119.2VR-6-119-2

सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली । श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिता ऽभवत् ।। ६.११९. ॥

sā tadaśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī | śrutvā bhartṛvaco rūkṣaṃ lajjayā vrīḍitā 'bhavat || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenसामैथिलीshe, Mythiliमहतिlarge numberजनेpeopleअश्रुतपूर्वम्filled with tearsघोरम्ruthlessभर्तुःhusband 'sश्रुत्वाhearingलज्जयाshyअवनताbentअभवत्stayed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Mythili hearing her husband 's harsh words, in the presence of a large number of people, stayed bent with shyness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इतनी बड़ी सभा में पहले कभी न सुने ऐसे अपने पति के कठोर वचन को सुनकर, मैथिली लज्जा से व्रीड़ित हो गयीं

Hinglish
119.3VR-6-119-3

प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा । वाक्छल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ।। ६.११९. ॥

praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā | vākchalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साजनकात्मजाshe Janaka's daughterस्वानिher ownगात्राणिlimbsप्रविशन्तीवshrinkingचाक्षरैःfrom eyesसशल्येवby the arrowsभृशम्excessivelyअश्रूणिtearsअवर्तयत्shed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs if pierced by those arrowlike words, Janaka's daughter shed tears excessively, shrinking into her own limbs.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मानो अपने ही अंगों में समा जाने की इच्छा करती हुई जनकपुत्री, शल्य से बिंधी हुई-सी अत्यंत आँसू बहाने लगीं

Hinglish
119.4VR-6-119-4

ततो बाष्पपरिक्लिष्टं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् । शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ।। ६.११९. ॥

tato bāṣpaparikliṣṭaṃ pramārjantī svamānanam | śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterबाष्पपरिक्लिन्नम्flowing tears cleanस्वम्herआननम्faceप्रमार्जन्तीwiping offभर्तारम्to husbandगद्गदयाin broken toneवाचाwordsशनैःslowlyइदम्thusअब्रवीत्spoke
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, wiping her face clean from flowing tears she spoke slowly in a choked voice in broken words to her husband.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर आँसुओं से भीगे अपने मुख को पोंछती हुई, धीरे-धीरे गद्गद वाणी में उन्होंने अपने पति से यह कहा—

Hinglish
119.5VR-6-119-5

किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् । रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ।। ६.११९. ॥

kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam | rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरheroमाम्meप्राकृतःaddressप्राकृतामिवlike a common manमाम्to meअसदृशम्unkindईदृशब्this kind of toneश्रोत्रदारुणम्harsh to hearरूक्षम्rudeवाक्यम्wordsकिम्whyश्रावयसेspeaking
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hero! Why are you addressing me in such harsh unkind words in a rude manner, in a harsh tone like a common man?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे वीर! तुम मुझे ऐसा असदृश, कर्णकठोर, रूखा वचन क्यों सुना रहे हो, मानो कोई सामान्य पुरुष किसी सामान्य स्त्री से बोल रहा हो?

Hinglish
119.6VR-6-119-6

न तथा ऽस्मि महाबाहो यथा त्वमवगच्छसि । प्रत्ययं गच्छ मे येन चारित्रेणैव ते शपे ।। ६.११९. ॥

na tathā 'smi mahābāho yathā tvamavagacchasi | pratyayaṃ gaccha me yena cāritreṇaiva te śape || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहोmighty armedमाम्meयथाsimilarlyअवगच्छसिnot as you think of meतथाso alsoमेmyप्रत्ययम्proofगच्छperiodस्वेनmyselfचारित्रेणmy pastतेto youशपेvow
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Mighty armed! I am not as you think of me, so also show me a proof of it in my past. I swear on my past."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे महाबाहु! मैं वैसी नहीं हूँ जैसा तुम समझ रहे हो; मुझ पर विश्वास करो, मैं अपने ही चरित्र की शपथ लेती हूँ

