इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 5.5

Sarga 5

सर्गः 5

Hanuman finds demons all over Lanka

Full sarga summary

Hanuman finds demons all over Lanka -- feels sad, unable to find Sita.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
5.1VR-5-5-1

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं । ज्योत्स्नावितानम् महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तम् । गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रामन्तम् ॥

tataḥ sa madhyaṃgatamaṃśumantaṃ | jyotsnāvitānam mahadudvamantam | dadarśa dhīmān divi bhānumantam | goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhrāmantam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenधीमान्intelligentसःthatमध्यं गतम्ascended to the centre (of the sky)अंशुमन्तम्luminous lordमहत्greatज्योत्स्नावितानम्a canopy of moonlightउद्वमन्तम्spreadingगोष्ठेin the stableभ्रमन्तम्moving aboutमत्तम्intoxicatedवृषमिवlike a mighty bullभानुमन्तम्like Sunदिविin the skyददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen intelligent Hanuman observed the Moon in the central part of the sky spreading a canopy of his luminescence like the Sun, and looking like an intoxicated mighty (white) bull moving in a stable.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् बुद्धिमान् हनुमान जी ने देखा, जिस प्रकार गोशाला के भीतर गौओं के झुंड में मतवाला साँड़ विचरता है, उसी प्रकार पृथ्वी के ऊपर बारम्बार अपनी चाँदनी का चँदोवा तानते हए चन्द्रदेव आकाश के मध्यभाग में तारिकाओं के बीच विचरण कर रहे हैं

Hinglish
5.2VR-5-5-2

लोकस्य पापानि विनाशयन्तम् । महोदधिं चापि समेधयन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्तम् । ददर्श शीताम्शुमथाभियान्तम् ॥

lokasya pāpāni vināśayantam | mahodadhiṃ cāpi samedhayantam | bhūtāni sarvāṇi virājayantam | dadarśa śītāmśumathābhiyāntam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकस्यworld'sपापानिagonyविनाशयन्तम्warding offमहोदधिम्great oceanसमेधयन्तं चापिaugmenting the ocean evenसर्वाणिallभूतानिcreaturesविराजयन्तम्illuminatingअभियान्तम्moving forward (the earth, space and sky)शीतांशुम्Moonददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile moving forward, Hanuman saw the Moon spreading his light, thereby warding off the agony of all creatures, causing the swelling of the ocean and illuminating the earth as well as the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे शीतरश्मि चन्द्रमा जगत् के पाप-तापका नाश कर रहे हैं, महासागर में ज्वार उठा रहे हैं, समस्त प्राणियों को नयी दीप्ति एवं प्रकाश दे रहे हैं और आकाश में क्रमशः ऊपर की ओर उठ रहे हैं

Hinglish
5.3VR-5-5-3

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था । तथा प्रदोषेषु च सागरस्था । तथैव तोयेषु च पुष्करस्था । रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥

yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā | tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā | tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā | rarāja sā cāruniśākarasthā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भुविon earthयाthatलक्ष्मीःsplendour (beauty)मन्दरस्थाfound on Mandara mountainभातिglowsतथाso alsoप्रदोषेषुat duskसागरस्थाfound in the oceanतथैवthe sameतोयेषुin waterपुष्करस्थाin lotuses in the lakesसाsuchचारुनिशाकरस्थाis found in beautiful Moonरराजshone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The same splendour on the Mandara mountain on earth, which glows at dusk lay on the ocean is there, on lotuses in the lakes and on the beautiful Moon also.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भूतलपर मन्दराचल में, संध्या के समय महासागर में और जल के भीतर कमलों में जो लक्ष्मी जिस प्रकार सुशोभित होती हैं, वे ही उसी प्रकार मनोहर चन्द्रमा में शोभा पा रही थीं

Hinglish
5.4VR-5-5-4

हम्सो यथा राजतपञ्जरसथः । सिम्हो यथा मन्दरकन्दरस्थः । वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ । श्चन्द्रो विबभ्राज तथामभरस्थः ॥

hamso yathā rājatapañjarasathaḥ | simho yathā mandarakandarasthaḥ | vīro yathā garvitakuñjarastha | ścandro vibabhrāja tathāmabharasthaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजतपञ्जरस्थःfound in a silver cageहंसःswanयथाlike thatमन्दरकन्दरस्थःin the caves of Mandara mountainसिंहःlionयथाlike thatगर्वितकुञ्जरस्थःmounted on a proud elephantवीरःheroयथाlikeअम्बरस्थःin the skyचन्द्रःMoonतथाin the same wayबभ्राजlooked very lustrous.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Like a swan in a cage of silver, like a lion in a cave of Mandara mountain, like a hero on a proud, intoxicated elephant, the Moon shone in the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे चाँदी के पिंजरे में हंस, मन्दराचलकी कन्दरा में सिंह तथा मदमत्त हाथी की पीठपर वीर पुरुष शोभा पाते हैं, उसी प्रकार आकाश में चन्द्रदेव सुशोभित हो रहे थे

