Sarga 37

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना । हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ।। ५.३७. ॥

sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā | hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || 5.37. ||

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् । यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ।। ५.३७. ॥

amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam | yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ || 5.37. ||

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे । रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ।। ५.३७. ॥

aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe | rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati || 5.37. ||

विधिर्नूनमसंहार्थः प्राणिनां प्लवगोत्तम । सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ।। ५.३७. ॥

vidhirnūnamasaṃhārthaḥ prāṇināṃ plavagottama | saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān || 5.37. ||

शोकस्यास्य कदा पारं राघवो ऽधिगमिष्यति । प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ।। ५.३७. ॥

śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo 'dhigamiṣyati | plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā || 5.37. ||

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् । लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ।। ५.३७. ॥

rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam | laṅkāmunmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ || 5.37. ||

स वाच्यः सन्त्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते । अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ।। ५.३७. ॥

sa vācyaḥ santvarasveti yāvadeva na pūryate | ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam || 5.37. ||

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम । रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ।। ५.३७. ॥

vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṅgama | rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama || 5.37. ||

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति । अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ।। ५.३७. ॥

vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati | anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim || 5.37. ||

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते । रावणं मार्गते सङ्ख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ।। ५.३७. ॥

mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate | rāvaṇaṃ mārgate saṅkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam || 5.37. ||

ज्येष्टा कन्या ऽनला नाम विभीषणसुता कपे । तया ममेदमाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ।। ५.३७. ॥

jyeṣṭā kanyā 'nalā nāma vibhīṣaṇasutā kape | tayā mamedamākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam || 5.37. ||

असंशयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः । अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ।। ५.३७. ॥

asaṃśayaṃ hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ | antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ || 5.37. ||

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता । विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे ।। ५.३७. ॥

utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā | vikramaśca prabhāvaśca santi vānara rāghave || 5.37. ||

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः । जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ।। ५.३७. ॥

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ | janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet || 5.37. ||

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः । अहं तस्य प्रभावज्ञाशक्रस्येव पुलोमजा ।। ५.३७. ॥

na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ | ahaṃ tasya prabhāvajñāśakrasyeva pulomajā || 5.37. ||

शरजालांशुमाञ्छूरः कपे रामदिवाकरः । शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ।। ५.३७. ॥

śarajālāṃśumāñchūraḥ kape rāmadivākaraḥ | śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati || 5.37. ||

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् । अश्रुसम्पूर्णनयनामुवाच वचनं कपिः ।। ५.३७. ॥

iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām | aśrusampūrṇanayanāmuvāca vacanaṃ kapiḥ || 5.37. ||

कृत्वैव तु वयो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः । चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ।। ५.३७. ॥

kṛtvaiva tu vayo mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ | camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṅkulām || 5.37. ||

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव वरानने । अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ।। ५.३७. ॥

athavā mocayiṣyāmi tvāmadyaiva varānane | asmādduḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite || 5.37. ||

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् । शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ।। ५.३७. ॥

tvāṃ tu pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā santariṣyāmi sāgaram | śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām || 5.37. ||

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सह लक्ष्मणम् । व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवदे यथा ।। ५.३७. ॥

drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ saha lakṣmaṇam | vyavasāyasamāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavade yathā || 5.37. ||

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् । पुरन्दरमिवासीनं नाकराजस्य मूर्धनि ।। ५.३७. ॥

tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam | purandaramivāsīnaṃ nākarājasya mūrdhani || 5.37. ||

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने । योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ।। ५.३७. ॥

pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane | yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 5.37. ||

कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येण च महार्चिषा । मत्पृष्टमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवौ ।। ५.३७. ॥

kathayantīva candreṇa sūryeṇa ca mahārciṣā | matpṛṣṭamadhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavau || 5.37. ||

न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतो ऽङ्गने । अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ।। ५.३७. ॥

na hi me saṃprayātasya tvāmito nayato 'ṅgane | anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 5.37. ||

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयः । यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम् ।। ५.३७. ॥

yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayaḥ | yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasam || 5.37. ||

मैथिली तु हरिश्रेष्ठात् श्रुत्वा वचनमद्भुतम् । हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत् ।। ५.३७. ॥

maithilī tu hariśreṣṭhāt śrutvā vacanamadbhutam | harṣavismitasarvāṅgī hanumantamathābravīt || 5.37. ||

हनुमन् दूरमध्वानं कथं मां वोढुमिच्छसि । तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ।। ५.३७. ॥

hanuman dūramadhvānaṃ kathaṃ māṃ voḍhumicchasi | tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa || 5.37. ||

कथं वा ऽल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि । सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ।। ५.३७. ॥

kathaṃ vā 'lpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi | sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha || 5.37. ||

सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः । चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम् ।। ५.३७. ॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ | cintayāmāsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam || 5.37. ||

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वा ऽसितेक्षणा । तस्मात् पश्यतु वैदही यद्रूपं मम कामतः ।। ५.३७. ॥

na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vā 'sitekṣaṇā | tasmāt paśyatu vaidahī yadrūpaṃ mama kāmataḥ || 5.37. ||

इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः । दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः ।। ५.३७. ॥

iti sañcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ | darśayāmāsa vaidehyāḥ svarūpamarimardanaḥ || 5.37. ||

स तस्मात् पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः । ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ।। ५.३७. ॥

sa tasmāt pādapāddhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ | tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt || 5.37. ||

मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरोत्तमः ।। ५.३७. ॥

merumandarasaṅkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ | agrato vyavatasthe ca sītāyā vānarottamaḥ || 5.37. ||

हरिः पर्वतसङ्काशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः । वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ।। ५.३७. ॥

hariḥ parvatasaṅkāśastāmravaktro mahābalaḥ | vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt || 5.37. ||

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्रकारतोरणाम् । लङ्कामिमां सनाथां व नयितुं शक्तिरस्ति मे ।। ५.३७. ॥

saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprakāratoraṇām | laṅkāmimāṃ sanāthāṃ va nayituṃ śaktirasti me || 5.37. ||

तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया । विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।। ५.३७. ॥

tadavasthāpyatāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā | viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 5.37. ||

तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशमुवाच जनकात्मजा । पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ।। ५.३७. ॥

taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṅkāśamuvāca janakātmajā | padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam || 5.37. ||

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे । वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम् ।। ५.३७. ॥

tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape | vāyoriva gatiṃ cāpi tejaścāgnerivādbhutam || 5.37. ||

प्राकृतो ऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति । उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुङ्गव ।। ५.३७. ॥

prākṛto 'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati | udadheraprameyasya pāraṃ vānarapuṅgava || 5.37. ||

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम । अवश्यं संप्रधार्याशु कार्यसिद्धिर्महात्मनः ।। ५.३७. ॥

jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama | avaśyaṃ saṃpradhāryāśu kāryasiddhirmahātmanaḥ || 5.37. ||

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मम गन्तुं त्वया ऽनघ । वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ।। ५.३७. ॥

ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mama gantuṃ tvayā 'nagha | vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayettava || 5.37. ||

अहमाकाशमापन्ना ह्युपर्युपरि सागरम् । प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद् वेगेन गच्छतः ।। ५.३७. ॥

ahamākāśamāpannā hyuparyupari sāgaram | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhādbhayād vegena gacchataḥ || 5.37. ||

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले । भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ।। ५.३७. ॥

patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule | bhaveyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam || 5.37. ||

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन । कलत्रवति सन्देहस्त्वय्यपि स्यादसंशयः ।। ५.३७. ॥

na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana | kalatravati sandehastvayyapi syādasaṃśayaḥ || 5.37. ||

ह्रियमाणं तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः । अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ।। ५.३७. ॥

hriyamāṇaṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ | anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā || 5.37. ||

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः । भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ।। ५.३७. ॥

taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ | bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān || 5.37. ||

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः । कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ।। ५.३७. ॥

sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ | kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum || 5.37. ||

युद्ध्यमानस्य रक्षोभिस्तव तैः क्रूरकर्मभिः । प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम ।। ५.३७. ॥

yuddhyamānasya rakṣobhistava taiḥ krūrakarmabhiḥ | prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayārtā kapisattama || 5.37. ||

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च । कथंचित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ।। ५.३७. ॥

atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca | kathaṃcit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama || 5.37. ||

अथवा युद्ध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते । पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ।। ५.३७. ॥

athavā yuddhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te | patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ || 5.37. ||

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा । अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ।। ५.३७. ॥

māṃ vā hareyustvaddhastād viśaseyurathāpi vā | avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau || 5.37. ||

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता । त्वत्प्रयत्नो हरिश्रोष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ।। ५.३७. ॥

ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā | tvatprayatno hariśroṣṭha bhavenniṣphala eva tu || 5.37. ||

कामं त्वमसि पर्याप्तौ निहन्तुं सर्वराक्षसान् । राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ।। ५.३७. ॥

kāmaṃ tvamasi paryāptau nihantuṃ sarvarākṣasān | rāghavasya yaśo hīyettvayā śastaistu rākṣasaiḥ || 5.37. ||

अथवा ऽ ऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् । यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवौ । आरम्भस्तु मदर्थो ऽयं ततस्तव निरर्थकः ।। ५.३७. ॥

athavā ' 'dāya rakṣāṃsi nyaseyuḥ saṃvṛte hi mām | yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavau | ārambhastu madartho 'yaṃ tatastava nirarthakaḥ || 5.37. ||

त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः । ।। ५.३७. ॥

tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ | || 5.37. ||

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः । भ्रातऽणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ।। ५.३७. ॥

mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ | bhrāta'ṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca || 5.37. ||

तौ निराशौ मदर्थं तु शोकसन्तापकर्शितौ । सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ।। ५.३७. ॥

tau nirāśau madarthaṃ tu śokasantāpakarśitau | saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham || 5.37. ||

भर्तृमक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर । न स्पृशामि शरीरं तु पुंसो वाररपुङ्गवः ।। ५.३७. ॥

bhartṛmaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara | na spṛśāmi śarīraṃ tu puṃso vārarapuṅgavaḥ || 5.37. ||

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य बलाद्गता । अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ।। ५.३७. ॥

yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya balādgatā | anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī || 5.37. ||

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सबान्धवम् । मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ।। ५.३७. ॥

yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sabāndhavam | māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet || 5.37. ||

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः । न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ।। ५.३७. ॥

śrutā hi dṛṣṭāśca mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ | na devagandharvabhujaṅgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge || 5.37. ||

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् । सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ।। ५.३७. ॥

samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam | salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam || 5.37. ||

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् । सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ।। ५.३७. ॥

salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam | saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam || 5.37. ||

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय । चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ।। ५.३७. ॥

sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya | cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām || 5.37. ||