Hinglish
119.7VR-6-119-7

पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं तां परिशङ्कसे । परित्यजेमां शङ्कां तु यदि ते ऽहं परीक्षिता ।। ६.११९. ॥

pṛthakstrīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tāṃ pariśaṅkase | parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te 'haṃ parīkṣitā || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पृथकस्त्रीणांvulgar womenप्रचारेणextendingत्वम्youजातिम्raceपरिशङ्कसेdoubtingअहम्Iतेto youपरीक्षितायदिif you have examinedएनाम्theseशङ्काम्doubtsपरित्यजgive up
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"You give up judging all womankind by the path followed by vulgar women. You give up these doubts if you have examined."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम अन्य स्त्रियों के आचरण से प्रेरित होकर मेरे चरित्र पर संदेह करते हो; परंतु यदि तुमने मेरी परीक्षा ले ली है, तो अब यह संदेह छोड़ दो

Hinglish
119.8VR-6-119-8

यद्यहं गात्रसंस्पर्शं गता ऽस्मि विवशा प्रभो । कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ।। ६.११९. ॥

yadyahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatā 'smi vivaśā prabho | kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रभोLordविवशाhelplessअहम्I amगात्रसम्पर्शम्touching the limbsगताin the pastअस्मिby meइतियत्all thisतत्रthereमेto meकामकारःacting at willनnotतत्रthereदैवम्fateअपराध्यतिto be blamed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lord! I was helpless when Ravana contacted my limbs in the past. I was not acting according to my will. My fate is to be blamed and not me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे प्रभो! यदि विवश होकर मेरे अंगों का स्पर्श हुआ भी हो, तो उसमें मेरी इच्छा नहीं थी—वहाँ दैव ही अपराधी है

Hinglish
119.9VR-6-119-9

मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते । पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरा ।। ६.११९. ॥

madadhīnaṃ tu yattanme hṛdayaṃ tvayi vartate | parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarā || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्that whichमदधीनम्mind under my controlतत्thatमेis myहृदयंतुheartत्वयिyouवर्ततेabidesपराधीनेषुat others' mercyगात्रेषुlimbsअनीश्वरीnot possibleकिम्whatकरिष्यामिcan I do
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"That mind which is under my control is my heart and it abides in you. What can I do about my limbs when I am at others' mercy?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे अधीन जो कुछ है, वह तो मेरा हृदय है, जो सदा तुम्हीं में स्थित रहा है; परतंत्र अंगों में मैं, स्वतंत्रताहीन होकर, क्या कर सकती थी?

Hinglish
119.10VR-6-119-10

सहसंवृद्धभावाच्च संसर्गेण च मानद । यद्यहं ते न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ।। ६.११९. ॥

sahasaṃvṛddhabhāvācca saṃsargeṇa ca mānada | yadyahaṃ te na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानदhonourableसहसम्वृद्धभावेनby our growing up together with loveसंसर्गेणचour intimate relationshipअहम्Iतेto youन विज्ञातायदिif I am not knownतेनby youशाश्वतम्permanentlyहताअस्मिI am done
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Honourable Rama! If I am not understood by you despite our growing up together with love and in spite of our intimate relationship, I am done forever."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे मानद! यदि हमारे साथ बड़े होने के भाव और संसर्ग के बावजूद भी तुमने मुझे नहीं समझा है, तो मैं इससे सदा के लिये नष्ट ही हो गयी हूँ!

Hinglish
119.11VR-6-119-11

प्रेषितस्ते यदा वीरो हनुमानवलोककः । लङ्कास्था ऽहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ।। ६.११९. ॥

preṣitaste yadā vīro hanumānavalokakaḥ | laṅkāsthā 'haṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्kingमहावीरःgreat heroहनुमान्Hanumanअवलोककःto findतेby youप्रेषितःsentलङ्कास्थाin Lankaअहम्Iत्वयाby youतदाthenकिम्whyन विसर्जिताdid you not leave
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"King! When the great hero Hanuman was sent by you to find me in Lanka, why did you not leave me then."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे वीर! जब तुमने वीर हनुमान् को मुझे खोजने भेजा था, तब लंका में स्थित मुझे तुमने उसी समय क्यों नहीं त्याग दिया था?

