Ramayana · Sarga 4.5

Sarga 5

सर्गः 5

Rama and Lakshmana meet Sugriva

Full sarga summary

Rama and Lakshmana meet Sugriva -- Rama makes friendship with him -- Sugriva reveals the injustice done to him by Vali -- Rama assures him help -- Sugriva promises to send his troops to find Sita.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
5.1VR-4-5-1

ऋश्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तम् मलयम् गिरिम् । आचचक्षे तदा वीरौ कपि राजाय राघवौ ॥

ṛśyamūkāt tu hanumān gatvā tam malayam girim | ācacakṣe tadā vīrau kapi rājāya rāghavau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हनुमान्Hanumanऋष्यमूकात्from RishyamukaमलयंMalayaगिरिम्mountainगत्वाon goingकपिराजायto the lord of the monkeysतदाthenवीरौthe two heroesराघवौRaghavasआचचक्षेseeing announced (the arrival)
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLeaving Rishyamuka, Hanuman reached the Malaya mountain. Seeing the chief of monkeys there, he announced the arrival of the heroic Raghavas.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम और लक्ष्मण को ऋष्यमूक पर्वत पर सुग्रीव के वास-स्थान में बिठाकर हनुमान जी वहाँ से मलयपर्वत पर गये (जो ऋष्यमूक का ही एक शिखर है) और वहाँ वानरराज सुग्रीव को उन दोनों रघुवंशी वीरों का परिचय देते हुए इस प्रकार बोले-

Hinglish
5.2VR-4-5-2

अयम् रामो महाप्राज्ञ संप्राप्तो दृढ विक्रमः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयम् सत्य विक्रमः ॥

ayam rāmo mahāprājña saṃprāpto dṛḍha vikramaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yam satya vikramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाप्राज्ञःvery wiseदृढविक्रम:unfailing in valourअयं रामःthis Ramaभ्रात्राwith brotherलक्ष्मणेन सहalong with Lakshmanaसम्प्राप्तःhas arrivedअयं रामःthis Ramaसत्यविक्रमःendowed with the power of truth
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This Rama of greatwisdom and valour, endowed with the power of truth has arrived here along with his brother Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाप्राज्ञ! जिनका पराक्रम अत्यन्त दृढ़ और अमोघ है, वे श्रीरामचन्द्रजी अपने भाई लक्ष्मण के साथ पधारे हैं

Hinglish
5.3VR-4-5-3

इक्ष्वाकूणाम् कुले जातो रामो दशरथात्मजः । धर्मे निगदितः च एव पितुर् निर्देश कारकः ॥

ikṣvākūṇām kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ | dharme nigaditaḥ ca eva pitur nirdeśa kārakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकूणाम्of Ikshvakusकुलेin the raceजातःhe is bornदशरथात्मजःDasaratha's sonरामःRamaधर्मेin righteousnessनिगदितश्चैवis noteworthyपितुःfather's
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Born in the Ikshvaku race Rama Dasaratha's son, distinguished for his righteousness is here to carry out the orders of his father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन श्रीराम का आविर्भाव इक्ष्वाकुकुल में हुआ है। ये महाराज दशरथ के पुत्र हैं और स्वधर्मपालन के लिये संसार में विख्यात हैं। अपने पिता की आज्ञा का पालन करने के लिये इस वन में इनका आगमन हुआ है

Hinglish
5.4VR-4-5-4

राजसूय अश्वमेधैः च वह्निः येन अभितर्पितः । दक्षिणाः च तथा उत्सृष्टा गावः शत सहस्रशः ॥