Hinglish
5.5VR-5-5-5

स्थितह् ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो । महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः । हस्तीव जाम्बूनदबद्धश्^इङ्गो । रराज चन्द्रह् परिपूर्णशृङ्गः ॥

sthitah kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo | mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ | hastīva jāmbūnadabaddhaś^iṅgo | rarāja candrah paripūrṇaśṛṅgaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तीक्ष्णशृङ्गःlofty peaksस्थितःremainingककुद्मानिवhorned bullउच्चशृङ्गःtall peaksश्वेतःwhiteमहाचलःgreat mountainजाम्बूनदबद्धशृङ्गःgold plated tusksहस्तीवlike elephantपरिपूर्णशृङ्गःcomplete with hornचन्द्रःMoonरराजshone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe fullmoon with its hornlike spot shone like a bull with sharp horns, like the white Himalayan mountain with its lofty peaks, and like an elephant with gold plated tusks

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे तीखे सींग वाला बैल खड़ा हो, जैसे ऊपर को उठे शिखर वाला महान् पर्वत श्वेत (हिमालय) शोभा पाता हो और जैसे सुवर्णजटित दाँतों से युक्त गजराज सुशोभित होता हो, उसी प्रकार हरिण के शृङ्गरूपी चिह्न से युक्त परिपूर्ण चन्द्रमा छबि पा रहे थे

Hinglish
5.6VR-5-5-6

विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को । महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः । प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को । रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः ॥

vinaṣṭaśītāmbutuṣārapaṅko | mahāgrahagrāhavinaṣṭapaṅkaḥ | prakāśalakṣmyāśrayanirmalāṅko | rarāja candro bhagavān śaśāṅkaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्कःwith the dew formed with frostमहाग्रहग्राह विनष्टपङ्कःthe frost destroyed by the great planet (Sun)प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्कःthe clean surface resting on graceful radianceशशाङ्कःthe rabbitlike figure on Moonभगवान्godचन्द्रःMoonरराजshone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith the Sun, the great planet (star), destroying the frost that forms the dew, the Moon with its stain shone with graceful radiance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जिनका शीतल जल और हिमरूपी पङ्क से संसर्ग का दोष नष्ट हो गया है, अर्थात् जो इनके संसर्ग से बहुत दूर है, सूर्य-किरणों को ग्रहण करने के कारण जिन्होंने अपने अन्धकाररूपी पङ्क को भी नष्ट कर दिया है तथा प्रकाश रूप लक्ष्मी का आश्रयस्थान होने के कारण जिनकी कालिमा भी निर्मल प्रतीत होती है, वे भगवान् शशलाञ्छन चन्द्रदेव आकाश में प्रकाशित हो रहे थे

Hinglish
5.7VR-5-5-7

शीलातलम् प्राप्य यथा मृगेन्द्रो । महारणम् प्राप्य यथा गजेन्द्रह् । राज्यम् समासाद्य यथा नरेन्द्र । स्तथाप्रकाशो विरराज चन्द्रः ॥

śīlātalam prāpya yathā mṛgendro | mahāraṇam prāpya yathā gajendrah | rājyam samāsādya yathā narendra | stathāprakāśo virarāja candraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथा प्रकाशःeffulgentचन्द्रःMoonमृगेन्द्रःlion, the lord of animalsशिलातलम्on a rockप्राप्यhaving reachedयथाasगजेन्द्रःlord of elephantsमहारणम्deep forestप्राप्यafter enteringयथाasनरेन्द्र:lord of earthराज्यं समासाद्यon attaining kingdomविरराजshone bright .
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe Moon shone bright like a lion mounted on a rock, like a lordly elephant in a deep forest, like a king on attaining the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे गुफा के बाहर शिलातलपर बैठा हुआ मृगराज (सिंह) शोभा पाता है, जैसे विशाल वन में पहुँचकर गजराज सुशोभित होता है तथा जैसे राज्य पाकर राजा अधिक शोभा से सम्पन्न हो जाता है, उसी प्रकार निर्मल प्रकाश से युक्त होकर चन्द्रदेव सुशोभित हो रहे थे