Hinglish
119.12VR-6-119-12

प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य तद्वाक्यसमनन्तरम् । त्वया सन्त्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ।। ६.११९. ॥

pratyakṣaṃ vānarendrasya tadvākyasamanantaram | tvayā santyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरheroicअस्यyourवानरस्यwith Vanaraप्रत्यक्षम्in his presenceतद्वाक्यसमनन्तरम्after your messageत्वयाby youमयाby meजीवितम्lifeत्यक्तम्given upस्यात्there itself
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O hero! Had you given me up immediately on receiving your message from Vanara I would have given up my life in the presence of Hanuman there itself."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे वीर! यदि वानरराज के सामने ही, तुम्हारे वचनों के तुरंत बाद तुमने मुझे त्याग दिया होता, तो मैं भी अपने प्राण त्याग देती

Hinglish
119.13VR-6-119-13

न वृथा ते श्रमो ऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम् । सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं निष्फलस्तव ।। ६.११९. ॥

na vṛthā te śramo 'yaṃ syāt saṃśaye nyasya jīvitam | suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ niṣphalastava || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जीवितम्lifeसंशयेdoubtन्यस्यexertionतेto youवृधाwastefulअयंश्रमःthis hard workन स्यात्perhaps not requiredअयम्thisविफलःfailureतवyourसुहृज्जनपरिक्लेशःnor your friendsन चand not
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Life! If you had a doubt this exertion to you is wasteful. This fruitless hard work was perhaps not required on your part nor your friends."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तब तुम्हारा यह श्रम व्यर्थ न होता, अपने जीवन को संशय में डालना और तुम्हारे सुहृदजनों का यह क्लेश भी निष्फल न होता

Hinglish
119.14VR-6-119-14

त्वया तु नरशार्दूल क्रोधमेवानुवर्तता । लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ।। ६.११९. ॥

tvayā tu naraśārdūla krodhamevānuvartatā | laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपशार्दूलtiger among kingsरोषमेवgave yourself to angerअनुवर्तताfollowingत्वयातुyou alsoलघुनाweakमनुष्येणइवlike a manस्त्रीत्वमेवwomanlinessप पुरस्कृतम्adopting
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O tiger among kings! You also gave up yourself to anger like a weak man and adopted womanliness"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे नरश्रेष्ठ! परंतु तुमने क्रोध का ही अनुसरण करते हुए, किसी तुच्छ मनुष्य के समान, केवल मेरे स्त्रीत्व को ही आगे रखकर देखा

Hinglish
119.15VR-6-119-15

अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् । मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ।। ६.११९. ॥

apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt | mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वृत्तज्ञdivine birthअपदेशेवmentionedजनकात्birthवसुधातलात्in the groundउत्पततिःrisenममmeबहुmanyवृत्तं चdivine originतेyouपुरस्कृतम्considered
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe who arose from the surface of the earth by way of Janaka, and my own conduct—O knower of conduct, much of this you have not held in honour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरी उत्पत्ति राजा जनक से नहीं, वसुधा से हुई है, यह एक ओर छोड़ भी दो; हे आचरण-ज्ञाता! मेरे आचरण को भी तुमने कोई महत्त्व नहीं दिया

Hinglish
119.16VR-6-119-16

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः । मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ।। ६.११९. ॥

na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye bālena pīḍitaḥ | mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बाल्येyoungनिपीडितःpressedममपाणिःmy handन प्रमाणीकृतःas a mark of acceptanceममmyभक्तिश्चwith devotionशीलं चmy characterसर्वम्allतेto youपृष्ठतःchastityकृतम्not taken into account
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"When in my young age you held my hand as a mark of acceptance (in our marriage), has it not been considered by you? Has my devotion, character and chastity not been taken into account?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बचपन में ही तुमने जो मेरा हाथ पकड़ा था, उसे भी तुमने प्रमाण नहीं माना; मेरी भक्ति और शीलता—सब कुछ तुमने पीछे छोड़ दिया!’