rājasūya aśvamedhaiḥ ca vahniḥ yena abhitarpitaḥ | dakṣiṇāḥ ca tathā utsṛṣṭā gāvaḥ śata sahasraśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरण्येin the forestवसतःlivingनियतस्यself controlledतस्यhisअस्यthis manमहात्मनःgreat man'sभार्याwifeरावणेनby Ravanaहृताis abductedसःheत्वाम्to youशरणम् आगतःhas come to you to seek refuge
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'While the great Rama armed with selfrestraint was living in the forest, his wife was abducted by Ravana. So he has come to you seeing refuge.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिन्होंने राजसूय और अश्वमेध-यज्ञों का अनुष्ठान करके अग्निदेव को तृप्त किया था, ब्राह्मणों को बहुत सी दक्षिणाएँ बाँटी थीं और लाखों गौएँ दानमें दी थीं। जिन्होंने सत्य-भाषणपूर्वक तप के द्वारा वसुधा का पालन किया था, उन्हीं महाराज दशरथ के पुत्र ये श्रीराम पिता द्वारा अपनी पत्नी कैकेयी के लिये दिये हुए वर का पालन करने के निमित्त इस वन में आये हैं

This Hindi translation covers verses 5.4–5.5 together.

Hinglish
5.5VR-4-5-5

तपसा सत्य वाक्येन वसुधा येन पालिता । स्त्री हेतोः तस्य पुत्रोऽयम् रामः अरणयम् समागतः ॥

tapasā satya vākyena vasudhā yena pālitā | strī hetoḥ tasya putro'yam rāmaḥ araṇayam samāgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येनby whomराजसूयाश्वमेधैश्चby Rajasuya and Aswamedha yajnasवह्निःgod of fireअभितर्पितःis gratifiedतथाso alsoशतसहस्रशःin hundreds and thousandsगावःcowsदक्षिणाःsacrificial giftsउत्सृष्टाः येनby whom givenतपसाby practising religious austerityसत्यवाक्येनjustlyवसुधाearthपालिताis ruledतस्यhisपुत्रःsonअयं रामःthis is Ramaस्त्री हेतोःon account of a womanशरणम्refugeसमागतःcame here
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This Rama, son of a king who had gratified the firegod through many yajnas like Rajasuya and Aswamedha, gifted hundreds of thousands of cows and ruled this earth with truth and austerity, has come seeking help for a woman.'

This translation covers verses 5.5–5.6 together.

HinglishHindi is translated together with verse 5.4
5.6VR-4-5-6

तस्य अस्य वसतो अरण्ये नियतस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या स त्वाम् शरणम् आगतः ॥

tasya asya vasato araṇye niyatasya mahātmanaḥ | rāvaṇena hṛtā bhāryā sa tvām śaraṇam āgataḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महात्मा श्रीराम मुनियों की भाँति नियम का पालन करते हुए दण्डकारण्य में निवास करते थे। एक दिन रावण ने आकर सूने आश्रम से इनकी पत्नी सीता का अपहरण कर लिया। उन्हीं की खोज में आपसे सहायता लेने के लिये ये आपकी शरण में आये हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 5.5English is translated together with verse 5.5
5.7VR-4-5-7

भवता सख्य कामौ तौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । प्रगृह्य च अर्चयस्व एतौ पूजनीयतमौ उभौ ॥

bhavatā sakhya kāmau tau bhrātarau rāma lakṣmaṇau | pragṛhya ca arcayasva etau pūjanīyatamau ubhau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भ्रातरौbrothersतौbothरामलक्ष्मणौRama and Lakshmanaभवताby youसख्यकामौfor friendshipपूजनीयतमौare worthiest of worshipएतौboth of themउभौbothप्रतिगृह्यmay receiveअर्चयस्वwelcome with all reverence
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Both the brothers, Rama and Lakshmana seek friendship with you. As both of them are worthiest of worship, welcome them with due reverence.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण आपसे मित्रता करना चाहते हैं। आप चलकर इन्हें अपनावें और इनका यथोचित सत्कार करें; क्योंकि ये दोनों ही वीर हमलोगों के लिये परम पूजनीय हैं

Hinglish
5.8VR-4-5-8

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् सुग्रीवो वानर अधिपः । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या उवाच राघवम् ॥

