Sarga 64

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ।। ५.६४. ॥

sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 5.64. ||

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ । वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ।। ५.६४. ॥

sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau | vānaraiḥ sahitaiḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 5.64. ||

स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः । निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ।। ५.६४. ॥

sa yathaivāgataḥ pūrvaṃ tathaiva tvaritaṃ gataḥ | nipatya gaganādbhūmau tadvanaṃ praviveśa ha || 5.64. ||

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् । विमदानुत्थितान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ।। ५.६४. ॥

sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān | vimadānutthitān sarvān mehamānān madhūdakam || 5.64. ||

स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् । उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ।। ५.६४. ॥

sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim | uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5.64. ||

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः । अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ।। ५.६४. ॥

saumya roṣo na kartavyo yadebhirabhivāritaḥ | ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 5.64. ||

युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल । मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति ।। ५.६४. ॥

yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala | maurkhyāt pūrvaṃ kṛto doṣastaṃ bhavān kṣantumarhati || 5.64. ||

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ । इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ।। ५.६४. ॥

ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha | ihopayātaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 5.64. ||

स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः । प्रहृष्टो न तु रुष्टो ऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ।। ५.६४. ॥

sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ | prahṛṣṭo na tu ruṣṭo 'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 5.64. ||

प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः । शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ।। ५.६४. ॥

prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ | śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 5.64. ||

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः । अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ।। ५.६४. ॥

śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ | abravīttān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5.64. ||

शङ्के श्रुतो ऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः । तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः ।। ५.६४. ॥

śaṅke śruto 'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ | tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye parantapāḥ || 5.64. ||

पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः । किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ।। ५.६४. ॥

pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ | kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 5.64. ||

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः । तथा ऽस्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ।। ५.६४. ॥

sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ | tathā 'smi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 5.64. ||

नाज्ञापयितुमीशो ऽहं युवराजो ऽस्मि यद्यपि । अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ।। ५.६४. ॥

nājñāpayitumīśo 'haṃ yuvarājo 'smi yadyapi | ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 5.64. ||

ब्रुवतश्चाङ्गदश्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् । प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ।। ५.६४. ॥

bruvataścāṅgadaśyaivaṃ śrutvā vacanamavyayam | prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 5.64. ||

एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ । ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वो ऽहमिति मन्यते ।। ५.६४. ॥

evaṃ vakṣyati ko rājan prabhuḥ san vānararṣabha | aiśvaryamadamatto hi sarvo 'hamiti manyate || 5.64. ||

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् । सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ।। ५.६४. ॥

tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit | sannatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhayogyatām || 5.64. ||

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः । स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ।। ५.६४. ॥

sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ | sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 5.64. ||

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम् । क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ।। ५.६४. ॥

tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam | kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 5.64. ||

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत । बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ।। ५.६४. ॥

evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyabhāṣata | bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā khamutpeturmahābalāḥ || 5.64. ||

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः । कृत्वा ऽ ऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः ।। ५.६४. ॥

utpatantamanūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ | kṛtvā ' 'kāśaṃ nirākāśaṃ yantrotkṣiptā ivācalāḥ || 5.64. ||

ते ऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः । विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ।। ५.६४. ॥

te 'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṅgamāḥ | vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 5.64. ||

अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः । उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ।। ५.६४. ॥

aṅgade samanuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ | uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 5.64. ||

समाश्वसिहि भद्र ते दृष्टा देवी न संशयः । नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ।। ५.६४. ॥

samāśvasihi bhadra te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ | nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 5.64. ||

न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते । युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरो ऽङ्गदः ।। ५.६४. ॥

na matsakāśamāgacchet kṛtye hi vinipātite | yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro 'ṅgadaḥ || 5.64. ||

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः । भवेत् स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ।। ५.६४. ॥

yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ | bhavet sa dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 5.64. ||

पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् । न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ।। ५.६४. ॥

pitṛpaitāmahaṃ caitat pūrvakairabhirakṣitam | na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 5.64. ||

कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत । दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ।। ५.६४. ॥

kausalyā suprajā rāma samāśvasihi suvrata | dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 5.64. ||

न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने ऽस्य हनूमतः । हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम । व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्य तेज इव ध्रुवम् ।। ५.६४. ॥

na hyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane 'sya hanūmataḥ | hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattama | vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrya teja iva dhruvam || 5.64. ||

जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः । हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।। ५.६४. ॥

jāmbavān yatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ | hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5.64. ||

मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम । । ५.६४. ॥

mā bhūścintāsamāyuktaḥ sampratyamitavikrama | | 5.64. ||

ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे । हनुमत्कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् । किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ।। ५.६४. ॥

tataḥ kilakilāśabdaṃ śuśrāvāsannamambare | hanumatkarmadṛptānāṃ nardatāṃ kānanaukasām | kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva || 5.64. ||

ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः । आयताञ्चितलाङ्गूलः सो ऽभवद्धृष्टमानसः ।। ५.६४. ॥

tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ | āyatāñcitalāṅgūlaḥ so 'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ || 5.64. ||

आजग्मुस्ते ऽपि हरयो रामदर्शनकांक्षिणः । अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ।। ५.६४. ॥

ājagmuste 'pi harayo rāmadarśanakāṃkṣiṇaḥ | aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram || 5.64. ||

ते ऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदा ऽन्विताः । निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ।। ५.६४. ॥

te 'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudā 'nvitāḥ | nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca || 5.64. ||

हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः । नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ।। ५.६४. ॥

hanumāṃśca mahābāhuḥ praṇamya śirasā tataḥ | niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat || 5.64. ||

निश्चितार्थस्ततस्तस्मिन् सुग्रीवः पवनात्मजे । लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ।। ५.६४. ॥

niścitārthastatastasmin sugrīvaḥ pavanātmaje | lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānādavaikṣata || 5.64. ||

प्रीत्या च रममाणो ऽथ राघवः परवीरहा । बहुमानेन महता हनुमन्तमवैक्षत ।। ५.६४. ॥

prītyā ca ramamāṇo 'tha rāghavaḥ paravīrahā | bahumānena mahatā hanumantamavaikṣata || 5.64. ||