Hinglish
119.17VR-6-119-17

एवं ब्रुवाणा रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी । अब्रवील्लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरं स्थितम् ।। ६.११९. ॥

evaṃ bruvāṇā rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī | abravīllakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparaṃ sthitam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इतिthusबृवन्तीspeakingरूदतीweepingबाष्पगद्गदभाषिणीwith tears and choked throatसीताSitaदीनम्piteousध्यानपरायणम्absorbed in mindलक्ष्मणम्Lakshmanaउवाचspoke
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus speaking, and weeping with tears, with choked throat, Sita was absorbed in her mind and piteous. She spoke to Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार कहती, रोती हुई, आँसुओं से गद्गद वाणी वाली सीता ने ध्यानमग्न, दीन लक्ष्मण से कहा—

Hinglish
119.18VR-6-119-18

चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् । मिथ्योपघातोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ६.११९. ॥

citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam | mithyopaghātopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेSaumithriमेIअस्यthisव्यसनस्यsorrowभेषजम्cureचिताम्pyreकुरुarrangeमिथ्यापवादोपहताfalse reproachesअहम्Iजीवितुम्to liveन उत्सहेnot desire
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Saumithri! Cure for this sorrow is only pyre. Arrange for pyre as I do not desire to live with false reproaches."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हे सुमित्रानन्दन! मेरे लिये इस संकट की औषधिस्वरूप चिता बनाओ; इस मिथ्या अपवाद से आहत होकर मैं जीवित रहने की इच्छा नहीं रखती

Hinglish
119.19VR-6-119-19

अप्रीतस्य गुणैर्भर्तुस्त्यक्ताया जनसंसदि । या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ।। ६.११९. ॥

aprītasya guṇairbhartustyaktāyā janasaṃsadi | yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुणैःvirtuesअप्रीतेनnot pleasedभर्त्राhusbandजनसंसदिgathering of peopleत्यक्तायाःleft outमेIयाthatगतिःpathगन्तुम्will goक्षमाtoleranceहव्यवाहनम्offer myself to oblationsप्रवेक्ष्यामिwill enter fire
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"When my husband is not pleased with my virtues, renounces me in the gathering of people, I have only that path for me, that is, entering fire and offering myself as oblation."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गुणों से अप्रसन्न पति द्वारा इस जनसमूह में त्यागी गयी, मेरे लिये जो एक उचित गति शेष है, वह यही है कि मैं अग्नि में प्रवेश करूँ’

Hinglish
119.20VR-6-119-20

एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा । अमर्षवशमापन्नो राघवाननमैक्षत ।। ६.११९. ॥

evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā | amarṣavaśamāpanno rāghavānanamaikṣata || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेह्याby Vaidehiएवम्in that mannerउक्तःspokenपरवीरहाdestroyer of enemiesलक्ष्मणःLakshmanaअमर्षवशम्with indignationआपन्नःovercomeराघवम्Raghavaसमुदैक्षतlooked at
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSpoken in that manner by Vaidehi, Lakshmana, the destroyer of enemies, overcome with indignation looked at Raghava.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वैदेही द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, शत्रुवीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण अमर्ष के वशीभूत होकर राघव की ओर देखने लगे

Hinglish
119.21VR-6-119-21

स विज्ञाय ततश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् । चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ।। ६.११९. ॥

sa vijñāya tataśchandaṃ rāmasyākārasūcitam | citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीर्यवान्valiantसःसौमित्रिःSaumithriरामस्यRama'sआकारसूचितम्indication from his looksततश्छन्दम्accordinglyविज्ञायunderstandingरामस्यRama'sमतेearthचिताम्pyreचकारstarted
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetUnderstanding Rama's indication from his looks, Saumithri started to prepare the earth for pyre.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राम के मुख से प्रकट होते संकेत से उनके मन का भाव जानकर, वीर्यवान् सुमित्रानन्दन लक्ष्मण ने राम की सम्मति से चिता तैयार की