śrutvā hanumato vākyam sugrīvo vānara adhipaḥ | darśanīyatamo bhūtvā prītyā uvāca rāghavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हृष्टमानसःdelighted at heartसुग्रीवःSugrivaहनुमतःHanuman'sवाक्यम्wordश्रुत्वाhaving heardभयं चand fearराघवाRaghavaघोरंterribleप्रजहौabandonedविगतज्वरःdevoid of fearप्रीत्याlovinglyदर्शनीयतमःmost attractiveसकृत्वाhaving takenमानुषं रूपंhuman formसुग्रीवःSugrivaप्लवगर्षभःbest among monkeysभूत्वाhaving given upराघवम्of Raghava, (प्र)उवाच said
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman's words took away Sugriva's great fear for Rama and filled him with cheer. This bull among monkeys gave up his natural appearance and and assuming an attractive human form spoke to Rama lovingly:

This translation covers verses 5.8–5.9 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान् जी का यह वचन सुनकर वानरराज सुग्रीव स्वेच्छा से अत्यन्त दर्शनीय रूप धारण करके श्रीरघुनाथजी के पास आये और बड़े प्रेम से बोले-

Hinglish
5.9VR-4-5-9

भवान् धर्म विनीतः च सुतपाः सर्व वत्सलः । आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद् गुणाः ॥

bhavān dharma vinītaḥ ca sutapāḥ sarva vatsalaḥ | ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavad guṇāḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! आप धर्म के विषय में भलीभाँति सुशिक्षित, परम तपस्वी और सबपर दया करने वाले हैं। पवनकुमार हनुमान जी ने मुझसे आपके यथार्थ गुणों का वर्णन किया है

HinglishWord meanings are shown with verse 5.8English is translated together with verse 5.8
5.10VR-4-5-10

तन् मम एव एष सत्कारो लाभः च एव उत्तमः प्रभो । यत् त्वम् इच्छसि सौहार्दम् वानरेण मया सह ॥

tan mama eva eṣa satkāro lābhaḥ ca eva uttamaḥ prabho | yat tvam icchasi sauhārdam vānareṇa mayā saha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भवान्youधर्मविनीतश्चeducated in all dharmasविक्रान्तःa great heroसर्ववत्सलःkind to all beingsभवद्गुणाःyour virtuesवायुपुत्रेणby the son of the windgodतत्त्वतःtrulyमेto meआख्याताःapprised
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are a great hero, affectionate to all and wellversed in all dharmas. The son of the Windgod has, in fact, apprised me of your virtues

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भगवन् ! मैं वानर हूँ और आप नर मेरे साथ जो आप मैत्री करना चाहते हैं, इसमें मेरा ही सत्कार है और मुझे ही उत्तम लाभ प्राप्त हो रहा है

Hinglish
5.11VR-4-5-11

रोचते यदि मे सख्यम् बाहुः एष प्रसारितः । गृह्यताम् पाणिना पाणिः मर्यादा बध्यताम् ध्रुवा ॥

rocate yadi me sakhyam bāhuḥ eṣa prasāritaḥ | gṛhyatām pāṇinā pāṇiḥ maryādā badhyatām dhruvā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रभोO Lordतत्thatत्वम्youवानरेणby a monkeyमया सहwith meसौहार्दम्friendshipइच्छसि(इति) यत् that you are wishingएषःthat wayममैवfor myselfसत्कारःan honourउत्तमःbestलाभश्चbenefit
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Lord that you are eager to have friendship with me, who is a monkey is a great honour and is extremely beneficial to me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि मेरी मैत्री आपको पसंद हो तो मेरा यह हाथ फैला हुआ है। आप इसे अपने हाथ में ले लें और परस्पर मैत्री का अटूट सम्बन्ध बना रहे इसके लिये स्थिर मर्यादा बाँध दें’

Hinglish
5.12VR-4-5-12

एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । संप्रहृष्ट मना हस्तम् पीडयामास पाणिना ॥

etat tu vacanam śrutvā sugrīvasya subhāṣitam | saṃprahṛṣṭa manā hastam pīḍayāmāsa pāṇinā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वाifसख्यम्friendshipरोचते यदिis desiredएषःthis isबाहुःmy armप्रसारितःstretchedपाणिनाon my handपाणिःyour handगृह्यताम्may be receivedध्रुवाfirmमर्यादाwith due2 2regardबध्यताम्may be bound
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'If you are desirous of my friendship, here is my arm (palm) stretched out to you. With due regard, establish our bond firmly, holding my palm in yours.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव का यह सुन्दर वचन सुनकर भगवान् श्रीराम का चित्त प्रसन्न हो गया। उन्होंने अपने हाथ से उनका हाथ पकड़कर दबाया और सौहार्दका आश्रय ले बड़े हर्ष के साथ शोकपीड़ित सुग्रीव को छाती से लगा लिया

