इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.32

Sarga 32

सर्गः 32

Sugriva's anxiety to know the reason for Lakshmana's anger

Full sarga summary

Sugriva's anxiety to know the reason for Lakshmana's anger -- Hanuman persuades Sugriva to act.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
32.1VR-4-32-1

अंगदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह । लक्ष्मणम् कुपितम् श्रुत्वा मुमोच आसनम् आत्मवान् ॥

aṃgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha | lakṣmaṇam kupitam śrutvā mumoca āsanam ātmavān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मवान्prudentसुग्रीवःSugrivaसचिवैः सहwith his counsellorsअङ्गदस्यAngada'sवचःwordsश्रुत्वाheardलक्ष्मणम्of Lakshmana'sकुपितम्an angry manश्रुत्वाheardआसनम्seatमुमोचstarted
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing about Lakshmana's anger from Angada, prudent Sugriva consulted his counsellors.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मन्त्रियों सहित अङ्गद का वचन सुनकर और लक्ष्मण के कुपित होने का समाचार पाकर मन को वश में रखने वाले सुग्रीव आसन छोड़कर खड़े हो गये

Hinglish
32.2VR-4-32-2

स च तान् अब्रवीत् वाक्यम् निश्चित्य गुरु लाघवम् । मंत्रज्ञान् मंत्र कुशलो मंत्रेषु परिनिष्ठितः ॥

sa ca tān abravīt vākyam niścitya guru lāghavam | maṃtrajñān maṃtra kuśalo maṃtreṣu pariniṣṭhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मन्त्रकुशलःwell versed in counselमन्त्रेषुin counsellingपरिनिष्ठितान्highly skilled in secret assessmentसःheगुरुलाघवम्considering the merits and demeritsनिश्चित्यdecidingमन्त्रज्ञान्intelligent ministersतान्themवाक्यम्wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, being skilled in secret assessment of matters, considering the merits and demerits, spoke to his council of ministers capable of intelligent counselling:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे मन्त्रणा (कर्तव्यविषयक विचार) के परिनिष्ठित विद्वान् होनेके कारण मन्त्रप्रयोगमें अत्यन्त कुशल थे। उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीकी महत्ता और अपनी लघुताका विचार करके मन्त्रज्ञ मन्त्रियोंसे कहा-

Hinglish
32.3VR-4-32-3

न मे दुर् व्याहृतम् किंचित् न अपि मे दुर् अनुष्ठितम् । लक्ष्मणो राघव भ्राता क्रुद्धः किम् इति चिंतये ॥

na me dur vyāhṛtam kiṃcit na api me dur anuṣṭhitam | lakṣmaṇo rāghava bhrātā kruddhaḥ kim iti ciṃtaye ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेof meकिञ्चित्a littleन दुर्व्याहृतम्not uttered any harsh or arrogant wordमेof meअपि दुरनुष्ठितम्indeed no wrong deed is doneराघव भ्राताRama's brotherलक्ष्मणःLakshmanaकिम्whyक्रुद्धःangryइतिthisचिन्तयेI am thinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Indeed I have not uttered any harsh word or done anything wrong. I, therefore, wonder why Rama's brother, Lakshmana is angry with me?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने न तो कोई अनुचित बात मुँह से निकाली है और न कोई बुरा काम ही किया है। फिर श्रीरघुनाथजी के भ्राता लक्ष्मण मुझपर कुपित क्यों हुए हैं? इस बात पर मैं बारंबार विचार करता हूँ

Hinglish
32.4VR-4-32-4

असुहृद्भिः मम अमित्रैः नित्यम् अन्तर दर्शिभिः । मम दोषान् असंभूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥

asuhṛdbhiḥ mama amitraiḥ nityam antara darśibhiḥ | mama doṣān asaṃbhūtān śrāvito rāghavānujaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवानुजःRama's younger brotherअसुहृद्भि:heartless peopleनित्यम्alwaysअन्तरदर्शिभिःpicking holes at meअमित्रैःby enmiesममmyअसम्भूतान्imaginaryदोषान्faultsश्रावितःhave told.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Some enemies, who are always searching for imaginary faults of mine might have poisoned Lakshmana's ears.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सदा मेरे छिद्र देखने वाले हैं तथा जिनका हृदय मेरे प्रति शुद्ध नहीं है, उन शत्रुओं ने निश्चय ही श्रीरामचन्द्रजी के छोटे भाई लक्ष्मण से मेरे ऐसे दोष सुनाये हैं जो मेरे भीतर कभी प्रकट नहीं हुए थे