Hinglish
5.8VR-5-5-8

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः । प्रवृत्तरक्षः पिशिताशदोषः । रामाभिरामेरितचित्तदोषः । स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥

prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ | pravṛttarakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ | rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ | svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषःthe darkness dispelled with the rise of the radiant Moonप्रवृत्तरक्षःपिशिताशदोषःdark deeds dispelled, canibals started by their movementरामाभिरामेरितचित्तदोषःthe natural instinct for love among women is incitedभगवान्resplendent Moonप्रदोषःduskस्वर्गप्रकाशःspread its bliss like heaven every where.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt the time of moonrise, the darkness of dusk is dispelled, the dark deeds of cannibals disappear, the natural instinct for love returns to women as the radiance of the Moon spreads everywhere like in heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)प्रकाशयुक्त चन्द्रमा के उदय से जिसका अन्धकाररूपी दोष दूर हो गया है, जिसमें राक्षसों के जीव-हिंसा और मांसभक्षणरूपी दोष बढ़ गये हैं तथा रमणियों के रमण-विषयक चित्तदोष (प्रणय-कलह) निवृत्त हो गये हैं, वह पूजनीय प्रदोषकाल स्वर्गसदृश सुख का प्रकाश करने लगा

Hinglish
5.9VR-5-5-9

तन्त्रीस्वनाह् कर्णसुखाः प्रवृत्ताः । स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः । नक्तम्चराश्चापि तथा प्रवृत्ता । विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥

tantrīsvanāh karṇasukhāḥ pravṛttāḥ | svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ | naktamcarāścāpi tathā pravṛttā | vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कर्णसुखाःpleasing to the earsतन्त्रीस्वनाःsounds of string instrumentsप्रवृत्ताःstartedसुवृत्ताःchasteनार्यःwomenपतिभिःwith their husbandsस्वपन्तिare sleepingतथाlikewiseअत्यद्भुतरौद्रवृत्ता:whose deeds were wonderful exhibiting their angerनक्तंचराश्चापिnight walkers alsoविहर्तुम्to roam aboutप्रवृत्ताःstarted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPleasing sounds of string instruments had begun to be heard. Chaste women were found asleep with their husbands.The nightrangers had begun their strange (evil and cruel) deeds exhibiting their anger.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वीणा के श्रवणसुखद शब्द झङ्कत हो रहे थे, सदाचारिणी स्त्रियाँ पतियों के साथ सो रही थीं तथा अत्यन्त अद्भुत और भयंकर शील-स्वभाव वाले निशाचर निशीथ काल में विहार कर रहे थे

Hinglish
5.10VR-5-5-10

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि । तथाश्वभद्रासनसम्कुलानि । वीरः श्रिया चापि समाकुलानि । ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥

mattapramattāni samākulāni | tathāśvabhadrāsanasamkulāni | vīraḥ śriyā cāpi samākulāni | dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरःheroicधीमान्intelligentसः कपिःvanara Hanumanमत्तप्रमत्तानिintoxicated and dullसमाकुलानिfilledरथाश्वभद्रासनसंकुलानिfilled with chariots, drawn by horses with choicest seatsश्रिया चापिalso prosperousसमाकुलानिfilled (scattered)कुलानिhousesददर्शobserved.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIntelligent Hanuman, the great warrior, observed there in the prosperous mansions, demons proud of their wealth, highly intoxicated and dull, their houses full of horsedrawn chariots with comfortable seats.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बुद्धिमान् वानर हनुमान् ने वहाँ बहुत-से घर देखे। किन्हीं में ऐश्वर्य-मद से मत्त निशाचर निवास करते थे, किन्हीं में मदिरापान से मतवाले राक्षस भरे हुए थे। । कितने ही घर रथ, घोड़े आदि वाहनों और भद्रासनों से सम्पन्न थे तथा कितने ही वीर-लक्ष्मी से व्याप्त दिखायी देते थे। वे सभी गृह एक-दूसरे से मिले हुए थे