Hinglish
5.13VR-4-5-13

हृष्टः सौहृदम् आलम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् । ततो हनूमान् संत्यज्य भिक्षु रूपम् अरिन्दमः ॥

hṛṣṭaḥ sauhṛdam ālambya paryaṣvajata pīḍitam | tato hanūmān saṃtyajya bhikṣu rūpam arindamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुभाषितम्wellsaid,एतत् this,वचनम् word,श्रुत्वा having heardसम्प्रहृष्टमनाःbecame very happyपाणिनाwith the handहस्तम्handपीडयामासpressedसौहृदम्affectionatelyआलम्ब्यmaintainingहृद्यंdelightedपीडितम्getting closeपर्यष्वजतfirmly hugged
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama became very happy to hear Sugriva's warm words and pressed his hand with his. Delighted, he went close to Sugriva and hugged him tightly and affectionately.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(सुग्रीव के पास जाने से पूर्व हनुमान जी ने पुनः भिक्षुरूप धारण कर लिया था।) श्रीराम सुग्रीव की मैत्री के समय शत्रुदमन हनुमान जी ने भिक्षुरूप को त्यागकर अपना स्वाभाविक रूप धारण कर लिया और दो लकड़ियों को रगड़कर आग पैदा की

Hinglish
5.14VR-4-5-14

काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् । दीप्यमानम् ततो वह्निम् पुष्पैः अभ्यर्च्य सत्कृतम् ॥

kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam | dīpyamānam tato vahnim puṣpaiḥ abhyarcya satkṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterअरिन्दमःvanquisher of enemiesहनुमान्Hanumanभिक्षुरूपम्mendicant formसन्त्यज्यgiving upस्वेनby his realरूपेणformकाष्ठयोःtwo pieces of woodपावकम्fireजनयामासgeneratedततःthenदीप्यमानम्glowingसत्कृतम्a spot of worshipवह्निम्into fireपुष्पैःof flowersअभ्यर्च्यmade an offeringसुसमाहितःvigilantसुप्रीतःa pleased oneतयोःof themमध्येin betweenनिदधेplaced
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, Hanuman vanquisher of enemies, gave up his guise of a mendicant, assumed his natural form and generated fire by rubbing two pieces of wood. Wellpleased at heart, he made an offering of flowers to the flaming fire and placed it between them.

This translation covers verses 5.14–5.15 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् उस अग्नि को प्रज्वलित करके उन्होंने फूलों द्वारा अग्निदेव का सादर पूजन किया; फिर एकाग्रचित्त हो श्रीराम और सुग्रीव के बीच में साक्षी के रूप में उस अग्नि को प्रसन्नतापूर्वक स्थापित कर दिया

Hinglish
5.15VR-4-5-15

तयोर् मध्ये तु सुप्रीतो निदधौ सुसमाहितः । ततो अग्निम् दीप्यमानम् तौ चक्रतुः च प्रदक्षिणम् ॥

tayor madhye tu suprīto nidadhau susamāhitaḥ | tato agnim dīpyamānam tau cakratuḥ ca pradakṣiṇam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसके बाद सुग्रीव और श्रीरामचन्द्रजी ने उस प्रज्वलित अग्नि की प्रदक्षिणा की और दोनों एकदूसरे के मित्र बन गये

HinglishWord meanings are shown with verse 5.14English is translated together with verse 5.14
5.16VR-4-5-16