Hinglish
32.5VR-4-32-5

अत्र तावत् यथा बुद्धि सर्वैः एव यथा विधि । भावस्य निश्चयः तावत् विज्ञेयो निपुणम् शनैः ॥

atra tāvat yathā buddhi sarvaiḥ eva yathā vidhi | bhāvasya niścayaḥ tāvat vijñeyo nipuṇam śanaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्रnowसर्वैरेवby all of youतावत्in the mean whileयथा बुद्धिusing your intellectयथाविधिdulyभावस्यyour ownनिश्चयःdecisionतावत्that muchनिपुणम्expertiseशनैःslowlyविज्ञेयःinform.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'In the meanwhile, (right now) all of you should think quietly and try to know the reason (for Lakshmana's anger), using your intellect and expertise logically and decide( the course of action).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण के कोप के विषय में पहले तुम सब लोगों को धीरे-धीरे कुशलतापूर्वक उनके मनोभाव का विधिवत् निश्चय कर लेना चाहिये, जिससे उनके कोप के कारण का यथार्थ रूप से ज्ञान हो जाय

Hinglish
32.6VR-4-32-6

न खलु अस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान् न अपि राघवात् । मित्रम् तु अस्थान कुपितम् जनयति एव संभ्रमम् ॥

na khalu asti mama trāso lakṣmaṇān na api rāghavāt | mitram tu asthāna kupitam janayati eva saṃbhramam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyलक्ष्मणात्from Lakshmanaत्रासःfearनास्ति खलुnot expectedराघवादपिeven from Ramaनnotअस्थानकोपितम्enraged without reasonमित्रम्friendसम्भ्रमम्misgivingsजनयत्येवwill create.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I have no fear either from Lakshmana or from Rama. However, when a friend is enraged without reason, it creates misgivings.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अवश्य ही मुझे लक्ष्मण से तथा श्रीरघुनाथजी से कोई भय नहीं है, तथापि बिना अपराध के कुपित हुआ मित्र हृदय में घबराहट उत्पन्न कर ही देता है

Hinglish
32.7VR-4-32-7

सर्वथा सुकरम् मित्रम् दुष्करम् प्रतिपालनम् । अनित्यत्वात् तु चित्तानाम् प्रीतिः अल्पे अपि भिद्यते ॥

sarvathā sukaram mitram duṣkaram pratipālanam | anityatvāt tu cittānām prītiḥ alpe api bhidyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वथाalwaysमित्रम्friendसुकरम्easyपरिपालनम्to maintain friendshipदुष्करम्is difficultचित्तानाम्of mindअल्पेऽपिeven on flimsy groundप्रीतिःfriendshipअनित्यत्वात्ficklenessभिद्यतेwill break.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is easy to earn a friend but keeping the friendship sustained is difficult. Due to fickleness of mind friendship gets broken even on flimsy grounds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“किसी को मित्र बना लेना सर्वथा सुकर है, परंतु उस मैत्री को पालना या निभाना बहुत ही कठिन है; क्योंकि मन का भाव सदा एक-सा नहीं रहता। किसी के द्वारा थोड़ी-सी भी चुगली कर दी जाने पर प्रेम में अन्तर आ जाता है

Hinglish
32.8VR-4-32-8

अतो निमित्तम् त्रस्तो अहम् रामेण तु महात्मना । यन् मम उपकृतम् शक्यम् प्रतिकर्तुम् न तन् मया ॥

ato nimittam trasto aham rāmeṇa tu mahātmanā | yan mama upakṛtam śakyam pratikartum na tan mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अतः निमित्तम्therefore, for that reasonअहम्I amमहात्मनाby the noble sireरामेणby Ramaत्रस्तःam apprehensiveममmeयत्whateverउपकृतम्has been doneतत्thatमयाmeप्रतिकर्तुम्to returnन शक्यम्not able to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Therefore, I am apprehensive of Rama. I am not able to repay the help he has rendered to me'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसी कारण मैं और भी डर गया हूँ; क्योंकि महात्मा श्रीराम ने मेरा जो उपकार किया है, उसका बदला चुकाने की मुझमें शक्ति नहीं है’

Hinglish
32.9VR-4-32-9

सुग्रीवेण एवम् उक्ते तु हनुमान् हरि पुंगवः । उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानर मंत्रिणाम् ॥

sugrīveṇa evam ukte tu hanumān hari puṃgavaḥ | uvāca svena tarkeṇa madhye vānara maṃtriṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवेणby Sugrivaएवम्in that wayउक्तस्तुbeen saidहरिपुङ्गवःbest of monkeysहनुमान्Hanumanवानरमन्त्रिणाम्among monkeys ministersमध्यin the midstस्वेनby his ownतर्केणlogicउवाचsaid these words.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen Sugriva spoke thus, Hanuman the great monkey, submitted in the presnce of the monkeyministers, applying his own logic:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव के ऐसा कहने पर वानरों में श्रेष्ठ हनुमान् जी अपनी युक्ति का सहारा लेकर वानरमन्त्रियों के बीच में बोले-