Hinglish
119.22VR-6-119-22

अधोमुखं तदा रामं शनैः कृत्वा प्रदक्षिणम् । उपासर्पत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ।। ६.११९. ॥

adhomukhaṃ tadā rāmaṃ śanaiḥ kṛtvā pradakṣiṇam | upāsarpata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthere uponकालान्तकयमोपमम्like Yama the god of deathरामम्Ramaकश्चित्indeedसुहृत्no one dear to himअनुनेतुम्make a requestअथोso alsoवक्तुम्speakद्रष्टुंवापिor seeन अशकत् हिnot pacify
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndeed, no friend or dear could see or speak or make a request or pacify Rama. at that time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय काल के अंतक यमराज के समान दिखते राम को अनुनय करने, कुछ कहने, अथवा देखने का साहस भी कोई सुहृद् न कर सका

Hinglish
119.23VR-6-119-23

प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली । बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ।। ६.११९. ॥

praṇamya devatābhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī | baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterवैदेहीVaidehiअधोमुखम्walking clockwiseस्थितम्stoodरामम्at Ramaप्रदक्षिणंकृत्वाwent round in accordance with traditionदीप्यमानम्glowingहुताशनम्pyreउपावर्ततapproached
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, Vaidehi, walking clockwise near Rama went round him in accordance with tradition and approached the pyre.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर वैदेही ने अधोमुख राम की धीरे-धीरे प्रदक्षिणा करके प्रज्वलित अग्नि की ओर बढ़ते हुए—

Hinglish
119.24VR-6-119-24

यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ।। ६.११९. ॥

yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt | tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलीMythiliदैवतेभ्यश्चeven to godsब्राह्मणेभ्यश्चbrahmanasप्रणम्यgreeting with joined palmsअनगिसमीपतःnear fireबद्धाञ्जलिपुटाagain joining her palmsइदम्thisउवाच चspoke
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMythili greeted the gods and brahmanas with joined palms and went near fire and again joined her palms in greeting and spoke as follows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)—देवताओं तथा ब्राह्मणों को प्रणाम करके, मैथिली ने हाथ जोड़कर अग्नि के समीप यह कहा—

Hinglish
119.25VR-6-119-25

यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ।। ६.११९. ॥

yathā māṃ śuddhacāritrāṃ duṣṭāṃ jānāti rāghavaḥ | tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेmyहृदयम्mindराघवात्at Raghavaनापसर्पतियथाnever slid at allतथाso alsoलोकस्यworld'sसाक्षीwitnessपावकःfire godमाम्meपातुprotect me
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If it is true that my heart has never slid from Raghava at all, may the fire god protect me always and so also the world witness."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे मेरा हृदय राघव से कभी विचलित नहीं हुआ, वैसे ही सम्पूर्ण संसार के साक्षी अग्निदेव सब ओर से मेरी रक्षा करें

Hinglish
119.26VR-6-119-26

कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम् । राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः ।। ६.११९. ॥

karmaṇā manasā vācā yathā nāticarāmyaham | rāghavaṃ sarvadharmajñaṃ tathā māṃ pātu pāvakaḥ || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुद्धचरिताम्unimpeachable conductमाम्meराघवःRaghavaदुष्टाम्seeingजानातिnot knowयथाsimilarlyतथाthat wayलोकस्यworldसाक्षीwitnessपावकःfireसर्वतःall sidesमाम्meपातुprotect me
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If in Rama's view, I am of impeccable conduct and so also if what he is seeing is not known to be true, let the world witness and fire god protect me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे शुद्धचरित्र मुझे राघव दुष्ट मान बैठे हैं, वैसे ही संसार के साक्षी अग्निदेव सब ओर से मेरी रक्षा करें