Hinglish
5.11VR-5-5-11

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति । भुआम्श्च पीनानधिनिक्षिपन्ति । मत्तप्रलापानधिकम् क्षिपन्ति । मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥

parasparaṃ cādhikamākṣipanti | bhuāmśca pīnānadhinikṣipanti | mattapralāpānadhikam kṣipanti | mattāni cānyonyamadhikṣipanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परस्परम्among themselvesअधिकम्very muchआक्षिपन्तिridiculing each otherपीनान्stoutभुजान् चarms andअधिकं क्षिपन्तिexcessively throwingअधिकम्highlyमत्तप्रलापान्intoxicated and blabberingक्षिपन्तिindulge in vulgar conversationमत्तानिby intoxicationअन्योन्यंone to the otherअधिक्षिपन्तिquarrelling.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe intoxicated demons were quarrelling, ridiculing one another bitterly and wildly throwing their stout arms on one another, indulging in incoherent talk, uttering vulgar words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राक्षस लोग आपस में एक-दूसरे पर अधिक आक्षेप करते थे। अपनी मोटी-मोटी भुजाओं को भी हिलाते और चलाते थे। मतवालों की-सी बहकी-बहकी बातें करते थे और मदिरा से उन्मत्त होकर परस्पर कटु वचन बोलते थे

Hinglish
5.12VR-5-5-12

रक्षाम्सि वक्षाम्सि च विक्षिपन्ति । गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । रूपाअणि चित्राणि च विक्षिपन्ति । दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति ॥

rakṣāmsi vakṣāmsi ca vikṣipanti | gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti | rūpāaṇi citrāṇi ca vikṣipanti | dṛḍhāni cāpāni ca vikṣipanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वक्षांसिtheir chestsविक्षिपन्तिexpandingकान्तासुwomenगात्राणिlimbsविक्षिपन्तिplacingचित्राणिwonderfulरूपाणिformsविक्षिपन्तिassumingदृढानिpowerfulचापानिbowsविक्षपन्तिdrewरक्षांसिdemons.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe demons were seen expanding their chests sportively and caressing their wives by placing their limbs on them. They were assuming wonderful forms, and drawing their bows up to their ears.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इतना ही नहीं, वे मतवाले राक्षस अपनी छाती भी पीटते थे। अपने हाथ आदि अंगों को अपनी प्यारी पत्नियों पर रख देते थे। सुन्दर रूपवाले चित्रों का निर्माण करते थे और अपने सुदृढ़ धनुषों को कान तक खींचा करते थे

Hinglish
5.13VR-5-5-13

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य । स्तथा परास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः । सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः । क्रुद्धाः पराश्चपि विनिःश्वसन्त्यः ॥

dadarśa kāntāśca samālabhantya | stathā parāstatra punaḥ svapantyaḥ | surūpavaktrāśca tathā hasantyaḥ | kruddhāḥ parāścapi viniḥśvasantyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कान्ताः चeven womenसमालभन्त्यcollected thereतथाlikewiseतत्रthereअपराः पुनःothers againस्वसन्त्यsleeping womenतथाlikewiseसुरूपवक्त्राःwomen of beautiful countenanceहसन्त्यःlaughingपराः चat othersक्रुद्धाःangryविनिःश्वसन्त्य:sighingददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe even saw women collected there, their limbs smeared with unguents on their bodies, like wise women with beautiful countenances laughing at others, some sleeping, and others hissing (sighing) like angry serpents.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी ने यह भी देखा कि नायिकाएँ अपने अंगों में चन्दन आदि का अनुलेपन करती हैं। दूसरी वहीं सोती हैं। तीसरी सुन्दर रूप और मनोहर मुखवाली ललनाएँ हँसती हैं तथा अन्य वनिताएँ प्रणय-कलह से कुपित हो लंबी साँसें खींच रही हैं

Hinglish
5.14VR-5-5-14

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः । सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः । रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि । र्ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥

mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ | supūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ | rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhi | rhrado bhujaṅgairiva niḥśvasadbhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाlikewiseनदद्भिःtrumpetingमहागजैश्चापिhuge elephantsतथाlikewiseसुपूजितैःreveredसुसद्भिः चापिby the wellkept onesरराजstoodविनिःश्वसद्भःthose breathing heavilyवीरैच:heroesनिःश्वसद्भिःby hissingभुजङ्गैःby serpentsह्रदः इवlike a lakeरराजstood.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere were huge elephants trumpeting, respected people, warriors sighing for the lack of enemies (to vanquish). It had a lake infested with hissing snakes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)चिग्घाड़ते हुए महान् गजराजों, अत्यन्त सम्मानित श्रेष्ठ सभासदों तथा लंबी साँसें छोड़ने वाले वीरों के कारण वह लंकापुरी फुफकारते हुए सोसे युक्त सरोवरों के समान शोभा पा रही थी

