Sarga 30

हनुमानपि विश्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः । सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ।। ५.३०. ॥

hanumānapi viśrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ | sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam || 5.30. ||

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने । ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ।। ५.३०. ॥

avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane | tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5.30. ||

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ।। ५.३०. ॥

yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca | dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā || 5.30. ||

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता । गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ।। ५.३०. ॥

cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣatā | gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā || 5.30. ||

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता । राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ।। ५.३०. ॥

rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā | rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca || 5.30. ||

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः । समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकांक्षिणीम् ।। ५.३०. ॥

yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ | samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṃkṣiṇīm || 5.30. ||

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम् ।। ५.३०. ॥

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām | adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhārtāṃ duḥkhasyāntamagacchatīm || 5.30. ||

यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् । अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद् गमनं भवेत् ।। ५.३०. ॥

yadyapyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām | anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavad gamanaṃ bhavet || 5.30. ||

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी । परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ।। ५.३०. ॥

gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī | paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet || 5.30. ||

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः । समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ।। ५.३०. ॥

mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ | samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ || 5.30. ||

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चापि भाषणम् । कथं तु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ।। ५.३०. ॥

niśācarīṇāṃ pratyakṣamanarhaṃ cāpi bhāṣaṇam | kathaṃ tu khalu kartavyamidaṃ kṛcchragato hyaham || 5.30. ||

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया । सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ।। ५.३०. ॥

anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā | sarvathā nāsti sandehaḥ parityakṣyati jīvitam || 5.30. ||

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीता ऽब्रवीद्वचः । किमहं दं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ।। ५.३०. ॥

rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītā 'bravīdvacaḥ | kimahaṃ daṃ pratibrūyāmasambhāṣya sumadhyamām || 5.30. ||

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरया गतम् । निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ।। ५.३०. ॥

sītāsandeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam | nirdahedapi kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā || 5.30. ||

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् । व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ।। ५.३०. ॥

yadi codyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt | vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati || 5.30. ||

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः । शनैराश्वासयिष्यामि सन्तापबहुलामिमाम् ।। ५.३०. ॥

antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmiha sthitaḥ | śanairāśvāsayiṣyāmi santāpabahulāmimām || 5.30. ||

अहं त्वति तनुश्चैव वानरश्च विशेषतः । वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ।। ५.३०. ॥

ahaṃ tvati tanuścaiva vānaraśca viśeṣataḥ | vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām || 5.30. ||

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् । रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति । वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम् ।। ५.३०. ॥

yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām | rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati | vānarasya viśeṣeṇa kathaṃ syādabhibhāṣaṇam || 5.30. ||

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् । मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ।। ५.३०. ॥

avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat | mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā || 5.30. ||

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा । रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ।। ५.३०. ॥

seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā | rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati || 5.30. ||

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी । जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ।। ५.३०. ॥

tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī | jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam || 5.30. ||

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः । नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ।। ५.३०. ॥

sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ | nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ || 5.30. ||

ततो मां संपरिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः । वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ।। ५.३०. ॥

tato māṃ saṃparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ | vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam || 5.30. ||

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् । दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।। ५.३०. ॥

gṛhya śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām | dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ || 5.30. ||

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् । राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ।। ५.३०. ॥

mama rūpaṃ ca samprekṣya vane vicarato mahat | rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ || 5.30. ||

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि । राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ।। ५.३०. ॥

tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi | rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane || 5.30. ||

ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः । आपतेयुर्विमर्दे ऽस्मिन् वेगेनोद्विग्नकारिणः ।। ५.३०. ॥

te śūlaśaktinistriṃśavividhāyudhapāṇayaḥ | āpateyurvimarde 'smin vegenodvignakāriṇaḥ || 5.30. ||

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् । शक्नुयां न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।। ५.३०. ॥

saṃruddhastaistu parito vidhaman rakṣasāṃ balam | śaknuyāṃ na tu saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5.30. ||

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः । स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ।। ५.३०. ॥

māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ | syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet || 5.30. ||

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् । विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ।। ५.३०. ॥

hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām | vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam || 5.30. ||

उद्देशे नष्टमार्गे ऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते । सागरेण परिक्षिप्ते गुप्त वसति जानकी ।। ५.३०. ॥

uddeśe naṣṭamārge 'smin rākṣasaiḥ parivārite | sāgareṇa parikṣipte gupta vasati jānakī || 5.30. ||

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे । नान्यं पश्यामि रामस्य साहाय्यं कार्यसाधने ।। ५.३०. ॥

viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge | nānyaṃ paśyāmi rāmasya sāhāyyaṃ kāryasādhane || 5.30. ||

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः । शतयोजनविस्तीर्णं लङ्गयेत महोदधिम् ।। ५.३०. ॥

vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ | śatayojanavistīrṇaṃ laṅgayeta mahodadhim || 5.30. ||

कामं हन्तुं समर्थो ऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् । नतु शक्ष्यामि संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।। ५.३०. ॥

kāmaṃ hantuṃ samartho 'smi sahasrāṇyapi rakṣasām | natu śakṣyāmi saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5.30. ||

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते । कश्च निस्संशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम् ।। ५.३०. ॥

asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate | kaśca nissaṃśayaṃ kāryaṃ kuryāt prājñaḥ sasaṃśayam || 5.30. ||

प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे । एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।। ५.३०. ॥

prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe | eṣa doṣo mahān hi syānmama sītābhibhāṣaṇe || 5.30. ||

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ।। ५.३०. ॥

bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ | viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 5.30. ||

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चिता ऽपि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ।। ५.३०. ॥

arthānarthāntare buddhirniścitā 'pi na śobhate | ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 5.30. ||

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ।। ५.३०. ॥

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet | laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 5.30. ||

कथं नु खलु वाक्यं मे श्रुणुयान्नोद्विजेत वा । इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान् मतिम् ।। ५.३०. ॥

kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śruṇuyānnodvijeta vā | iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimān matim || 5.30. ||

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् । नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ।। ५.३०. ॥

rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ svabandhumanukīrtayan | naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām || 5.30. ||

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः । शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ।। ५.३०. ॥

ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ | śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan || 5.30. ||

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् । श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ।। ५.३०. ॥

śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram | śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe || 5.30. ||

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः । मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ।। ५.३०. ॥

iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ | madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān || 5.30. ||