Hinglish
119.27VR-6-119-27

आदित्यो भगवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च । अहश्चापि तथा सन्ध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा । यथान्ये ऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम् ।। ६.११९. ॥

ādityo bhagavān vāyurdiśaścandrastathaiva ca | ahaścāpi tathā sandhye rātriśca pṛthivī tathā | yathānye 'pi vijānanti tathā cāritrasaṃyutām || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iकर्मणाby actionमनसाat heartवाचाin speechसर्वधर्मज्ञम्knower of all virtuesराघवम्Raghavaयथानातिचरामिthat way not walked the path of virtueयथाso alsoमाम्meपावकःfire godपातुprotect me
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'If I have ever acted or been unfaithful at heart or in speech and did not follow a righteous path with Rama, who is a knower of all virtues, let the fire god protect me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कर्म, मन तथा वचन से मैं सर्वधर्मज्ञ राघव के प्रति कभी अतिक्रमण नहीं करती, इसी सत्य से अग्निदेव मेरी रक्षा करें

Hinglish
119.28VR-6-119-28

एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् । विवेश ज्वलनं दीप्तं निस्सङ्गेनान्तरात्मना ।। ६.११९. ॥

evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam | viveśa jvalanaṃ dīptaṃ nissaṅgenāntarātmanā || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भगवान्O godआदित्यःAdityaवायुःwind godदिशःgod of the four quartersतथैव चby youचन्द्रःmoonअहश्चापिmeसन्ध्येtwilightरात्रिश्चnightतथाso alsoपृथिवीearthअन्येऽपिand other godsचारित्रसम्युताम्woman of characterविजानन्तिaccept यथा similarlyतथाlet it happen that way
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O gods! Supreme Aditya, wind god, god of the four quarters, and also by moon, and gods presiding during day, night, twilight and so also earth, know me as a woman of good character, let the fire god protect me that way."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सूर्य, वायु, दिशाएँ, चन्द्रमा, दिन, दोनों संध्याएँ, रात्रि, तथा पृथ्वी—जैसे ये और अन्य सभी मुझे जानते हैं, वैसे ही मैं शुद्धचरित्र हूँ, यह प्रमाणित हो’

Hinglish
119.29VR-6-119-29

जनः स सुमहांस्त्रस्तो बालवृद्धसमाकुलः । ददर्श मैथिलीं तत्र प्रविशन्तीं हुताशनम् ।। ६.११९. ॥

janaḥ sa sumahāṃstrasto bālavṛddhasamākulaḥ | dadarśa maithilīṃ tatra praviśantīṃ hutāśanam || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेहीVaidehiएवम्in that mannerउक्त्वाspokenहुताशनम्pyreपरिक्रम्यwent roundनिःशङ्केनfearlessअन्तरात्मनाabsorbed in selfदीप्तम्flamingज्वलनम्burningविवेशळentered
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving spoken in that way, Vaidehi went round fire fearlessly, absorbed with in herself and entered the flaming and burning fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहकर वैदेही ने अग्नि की परिक्रमा करके, निःसंग अन्तरात्मा से उस प्रज्वलित अग्नि में प्रवेश कर लिया

Hinglish
119.30VR-6-119-30

सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा । पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य सन्निधौ ।। ६.११९. ॥

sā taptanavahemābhā taptakāñcanabhūṣaṇā | papāta jvalanaṃ dīptaṃ sarvalokasya sannidhau || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereबालवृद्धसमाकुलःyoung and old assembledसुमहान्gatheringजनश्चpeopleहुताशनम्fireप्रविशन्तीम्enteringदीप्ताम्flamingमैथिलीम्Mythiliददर्शwitnessed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYoung and old assembled there, and the gathering of people witnessed Mythili entering the flaming and burning fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ उपस्थित बाल-वृद्ध से भरी विशाल जनसमूह ने मैथिली को अग्नि में प्रवेश करते देखा