सुग्रीवो राघवः च एव वयस्यत्वम् उपागतौ । ततः सुप्रीत मनसौ तौ उभौ हरि राघवौ ॥

sugrīvo rāghavaḥ ca eva vayasyatvam upāgatau | tataḥ suprīta manasau tau ubhau hari rāghavau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतौboth of themदीप्यमानम्blazingअग्निम्fireप्रदक्षिणं चक्रतुःwent roundसुग्रीवःSugrivaराघवश्चैवand Raghava alsoवयस्यत्वम्friendshipउपागतौboth established
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThey both circumambulated the blazing fire and solemnized their friendship.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इससे उन वानरराज तथा श्रीरघुनाथजी दोनों के हृदय में बड़ी प्रसन्नता हुई। वे एक-दूसरे की ओर देखते हुए तृप्त नहीं होते थे

Hinglish
5.17VR-4-5-17

अन्योन्यम् अभिवीक्षन्तौ न तृप्तिम् अभिजग्मतुः । त्वम् वयस्योऽसि हृद्यः मे हि एकम् दुःखम् सुखम् च नौ ॥

anyonyam abhivīkṣantau na tṛptim abhijagmatuḥ | tvam vayasyo'si hṛdyaḥ me hi ekam duḥkham sukham ca nau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसुप्रीतमनसौboth delighted at heartतौbothहरिराघवौSugriva and Ramaउभौbothअन्योन्यम्each otherअभिवीक्षन्तौlooking at each otherतृप्तिम्contentedन अभिजग्मतुःyet not fully content
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama and the monkey contented at heart, yet not fully content, continued looking at each other.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय सुग्रीव ने श्रीरामचन्द्रजी से प्रसन्नतापूर्वक कहा—’आप मेरे प्रिय मित्र हैं। आज से हम दोनों का दुःख और सुख एक है’

Hinglish
5.18VR-4-5-18

सुग्रीवो राघवम् वाक्यम् इति उवाच प्रहृष्टवत् । ततः सुपर्ण बहुलाम् भंक्त्वा शाखाम् सुपुष्पिताम् ॥

sugrīvo rāghavam vākyam iti uvāca prahṛṣṭavat | tataḥ suparṇa bahulām bhaṃktvā śākhām supuṣpitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youमेto meहृद्यःdearवयस्यःfriendअसिyou areनौfor both of usसुखम्pleasureदुःखं चand sorrowह्येकम्are one and the sameइतिthusसुग्रीवःSugrivaप्रहृष्टवत्happyवाक्यम्wordsउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are a dear friend to me. Your sorrow is my sorrow, your pleasure is my pleasure. We are one and the same' said Sugriva to Rama, his heart overflowing with happiness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह कहकर सुग्रीव ने अधिक पत्ते और फूलों वाली शाल वृक्ष की एक शाखा तोड़ी और उसे बिछाकर वे श्रीरामचन्द्रजी के साथ उस पर बैठे

Hinglish
5.19VR-4-5-19

सालस्य आस्तीर्य सुग्रीवः निषसाद स राघवः । लक्ष्मनाय अथ संहृष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ॥

sālasya āstīrya sugrīvaḥ niṣasāda sa rāghavaḥ | lakṣmanāya atha saṃhṛṣṭo hanumān mārutātmajaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसुग्रीवःSugrivaसालस्यof a Sala treeसुपर्णबहुलाम्with luxuriant leavesसुपुष्पिताम्wellblossomedशाखाम्branchछित्वाcutआस्तीर्यspreadसराघवःalong with Ramaनिषसादsat down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Sugriva cut the branch of a sala tree with luxuriant leaves and flowers, spread it on the ground and sat down along with Raghava.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर पवनपुत्र हनुमान् ने अत्यन्त प्रसन्न हो चन्दन-वृक्ष की एक डाली, जिसमें बहुत-से फूल लगे हुए थे, तोड़कर लक्ष्मण को बैठने के लिये दी

Hinglish
5.20VR-4-5-20

शखाम् चन्दन वृक्षस्य ददौ परम पुष्पिताम् । ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णम् मधुरया गिरा ॥