Hinglish
32.10VR-4-32-10

सर्वथा न एतद् आश्चर्यम् यत् त्वम् हरिगणेश्वर । न विस्मरसि सुस्निग्धम् उपकारम् कृतम् शुभम् ॥

sarvathā na etad āścaryam yat tvam harigaṇeśvara | na vismarasi susnigdham upakāram kṛtam śubham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिगणेश्वरchief of the vanara clanत्वम्to youसुस्निग्धम्with utmost sense of friendshipकृतम्doneशुभम्goodन विस्मरसि इति यत्forgetting like thisएतत्this wayसर्वथाalwaysआश्चर्यम्surpriseनno.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is not at all a matter of surprise, O king of vanara clan, that you forgot the good service rendered to you with utmost sense of friendship.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिराज! मित्रके द्वारा अत्यन्त स्नेहपूर्वक किये गये उत्तम उपकार को जो आप भूल नहीं रहे हैं, इसमें सर्वथा कोई आश्चर्य की बात नहीं है (क्योंकि अच्छे पुरुषों का ऐसा स्वभाव ही होता है)

Hinglish
32.11VR-4-32-11

राघवेण तु वीरेण भयम् उत्सृज्य दूरतः । त्वत् प्रिय अर्थम् हतो वाली शक्र तुल्य पराक्रमः ॥

rāghaveṇa tu vīreṇa bhayam utsṛjya dūrataḥ | tvat priya artham hato vālī śakra tulya parākramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरेणby the distinguished heroराघवेणby Ramaभयम्fearदूरतःdriving awayउत्सृज्यputting asideत्वत्प्रियार्थम्for your happinessशक्रतुल्यपराक्रमःvalour equal to that of IndraवालीValiहतःkilled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'To remove your fear and to please you, the great hero Rama has killed Vali, an equal to Indra in valour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीरवर श्रीरघुनाथजी ने तो लोकापवाद के भय को दूर हटाकर आपका प्रिय करने के लिये इन्द्रतुल्य पराक्रमी वाली का वध किया है; अतः वे निःसंदेह आप पर कुपित नहीं हैं। श्रीरामचन्द्रजी ने शोभासम्पत्ति की वृद्धि करने वाले अपने भाई लक्ष्मण को जो आपके पास भेजा है, इसमें सर्वथा आपके प्रति उनका प्रेम ही कारण है

This Hindi translation covers verses 32.11–32.12 together.

Hinglish
32.12VR-4-32-12

सर्वथा प्रणयात् क्रुद्धो राघवो न अत्र संशयः । भ्रातरम् संप्रहितवान् लक्ष्मणम् लक्ष्मि वर्धनम् ॥

sarvathā praṇayāt kruddho rāghavo na atra saṃśayaḥ | bhrātaram saṃprahitavān lakṣmaṇam lakṣmi vardhanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRamaसर्वथाeverप्रणयात्due to loveक्रुद्धःenragedअत्रhereसंशयःdoubtनnoभ्रातरम्his brotherलक्ष्मिवर्धनम्a bestower of prosperityलक्ष्मणम्Lakshmana, (सं) प्रहितवान् sent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Rama's anger is purely out of love for you. He has sent Lakshmana, a bestower of prosperity to you. There is no doubt about it.

HinglishHindi is translated together with verse 32.11
32.13VR-4-32-13

त्वम् प्रमत्तो न जानीषे कालम् कलविदाम् वर । फुल्ल सप्त च्छद श्यामा प्रवृत्ता तु शरत् शिवा ॥

tvam pramatto na jānīṣe kālam kalavidām vara | phulla sapta cchada śyāmā pravṛttā tu śarat śivā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कालविदाम्among the knowers of timeवरbestत्वम्you areप्रमत्तःnot alertकालम्timeन जानीषेyou are not awareफुल्लसप्तच्छदश्यामाa lush green season with blossoming saptachada flowersशिवा(शुभा) auspiciousशरत्autumnप्रवृत्ताhas set in.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You knows best the passage of time (changing seasons). But you are not aware out of inattention that the auspicious autumn has set in, making the garden lush green with blossoms of Saptachada flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘समय का ज्ञान रखने वालों में श्रेष्ठ कपिराज! आपने सीता की खोज करने के लिये जो समय निश्चित किया था, उसे आप इन दिनों प्रमाद में पड़ जाने के कारण भूल गये हैं। देखिये न, यह सुन्दर शरद्-ऋतु आरम्भ हो गयी है, जो खिले हुए छितवन के फूलों से श्यामवर्ण की प्रतीत होती है