Hinglish
5.15VR-5-5-15

बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् । सम्श्रद्दधानान् जगतः प्रधानान् । नानाविधानान् रुचिराभिधानान् । ददर्श तस्याम् पुरि यातुधानान् ॥

buddhipradhānān rucirābhidhānān | samśraddadhānān jagataḥ pradhānān | nānāvidhānān rucirābhidhānān | dadarśa tasyām puri yātudhānān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बुद्धिप्रधानान्intellectualsरुचिराभिधानान्who were sweet in expressionसंश्रद्धधानान्who had faith in religionजगतःin the worldप्रधानान्preeminentनाना विधानान्heroes of different kindsरुचिराभिधानान्of good practicesयातुधानान्demonsतस्याम्in thatपुरिcityददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe saw there in the city of Lanka, demons, who were intellectuals, pleasing in words, with faith in religion, preeminent heroes of the world of different kinds, followers of good practices and with lovely names.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी ने उस पुरी में बहुत-से उत्कृष्ट बुद्धिवाले, सुन्दर बोलने वाले, सम्यक् श्रद्धा रखने वाले, अनेक प्रकार के रूप-रंगवाले और मनोहर नाम धारण करने वाले विश्वविख्यात राक्षस देखे

Hinglish
5.16VR-5-5-16

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपा । न्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् । विद्योतमानान्स तदानुरूपान् । ददर्श काम्श्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥

nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpā | nnānāguṇānātmaguṇānurūpān | vidyotamānānsa tadānurūpān | dadarśa kāmścicca punarvirūpān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःthatसुरूपान्handsomeनानागुणान्with many virtuesआत्मगुणानुरूपान्whose appearance was in accordance with their virtuesविद्योतमानान्radiatingतान्themदृष्ट्वाseeingननन्दrejoicedतदाthenसःheविरूपान्uglyअनुरूपान्those having similar formकाञ्श्चित् चand some indeedपुनःagainददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe rejoiced to see the handsome demons radiant with forms commensurate with their virtues. He also saw some ugly figures, their traits in conformity to their forms.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे सुन्दर रूपवाले, नाना प्रकार के गुणों से सम्पन्न, अपने गुणों के अनुरूप व्यवहार करने वाले और तेजस्वी थे। उन्हें देखकर हनुमान् जी बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने बहुतेरे राक्षसों को सुन्दर रूपसे सम्पन्न देखा और कोई-कोई उन्हें बड़े कुरूप दिखायी दिये

Hinglish
5.17VR-5-5-17

ततो वरार्हः सुविशुद्धभावा । स्तेषाम् स्त्रियस्तत्र महानुभावाह् । प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा । ददर्श ताराइव सुप्रभावाः ॥

tato varārhaḥ suviśuddhabhāvā | steṣām striyastatra mahānubhāvāh | priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā | dadarśa tārāiva suprabhāvāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतत्रthereवरार्हाःadorned with chiocest robes and ornamentsविशुद्धभावाःwomen whose minds were pureमहानुभावाःmagnanimousप्रियेषुattached to their loversपानेषु चand to drinking (wine)सक्तभावाःgentleसुप्रभावाःbrightताराः इवlike starsतेषां स्त्रियःtheir wivesददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere he saw demonesses adorned with choicest ornaments, their minds attached faithfully to their husbands and bottles of wine. Some of the wives of the demons, however, looked gentle and bright like stars.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वहाँ उन्होंने सुन्दर वस्त्राभूषण धारण करने के योग्य सुन्दरी राक्षस-रमणियों को देखा, जिनका भाव अत्यन्त विशुद्ध था। वे बड़ी प्रभावशालिनी थीं। उनका मन प्रियतम में तथा मधुपान में आसक्त था। वे तारिकाओं की भाँति कान्तमती और सुन्दर स्वभाववाली थीं

Hinglish
5.18VR-5-5-18

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोगूढा । निशीथकाले रमणोपगूढाः । ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा । यथा विहङ्गाः कुसुमोपगूढाः ॥