śakhām candana vṛkṣasya dadau parama puṣpitām | tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇam madhurayā girā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenसंहृष्टःvery happyप्लवगर्षभःbull among monkeysहनुमान्Hanumanचन्दनवृक्षस्यsandal treeपरमपुष्पिताम्full of flowersशाखाम्branchलक्ष्मणायto Lakshmanaददौgave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Hanuman, the bull among monkeys, felt very happy, cut the branch of a sandalwood tree full of flowers and gave it to Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसके बाद हर्ष से भरे हुए सुग्रीव ने जिनके नेत्र हर्ष से खिल उठे थे, उस समय भगवान् श्रीराम से स्निग्ध मधुर वाणी में कहा—

Hinglish
5.21VR-4-5-21

प्रति उवाच तदा रामम् हर्ष व्याकुल लोचनः । अहम् विनिकृतो राम चरमि इह भय आर्दितः ॥

prati uvāca tadā rāmam harṣa vyākula locanaḥ | aham vinikṛto rāma carami iha bhaya ārditaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenप्रहृष्टःoverwhelmed with joyसुग्रीवःSugrivaहर्षव्याकुललोचनःeyes sparkling with joyतदाthenरामम्Ramaमधुरयाin sweetगिराwith wordsश्लक्ष्णम्gentlyप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Sugriva, eyes sparkling with joy, replied to Rama in a sweet, gentle voice.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम ! मैं घर से निकाल दिया गया हूँ और भय से पीड़ित होकर यहाँ विचरता हूँ। मेरी पत्नी भी मुझसे छीन ली गयी। मैंने आतङ्कित होकर वन में इस दुर्गम पर्वत का आश्रय लिया है

Hinglish
5.22VR-4-5-22

हृत भार्यो वने त्रस्तो दुर्गम् एतत् उपाश्रितः । सोऽहम् त्रस्तो वने भीतो वसामि उद् भ्रान्त चेतनः ॥

hṛta bhāryo vane trasto durgam etat upāśritaḥ | so'ham trasto vane bhīto vasāmi ud bhrānta cetanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaअहम्Iविनिकृतःbadly insultedहृतभार्यःwife hijackedभयार्दितःstricken with fearइहhereवनेin the forestचरामिI am movingत्रस्तःfrightenedदुर्गम्in accessibleएतत्thisउपाश्रितःtaken refuge.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama, I have been insulted deeply and my wife hijacked. Stricken with fear I have taken refuge in this inaccessible forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! मेरे बड़े भाई वाली ने मुझे घर से निकालकर मेरे साथ वैर बाँध लिया है। उसी के त्रास और भय से उद्भ्रान्तचित्त होकर मैं इस वन में निवास करता हूँ

Hinglish
5.23VR-4-5-23

वालिना निकृतो भ्रात्रा कृत वैरः च राघव । वालिनो मे महाभाग भय आर्तस्य अभयम् कुरु ॥

vālinā nikṛto bhrātrā kṛta vairaḥ ca rāghava | vālino me mahābhāga bhaya ārtasya abhayam kuru ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO Ramaभ्रात्राby my brotherवालिनाValiनिकृतःhumiliatedकृतवैरश्चdeveloped enmityसः अहम्such a personत्रस्तःfrightenedउद्भ्रान्तचेतनःwith unsteady mindवनेin the forestभीतःfearingवसामिI am living.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama humiliated by my brother Vali, I have developed enmity with him. Terribly distraught and disturbed I live in this forest in great fear.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाभाग! वाली के भय से पीड़ित हुए मुझ सेवक को आप अभय-दान दीजिये। काकुत्स्थ! आपको ऐसा करना चाहिये, जिससे मेरे लिये किसी प्रकार का भय न रह जाय’

Hinglish
5.24VR-4-5-24

कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थः भयम् मे न भवेद् यथा । एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ॥

kartum arhasi kākutsthaḥ bhayam me na bhaved yathā | evam uktaḥ tu tejasvī dharmajño dharma vatsalaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाभागreverendवालिनःfrom Valiभयार्तस्यfeeling helpless with fearमेto meअभयम्securityकुरुgive meकाकुत्स्थKakustaमे यथाas Iभयम्fearन भवेत्may not beकर्तुम्to doअर्हसिyou ought to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O reverend Kakutstha, I feel helpless with fear from Vali. Save me. You should release me free from fear.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव के ऐसा कहने पर धर्म के ज्ञाता, धर्मवत्सल, ककुत्स्थकुलभूषण तेजस्वी श्रीराम ने हँसते हुए-से वहाँ सुग्रीव को इस प्रकार उत्तर दिया-

