Sarga 117

स उवाच महाप्राज्ञमभिगम्य प्लवङ्गमः । रामं वचनमर्थज्ञो वरं सर्वधनुष्मताम् ।। ६.११७. ॥

sa uvāca mahāprājñamabhigamya plavaṅgamaḥ | rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām || 6.117. ||

यन्निमित्तो ऽयमारम्भः कर्मणां च फलोदयः । तां देवीं शोकसन्तप्तां मैथिलीं द्रष्टुमर्हसि ।। ६.११७. ॥

yannimitto 'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ | tāṃ devīṃ śokasantaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi || 6.117. ||

सा हि शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । मैथिली विजयं श्रुत्वा तव हर्षमुपागमत् ।। ६.११७. ॥

sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā | maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat || 6.117. ||

पूर्वकात् प्रत्ययाच्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया । भर्तारं द्रष्टुमिच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम् ।। ६.११७. ॥

pūrvakāt pratyayāccāhamukto viśvastayā tayā | bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam || 6.117. ||

एवमुक्तो हनुमता रामो धर्मभृतां वरः । अगच्छत् सहसा ध्यानमीषद्बाष्पपरिप्लुतः ।। ६.११७. ॥

evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | agacchat sahasā dhyānamīṣadbāṣpapariplutaḥ || 6.117. ||

दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मेदिनीमवलोकयन् । उवाच मेघसङ्काशं विभीषणमुपस्थितम् ।। ६.११७. ॥

dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya medinīmavalokayan | uvāca meghasaṅkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6.117. ||

दिव्याङ्गरागां वैदेहीं दिव्याभरणभूषिताम् । इह सीतां शिरस्स्नातामुपस्थापय मा चिरम् ।। ६.११७. ॥

divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām | iha sītāṃ śirassnātāmupasthāpaya mā ciram || 6.117. ||

एवमुक्तस्तु रामेण त्वरमाणो विभीषणः । प्रविश्यान्तःपुरं सीतां स्वाभिः स्त्रीभिरचोदयत् ।। ६.११७. ॥

evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ | praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ svābhiḥ strībhiracodayat || 6.117. ||

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता । यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।। ६.११७. ॥

divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā | yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati || 6.117. ||

एवमुक्ता तु वेदेही प्रत्युवाच विभीषणम् । अस्नाता द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ।। ६.११७. ॥

evamuktā tu vedehī pratyuvāca vibhīṣaṇam | asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa || 6.117. ||

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः । यदाह राजा भर्ता ते तत्तथा कर्तुमर्हसि ।। ६.११७. ॥

tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | yadāha rājā bhartā te tattathā kartumarhasi || 6.117. ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मैथिली भर्तृदेवता । भर्तृभक्तिव्रता साध्वी तथेति प्रत्यभाषत ।। ६.११७. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā | bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata || 6.117. ||

ततः सीतां शिरस्स्नातां युवतीभिरलङ्कृताम् । महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीम् ।। ६.११७. ॥

tataḥ sītāṃ śirassnātāṃ yuvatībhiralaṅkṛtām | mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm || 6.117. ||

आरोप्य शिबिकां दीप्तां परार्ध्याम्बरसंवृताम् । रक्षोभिर्बहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ।। ६.११७. ॥

āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām | rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ || 6.117. ||

सो ऽभिगम्य महात्मानं ज्ञात्वा ऽपि ध्यानमास्थितम् । प्रणतश्च प्रहृष्टश्च प्राप्तं सीतां न्यवेदयत् ।। ६.११७. ॥

so 'bhigamya mahātmānaṃ jñātvā 'pi dhyānamāsthitam | praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptaṃ sītāṃ nyavedayat || 6.117. ||

तामागतामुपश्रुत्य रक्षोगृहचिरोषिताम् । हर्षो दैन्यं च रोषश्च त्रयं राघवमाविशत् ।। ६.११७. ॥

tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām | harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat || 6.117. ||

ततः पार्श्वगतं दृष्ट्वा सविमर्शं विचारयन् । विभीषणमिदं वाक्यमहृष्टं राघवो ऽब्रवीत् ।। ६.११७. ॥

tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan | vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭaṃ rāghavo 'bravīt || 6.117. ||

राक्षसाधिपते सौम्य नित्यं मद्विजये रत । वैदेही सन्निकर्षं मे शीघ्रं समुपगच्छतु ।। ६.११७. ॥

rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata | vaidehī sannikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu || 6.117. ||