śriyā jvalantīstrapayogūḍhā | niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ | dadarśa kāścitpramadopagūḍhā | yathā vihaṅgāḥ kusumopagūḍhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रियाwith graceज्वलन्तीshining brightlyत्रपयाwith shynessउपगूढाःembracedनिशीथकालेat nightरमणोपगूढाःembraced by the belovedप्रमदोपगूढाःfilled with joyकुसुमोपगूढाःadorned with flowersविहङ्गाः यथाlike birdsकाश्चित्indeedददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere he saw cheerful demonesses shining brightly, abashed by the embrace of their beloveds during the night. He also saw those sporting with their beloveds freely and looking like birds embracing flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी की दृष्टि में कुछ ऐसी स्त्रियाँ भी आयीं, जो अपने रूप-सौन्दर्य से प्रकाशित हो रही थीं। वे बड़ी लजीली थीं और आधी रात के समय अपने प्रियतम के आलिङ्गनपाश में इस प्रकार बँधी हुई थीं जैसे पक्षिणी पक्षी के द्वारा आलिङ्गित होती है। वे सब-के-सब आनन्द में मग्न थीं

Hinglish
5.19VR-5-5-19

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा । स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः । भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा । ददर्श धीमान् मदनाभिविष्टाः ॥

anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭā | statra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ | bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā | dadarśa dhīmān madanābhiviṣṭāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धीमान्Intelligentहर्म्यतलोपविष्टाःseated on the terraces of the mansionsतत्रthereप्रियाङ्केषुon the laps of their beloved onesसुखोपविष्टाःseated happilyभर्तुःhusband'sप्रियाःbelovedsधर्मपराःattachmentमदनाभिविष्टाःoverwhelmed with sexual pleasureनिविष्टाःengaged in loveअन्याःothersददर्शhe saw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIntelligent Hanuman saw demonesses seated happily on the laps of their beloved ones on the terraces of the mansions, exhibiting their attachment to one another, overwhelmed with sexual pleasure.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दूसरी बहुत-सी स्त्रियाँ महलों की छतों पर बैठी थीं। वे पति की सेवा में तत्पर रहने वाली, धर्मपरायणा, विवाहिता और कामभावना से भावित थीं। हनुमान् जी ने उन सबको अपने प्रियतम के अङ्क में सुखपूर्वक बैठी देखा

Hinglish
5.20VR-5-5-20

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः । काश्चित्परार्थ्यास्तपनीयवर्णाः । पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः । कान्तप्रहीणारुचिराङ्गवर्णाः ॥

aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ | kāścitparārthyāstapanīyavarṇāḥ | punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ | kāntaprahīṇārucirāṅgavarṇāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अप्रावृताःwithout any veilकाञ्चनराजिवर्णाःof golden hue,परार्थ्याः altruistic demonessesतपनीयवर्णाःshining with polished goldकाश्चित्a fewपुनश्चagainशशलक्ष्मवर्णाःpale white like the colour of Moonकाश्चित्a fewरुचिराङ्गवर्णाःof attractive complexionकान्तप्रहीणाःseparated from their husbands.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOgresses without veil, some altruistic, some separated from their husbands looked pale like the Moon, though possessed of polished gold complexion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कितनी ही कामिनियाँ सुवर्ण-रेखा के समान कान्तिमती दिखायी देती थीं। उन्होंने अपनी ओढ़नी उतार दी थी। कितनी ही उत्तम वनिताएँ तपाये हुए सुवर्ण के समान रंगवाली थीं तथा कितनी ही पतिवियोगिनी बालाएँ चन्द्रमा के समान श्वेत वर्ण की दिखायी देती थीं। उनकी अंगकान्ति बड़ी ही सुन्दर थी

Hinglish
5.21VR-5-5-21

ततह् प्रियान् प्राप्य मनोभिरामान् । सुप्रीतियुक्ताः सुमनोभिरामाः । गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामाः । हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥

tatah priyān prāpya manobhirāmān | suprītiyuktāḥ sumanobhirāmāḥ | gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmāḥ | haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिप्रवीरःeminent vanaraततःthenमनोभिरामाःentieingप्रियान्loved onesप्राप्यhaving obtainedसुप्रीतियुक्ताःenjoying very muchप्रसमीक्ष्यरामाःseeing those demonessesपरमाभिरामाःecstaticगृहेषुin the housesहृष्टाःhappilyरामाःdemonessesसःheददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat heroic monkey saw ogresses delighted in the happy company of their loved ones who have joined them, ecstatic wives in the houses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वानरों के प्रमुख वीर हनुमान जी ने विभिन्न गृहों में ऐसी परम सुन्दरी रमणियों का अवलोकन किया, जो मनोभिराम प्रियतम का संयोग पाकर अत्यन्त प्रसन्न हो रही थीं। फूलों के हार से विभूषित होने के कारण उनकी रमणीयता और भी बढ़ गयी थी और वे सब-की-सब हर्ष से उत्फुल्ल दिखायी देती थीं