Hinglish
5.25VR-4-5-25

प्रति अभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव । उपकार फलम् मित्रम् विदितम् मे महाकपे ॥

prati abhāṣata kākutsthaḥ sugrīvam prahasan iva | upakāra phalam mitram viditam me mahākape ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्that wayउक्तःhaving addressedतेजस्वीgloriousधर्मज्ञःrighteous manधर्मवत्सलःlover of dharmaकाकुत्स्थःKakutsthaप्रहसन्निवwith gentle smile on the faceसुग्रीवम्to Sugrivaप्रत्यभाषतreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe righteous and glorious Rama to whom dharma is very dear said to Sugriva with a gentle smile on his face, when he was entreated thus:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाकपे! मुझे मालूम है कि मित्र उपकाररूपी फल देने वाला होता है। मैं तुम्हारी पत्नी का अपहरण करने वाले वाली का वध कर दूंगा

Hinglish
5.26VR-4-5-26

वालिनम् तम् वधिष्यामि तव भार्य अपहारिणम् । अमोघोः सूर्य संकाशाः मम इमे निशिताः शराः ॥

vālinam tam vadhiṣyāmi tava bhārya apahāriṇam | amoghoḥ sūrya saṃkāśāḥ mama ime niśitāḥ śarāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाकपेO great monkeyमित्रम्a friendउपकारफलम्result of doing a good deedमेto meविदितम्is knownतवyourभार्यापहारिणम्one who has stolen your wifeतं वालिनम्that Valinवधिष्यामिI will kill.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O great monkey I know friendship is the fruit of a beneficial deed. I will kill that Vali who has usurped your wife.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे तूणीर में संगृहीत हुए ये सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण अमोघ हैं—इनका वार खाली नहीं जाता। ये बड़ेवेगशाली हैं। इनमें कंक पक्षी के परों के पंख लगे हुए हैं, जिनसे ये आच्छादित हैं। इनके अग्रभाग बड़े तीखे हैं और गाँठे भी सीधी हैं। ये रोष में भरे हुए सर्पो के समान छूटते हैं और इन्द्र के वज्र की भाँति भयंकर चोट करते हैं। उस दुराचारी वाली पर मेरे ये बाण अवश्य गिरेंगे

This Hindi translation covers verses 5.26–5.27 together.

Hinglish
5.27VR-4-5-27

तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः । कन्क पत्र प्रतिच्छन्ना महेन्द्र अशनि संनिभाः ॥

tasmin vālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ | kanka patra praticchannā mahendra aśani saṃnibhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अमोघाःunfailingसूर्यसङ्कशाःcomparable to Sunनिशिताःsharpकङ्कपत्रप्रतिच्छन्नाःcovered with the feathers of a kanka birdमहेन्द्राशनिसन्निभाःequal to great India's thunderboltतीक्ष्णाग्राःwith a sharp tipऋजुपर्वाणःstraightसरोषाःangryभुजगाः इवlike serpentsइमेtheseमम शराःmy arrowsवेगिताःsoonदुर्वृत्तेat the miscreantतस्मिन्at himवालिनिat Valiनिपतिष्यन्तिthey will strike.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'These arrows covered with kanka feathers, sharp and straight at the tip, comparable to great Indra's thunderbolt are (burning bright) like the sun. Looking like angry serpents, they will unfailingly strike at the miscreant Vali soon.

This translation covers verses 5.27–5.28 together.