Hinglish
119.31VR-6-119-31

ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम् । सीतां कृत्स्नास्त्रयो लोकाः पुण्यामाज्याहुतीमिव ।। ६.११९. ॥

dadṛśustāṃ mahābhāgāṃ praviśantīṃ hutāśanam | sītāṃ kṛtsnāstrayo lokāḥ puṇyāmājyāhutīmiva || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तप्तनवहेमाभाlike polished goldतप्तकाञ्चनभूषणाlike shining ornament of goldसाsheसर्वलोकस्यtotal worldसन्निधौpresenceदीप्तम्flamingज्वलनम्glowingपपातfell
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike freshly polished gold, like shining gold ornament, in the presence of the whole world she fell into flaming and glowing fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तपाये हुए नये स्वर्ण के समान कान्तिवाली, स्वर्णाभूषणों से सज्जित वह सीता समस्त लोगों के सामने ही प्रज्वलित अग्नि में गिर पड़ीं

Hinglish
119.32VR-6-119-32

प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने । पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे ।। ६.११९. ॥

pracukruśuḥ striyaḥ sarvāstāṃ dṛṣṭvā havyavāhane | patantīṃ saṃskṛtāṃ mantrairvasordhārāmivādhvare || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशालाक्षीम्large eyed goddess of fortuneहन्यवाहनम्on her vehicleपतन्तीम्descendingरुक्मवेदिनिभाम्golden altarतांसीताम्her, Sitaसर्वाणिall beingsरूपाणिformsददृशुःwitnessed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll created beings and forms witnessed large eyed Sita descending on the golden altar, into the fire like goddess of fortune descending on her vehicle.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस विशाल नेत्रों वाली, स्वर्णवेदी के समान कान्तिमयी सीता को अग्नि में गिरते हुए सभी ने देखा

Hinglish
119.33VR-6-119-33

ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः । शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद्देवतामिव ।। ६.११९. ॥

dadṛśustāṃ trayo lokā devagandharvadānavāḥ | śaptāṃ patantīṃ niraye tridivāddevatāmiva || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हुताशनम्fireप्रविशन्तीम्enteringमहाभागाम्nobleतांसीताम्Sitaकृत्स्नाःdarkत्रयःthreeलोकाःworldsपुण्याम्blessedआज्याहुतीमिवlike ghee offered to fireददृशुःwitnessed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the three worlds witnessed noble dark Sita entering the fire, like ghee offered to fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाभागा सीता को अग्नि में प्रवेश करते हुए तीनों लोकों ने वैसे ही देखा, जैसे पवित्र घृत की आहुति दी जा रही हो

Hinglish
119.34VR-6-119-34

तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलस्वनः । रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।। ६.११९. ॥

tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulasvanaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अध्वरेpriestsमन्स्सरैःrecitation of sacred versesसंस्कृताम्traditionallyवसोःdwelling thereधारामिवlike the flowहव्यवाहवेin sacrificial fireपतन्तीम्fallingताम्herदृष्टवाseeingसर्वाःall
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the women who stood there fled, screaming on seeing Sita falling into fire, like the flow of ghee poured continuously into sacrificial fire reciting sacred verses by priests.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्हें अग्नि में गिरते देखकर सभी स्त्रियाँ ऐसे विलाप करने लगीं, मानो यज्ञ में मंत्रों से संस्कारित घृतधारा गिर रही हो

Hinglish
119.35VR-6-119-35

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोनविंशत्युत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्रयःthreeलोकाःworldsदेवगन्धर्वदानवाःDevas, Gandharvas and Danavasशस्ताम्extolled herनिरयेhellत्रिदिवात्three worldsपतन्तीम्fallenदेवतामिवlike goddessताम्theyददृशुःsaw
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the Devas, Gandharvas and Danavas of the three worlds who witnessed her falling, extolled her as if goddess was falling from heaven into hell.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवता, गन्धर्व और दानव-सहित तीनों लोकों ने उन्हें ऐसे गिरते देखा, मानो कोई शापित देवता स्वर्ग से नरक में गिर रहा हो

Hinglish