स तद्वचनमाज्ञाय राघवस्य विभीषणः । तूर्णमुत्सारणे यत्नं कारयामास सर्वतः ।। ६.११७. ॥

sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ | tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ || 6.117. ||

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रजर्जरपाणयः । उत्सारयन्तः पुरुषाः समन्तात् परिचक्रमुः ।। ६.११७. ॥

kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajarjarapāṇayaḥ | utsārayantaḥ puruṣāḥ samantāt paricakramuḥ || 6.117. ||

ऋक्षाणां वानराणां च राक्षसानां च सर्वशः । वृन्दान्युत्सार्यमाणानि दूरमुत्ससृजुस्तदा ।। ६.११७. ॥

ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ | vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustadā || 6.117. ||

तेषामुत्सार्यमाणानां सर्वेषां ध्वनिरुत्थितः । वायुनोद्वर्तमानस्य सागरस्येव निस्वनः ।। ६.११७. ॥

teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ | vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6.117. ||

उत्सार्यमाणांस्तान् दृष्ट्वा समन्ताज्जातसम्भ्रमान् । दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्च वारयामास राघवः ।। ६.११७. ॥

utsāryamāṇāṃstān dṛṣṭvā samantājjātasambhramān | dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ || 6.117. ||

संरब्धश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषा प्रदहन्निव । विभीषणं महाप्राज्ञं सोपालम्भमिदं वचः ।। ६.११७. ॥

saṃrabdhaścābravīdrāmaścakṣuṣā pradahanniva | vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ || 6.117. ||

किमर्थं मामनादृत्य क्लिश्यते ऽयं त्वया जनः । निवर्तयैनमुद्योगं जनो ऽयं स्वजनो मम ।। ६.११७. ॥

kimarthaṃ māmanādṛtya kliśyate 'yaṃ tvayā janaḥ | nivartayainamudyogaṃ jano 'yaṃ svajano mama || 6.117. ||

न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रियाः । नेदृशा राजसत्कारा वृत्तमावरणं स्त्रियाः ।। ६.११७. ॥

na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ | nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyāḥ || 6.117. ||

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे । न क्रुतौ न विवाहे च दर्शनं दुष्यति स्त्रियाः ।। ६.११७. ॥

vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddheṣu svayaṃvare | na krutau na vivāhe ca darśanaṃ duṣyati striyāḥ || 6.117. ||

सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे च महति स्थिता । दर्शने ऽस्या न दोषः स्यान्मत्समीपे विशेषतः ।। ६.११७. ॥

saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre ca mahati sthitā | darśane 'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ || 6.117. ||

तदानय समीपं मे शीघ्रमेनां विभीषण । सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम् ।। ६.११७. ॥

tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa | sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam || 6.117. ||

एवमुक्तस्तु रामेण सविमर्शो विभीषणः । रामस्योपानयत् सीतां सन्निकर्षं विनीतवत् ।। ६.११७. ॥

evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ | rāmasyopānayat sītāṃ sannikarṣaṃ vinītavat || 6.117. ||

ततो लक्ष्मणसुग्रीवौ हनुमांश्च प्लवङ्गमः । निशम्य वाक्यं रामस्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ।। ६.११७. ॥

tato lakṣmaṇasugrīvau hanumāṃśca plavaṅgamaḥ | niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam || 6.117. ||

कलत्रनिरपेक्षैश्च इङ्गितैरस्य दारुणैः । अप्रीतमिव सीतायां तर्कयन्ति स्म राघवम् ।। ६.११७. ॥

kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ | aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam || 6.117. ||

लज्जया त्ववलीयन्ती स्वेषु गात्रेषु मैथिली । विभीषणेनानुगता भर्तारं सा ऽभ्यवर्तत ।। ६.११७. ॥

lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī | vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sā 'bhyavartata || 6.117. ||

सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि । रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी ।। ६.११७. ॥

sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi | rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī || 6.117. ||

विस्मयाच्च प्रहर्षाच्च स्नेहाच्च पतिदेवता । उदैक्षत मुखं भर्तुः सौम्यं सोम्यतरानना ।। ६.११७. ॥

vismayācca praharṣācca snehācca patidevatā | udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ somyatarānanā || 6.117. ||

अथ समपनुदन्मनःक्लमं सा सुचिरमदृष्टमुदीक्ष्य वै प्रियस्य । वदनमुदितपूर्णचन्द्रकान्तं विमलशशाङ्कनिभानना तदानीम् ।। ६.११७. ॥

atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya | vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadānīm || 6.117. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||