HinglishHindi is translated together with verse 5.26
5.28VR-4-5-28

तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः स रोषा भुजगा इव । तम् अद्य वालिनम् पश्य तीक्ष्णैः आशी विष उपमैः ॥

tīkṣṇāgrā ṛjuparvāṇaḥ sa roṣā bhujagā iva | tam adya vālinam paśya tīkṣṇaiḥ āśī viṣa upamaiḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज देखना, मैं अपने विषधर सो के समान तीखे बाणों से मारकर वाली को पृथ्वी पर गिरा दूंगा। वह इन्द्र के वज्र से टूट-फूटकर गिरे हुए पर्वत के समान दिखायी देगा’

HinglishWord meanings are shown with verse 5.27English is translated together with verse 5.27
5.29VR-4-5-29

शरैः विनिहितम् भूमौ प्रकीर्णम् इव पर्वतम् । स तु तद् वचनम् श्रुत्वा राघवस्य आत्मनोहितम् । सुग्रीवः परम प्रीतः परमम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

śaraiḥ vinihitam bhūmau prakīrṇam iva parvatam | sa tu tad vacanam śrutvā rāghavasya ātmanohitam | sugrīvaḥ parama prītaḥ paramam vākyam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowआशीविषोपमैःcomparable to serpentsतीक्ष्णैःsharpशरैःarrowsविनिहतम्killedभूमौon the groundप्रकीर्णम्will fall shatteredपर्वतमिवlike a mountainवालिनम्Valiपश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'With these sharp, serpentlike arrows Vali will be killed. He will fall down on the ground like a mountain shattered.You will see it now'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने लिये परम हितकर वह श्रीरघुनाथजी का वचन सुनकर सुग्रीव को बड़ी प्रसन्नता हुई। वे उत्तम वाणी में बोले-

Hinglish
5.30VR-4-5-30

तव प्रसादेन नृसिंह वीरप्रियाम् च राज्यम् च समाप्नुयाम् अहम् । तथा कुरु त्वम् नर देव वैरिणम्यथा न हिंस्यत् स पुनर् मम अग्रजम् ॥

tava prasādena nṛsiṃha vīrapriyām ca rājyam ca samāpnuyām aham | tathā kuru tvam nara deva vairiṇamyathā na hiṃsyat sa punar mama agrajam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः सुग्रीवःthat Sugrivaआत्मनःfor himselfहितम्welfareराघवस्यRama'sतत् वचनम्those wordsश्रुत्वाafter hearingपरमप्रीतःvery much pleasedसुमहान्very greatवाक्यम्wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, very much pleased with the words of Rama, spoke highly (of him).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! पुरुषसिंह ! मैं आपकी कृपा से अपनी प्यारी पत्नी तथा राज्य को प्राप्त कर सकूँ, ऐसा यत्न कीजिये। नरदेव! मेरा बड़ा भाई वैरी हो गया है। आप उसकी ऐसी अवस्था कर दें जिससे वह फिर मुझे मार न सके’

Hinglish
5.31VR-4-5-31

सीत कपीन्द्र क्षणदा चराणाम्राजीव हेम ज्वलनोपमानानि । सुग्रीव राम प्रणय पसङ्गेवामानि नेत्राणि समम् स्फुरन्ति ॥

sīta kapīndra kṣaṇadā carāṇāmrājīva hema jvalanopamānāni | sugrīva rāma praṇaya pasaṅgevāmāni netrāṇi samam sphuranti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृसिंहlion among menतवyourप्रसादेनby your graceअहम्I amप्रियां चwife andराज्यं चkingdomसमाप्नुयाम्will attainनरदेवkingसःheपुनःagainयथाasनिहंस्यद्यwill destroyतथाthusत्वम्youवैरिणम्enemyमम अग्रजम्my elder brotherकुरुdo.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama, by your grace I will get my wife and kingdom back. O king accomplish this so that I can destroy my, elder brother, my enemy, O lion among men

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव और श्रीराम की इस प्रेमपूर्ण मैत्री के प्रसङ्ग में सीता के प्रफुल्ल कमल-जैसे, कपिराज वाली के सुवर्ण-जैसे तथा निशाचरों के प्रज्वलित अग्नि-जैसे बायें नेत्र एक साथ ही फड़कने लगे

Hinglish