Hinglish
5.22VR-5-5-22

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला । वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः । विभूषाणानाम् च ददर्श मालाः । शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥

candraprakāśāśca hi vaktramālā | vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ | vibhūṣāṇānām ca dadarśa mālāḥ | śatahradānāmiva cārumālāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चन्द्रप्रकाशाःradiating like the Moonवक्त्रमालाश्चrows of facesवक्राक्षिपक्ष्माश्चmany with sidelong glances and graceful lashesसुनेत्रमालाःrows of beautiful eyesशतह्रदानाम्of lightningचारुमालाःmany lovely rowsविभूषणानाम्of ornamentsमालाः चand streaks.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe saw rows of faces of shedemons shining like moonlight with sidelong glances and graceful eyelashes wearing ornaments resembling charmimg flashes of lightning.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने चन्द्रमा के समान प्रकाशमान मुखों की पंक्तियाँ, सुन्दर पलकों वाले तिरछे नेत्रों की पंक्तियाँ और चमचमाती हुई विद्युल्लेखाओं के समान आभूषणों की भी मनोहर पंक्तियाँ देखीं

Hinglish
5.23VR-5-5-23

न त्वेव सीताम् परमाभिजाताम् । पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । लताम् प्रपुल्लामिव साधु जाताम् । ददर्श तन्वीम् मनसाभिजाताम् ॥

na tveva sītām paramābhijātām | pathi sthite rājakule prajātām | latām prapullāmiva sādhu jātām | dadarśa tanvīm manasābhijātām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परमाभिजाताम्born in a noble familyपथिon the right pathस्थितेabiding byराजकुलेin a royal familyप्रजाताम्bornसाधुexcellent,जाताम् born,प्रपुल्लाम् blossomingलताम् इवlike a creeperतन्वीम्a delicate beautiful ladyमनसाthrough his mindअभिजाताम्of noble descentसीतां तुand Sitaन ददर्शnot seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman could not find Sita anywhere, an excellent lady born in a noble royal family, adopting the right path, a lady delicate like a blossoming creeper of good breed, or so he imagined.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)किंतु जो परमात्मा के मानसिक संकल्प से धर्ममार्गपर स्थिर रहने वाले राजकुल में प्रकट हुई थीं, जिनका प्रादुर्भाव परम ऐश्वर्य की प्राप्ति कराने वाला है, जो परम सुन्दररूप में उत्पन्न हुई प्रफुल्ल लता के समान शोभा पाती थीं, उन कृशाङ्गी सीता को उन्होंने वहाँ कहीं नहीं देखा था

Hinglish
5.24VR-5-5-24

सनातने वर्त्मानि सम्निविष्टाम् । रामेक्षणां तां मदनाभिविष्टाम् । भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टाम् । स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥

sanātane vartmāni samniviṣṭām | rāmekṣaṇāṃ tāṃ madanābhiviṣṭām | bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭām | strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सनातनेthe eternalवर्त्मनिon the pathसन्निविष्टाम्abidingरामेक्षणाम्a lady of beautiful eyesमदनाभिविष्टाम्overwhelmed by loveश्रीमत्prosperousभर्तुःhusband'sमनःin mindअनुप्रविष्टाम्ever establishedवराभ्यःcompared to the choicest womenस्त्रीभ्यश्चcompared to wivesसदाeverविशिष्टाम्a distinguished demonessताम्herन ददर्शnot seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sita must have had a pair of beautiful eyes. She must have been a passionate lady with mind fixed on her glorious husband. Ever established in dharma, she is perhaps a distinguished lady compared to her counterparts (in Lanka).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो सदा सनातन मार्गपर स्थित रहने वाली, श्रीराम पर ही दृष्टि रखने वाली, श्रीरामविषयक काम या प्रेम से परिपूर्ण, अपने पति के तेजस्वी मन में बसी हुई तथा दूसरी सभी स्त्रियों से सदा ही श्रेष्ठ थीं; जिन्हें विरहजनित ताप सदा पीड़ा देता रहता था, जिनके नेत्रों से निरन्तर आँसुओं की झड़ी लगी रहती थी और कण्ठ उन आँसुओं से गद्गद रहता था, पहले संयोग काल में जिनका कण्ठ श्रेष्ठ एवं बहुमूल्य निष्क (पदक)-से विभूषित रहा करता था, जिनकी पलकें बहुत ही सुन्दर थीं और कण्ठस्वर अत्यन्त मधुर था । तथा जो वन में नृत्य करने वाली मयूरी के समान मनोहर लगती थीं, जो मेघ आदि से आच्छादित होने के कारण अव्यक्त रेखावाली चन्द्रलेखा के समान दिखायी देती थीं, धूलि-धूसर सुवर्ण-रेखा-सी प्रतीत होती थीं, बाण के आघात से उत्पन्न हुई रेखा (चिह्न)-सी जान पड़ती थीं तथा वायु के द्वारा उड़ायी जाती हुई बादलों की रेखा-सी दृष्टिगोचर होती थीं। वक्ताओं में श्रेष्ठ नरेश्वर श्रीरामचन्द्रजी की पत्नी उन सीताजी को बहुत देर तक ढूँढ़ने पर भी जब हनुमान् जी न देख सके, तब वे तत्क्षण अत्यन्त दुःखी और शिथिल हो गये

This Hindi translation covers verses 5.24–5.27 together.

Hinglish
5.25VR-5-5-25

उष्णार्दिताम् सानुसृतास्रकण्ठीम् । पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् । सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीम् । वनेऽप्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥

uṣṇārditām sānusṛtāsrakaṇṭhīm | purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm | sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīm | vane'pranṛttāmiva nīlakaṇṭhīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उष्णार्दिताम्shedding hot tearsसानुसृतास्रकण्ठीम्with her throat choked with incessant tearsपुराearlierवरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्wearing costly ornaments on the neckसुजातपक्ष्माम्who has beautiful eyelashesअभिरक्तकण्ठीम्a woman of sweet, loving voiceवनेin the forestअप्रवृत्ताम्wanderingनीलकण्ठीमिवlike a peahen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe whose neck was adorned with costly ornaments earlier must be shedding hot tears now, her throat choked with grief. With her beautiful eyelashes and a sweet loving voice, she would be now like a peahen wandering in the woods.

HinglishHindi is translated together with verse 5.24
5.26VR-5-5-26

अव्यक्तरेखामिव चन्द्ररेखां । पाम्सुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम् । क्षतप्ररूढामिव बाणरेखां । वायुप्रभिन्नामिव मेघरेक्षाम् ॥

avyaktarekhāmiva candrarekhāṃ | pāmsupradigdhāmiva hemarekhām | kṣataprarūḍhāmiva bāṇarekhāṃ | vāyuprabhinnāmiva megharekṣām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अव्यक्तरेखाम्an invisible rayचन्द्ररेखामिवlike the rays of the Moonपांसुप्रदिग्धाम्covered with dustहेमरेखामिवlike a streak of goldक्षतप्ररूढाम्scar of superficially healed woundबाणरेखामिवpath of an arrowवायुप्रभिन्नाम्swept off by the windमेघरेखामिवlike a flake of cloud.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe would be like a barely visible ray of the Moon, like a streak of gold covered with dust, like an unhealed scar of a wound caused by an arrow only superficially covered and like a flake of cloud swept off by the wind.

HinglishHindi is translated together with verse 5.24
5.27VR-5-5-27

सीतामपश्यन् मनुजेश्वरस्य । रामस्य पत्नीम् वदताम् वरस्य । बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य । प्लवङ्गमो मन्द इवाचिरस्य ॥

sītāmapaśyan manujeśvarasya | rāmasya patnīm vadatām varasya | babhūva duḥkhābhihataścirasya | plavaṅgamo manda ivācirasya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवङ्गमःmonkeyवदताम्among those who are good at speechवरस्यof the best onesमनुजेश्वरस्यof the lord of menरामस्यRama'sपत्नीम्wifeसीताम्Staचिरस्यfor a short whileअपश्यन्not able to findदुःखाभिहितःhit by griefअचिरस्यfor a whileमन्दः इवas though dullबभूवbecame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman stood griefstricken, having (unsuccessfully) searched for a long time for the wife of Rama, the lord of men. The highly eloquent was now despondent. For a while he looked dull and dejected. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमस्सर्गः।। Thus ends the fifth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

HinglishHindi is translated together with verse 5.24