Hinglish
32.14VR-4-32-14

निर्मल ग्रह नक्षत्रा द्यौः प्रनष्ट बलाहका । प्रसन्नाः च दिशः सर्वाः सरितः च सरांसि च ॥

nirmala graha nakṣatrā dyauḥ pranaṣṭa balāhakā | prasannāḥ ca diśaḥ sarvāḥ saritaḥ ca sarāṃsi ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रनष्टवलाहकाwith disappearance of cloudsद्यौःskyनिर्मलग्रहनक्षत्राwith clear appearance of planets and constellationsसर्वाःallदिशःdirectionsसरितश्चriversसरांसि चand tanksप्रसन्नाःpleasant.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky from which the dark clouds have completely disappeared is illumined with planets and stars. The rivers and tanks as well as all directions are pleasant.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आकाश में अब बादल नहीं रहे। ग्रह, नक्षत्र निर्मल दिखायी देते हैं। सम्पूर्ण दिशाओं में प्रकाश छा गया है तथा नदियों और सरोवरों के जल पूर्णतः स्वच्छ हो गये हैं

Hinglish
32.15VR-4-32-15

प्राप्तम् उद्योग कालम् तु न अवैषि हरिपुंगव । त्वम् प्रमत्त इति व्यक्तम् लक्ष्मणो अयम् इह आगतः ॥

prāptam udyoga kālam tu na avaiṣi haripuṃgava | tvam pramatta iti vyaktam lakṣmaṇo ayam iha āgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिपुङ्गवchief of monkeysप्राप्तम्having set inउद्योगकालम्time for making millitary endeavourनावैषिnot awareत्वम्youप्रमत्तः इतिinattentiveअयं लक्ष्मणःthis Lakshmanaइहhereआगतःhas comeव्यक्तम्it is evident.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O chief of monkeys it is time for military expeditions. Since you are intoxicated you are not aware of this, Lakshmana has come here evidently for this.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! राजाओं के लिये विजय-यात्रा की तैयारी करने का समय आ गया है; किंतु आपको कुछ पता ही नहीं है। इससे स्पष्ट प्रतीत होता है कि आप प्रमाद में पड़ गये हैं। इसीलिये लक्ष्मण यहाँ आये हैं

Hinglish
32.16VR-4-32-16

आर्तस्य हृत दारस्य परुषम् पुरुष अन्तरात् । वचनम् मर्षणीयम् ते राघवस्य महात्मनः ॥

ārtasya hṛta dārasya paruṣam puruṣa antarāt | vacanam marṣaṇīyam te rāghavasya mahātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्तस्यof a man in distressहृतदारस्यof a man who is deprived of his wifeमहात्मनःof a great selfराघवस्यRama'sपुरुषान्तरात्from another manपरुषम्harshवचनम्wordsतेfor youमर्षणीयम्should be tolerated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The message sent by a man who is in distress, and is deprived of his wife should be accepted even if they are harsh since he is a great self (who has rendered you help).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महात्मा श्रीरामचन्द्रजी की पत्नी का अपहरण हुआ है, इसलिये वे बहुत दुःखी हैं। अतः यदि लक्ष्मण के मुख से उनका कठोर वचन भी सुनना पड़े तो आपको चुपचाप सह लेना चाहिये

Hinglish
32.17VR-4-32-17

कृत अपराधस्य हि ते न अन्यत् पश्यामि अहम् क्षमम् । अंतरेण अंजलिम् बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥

kṛta aparādhasya hi te na anyat paśyāmi aham kṣamam | aṃtareṇa aṃjalim baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अञ्जलिम्folded handsबद्ध्वाby holdingलक्ष्मणस्यLakshmana'sप्रसादनात् अन्तरेणmake him to excuseक्षमम्to excuseअन्यत्other than thisकृतापराधस्यfor one who has missed his dutyतेyouअहम्Iन पश्यामिI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'In these circumstances the best way is seeking apology from Lakshmana with folded hands. I do not see any way other than this.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपकी ओर से अपराध हुआ है। अतः हाथ जोड़कर लक्ष्मण को प्रसन्न करने के सिवा आपके लिये और कोई उचित कर्तव्य मैं नहीं देखता

Hinglish
32.18VR-4-32-18

नियुक्तैः मंत्रिभिः वाच्यो अवश्यम् पार्थिवो हितम् । इत एव भयम् त्यक्त्वा ब्रवीमि अवधृतम् वचः ॥

niyuktaiḥ maṃtribhiḥ vācyo avaśyam pārthivo hitam | ita eva bhayam tyaktvā bravīmi avadhṛtam vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नियुक्तै:appointedमन्त्रिभिःby ministersपार्थिवःkingअवश्यम्certainlyहितम्goodवाच्यःshould adviseअतः एवthereforeभयम्fearत्यक्त्वाgiving upअवधृतम्what I felt decidedlyवचः ब्रवीमिI am telling these words.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The counsellors and ministers appointed by a king should certainly give good advice, without fear. This I tell you since I have faith in my words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राज्य की भलाई के काम पर नियुक्त हुए मन्त्रियों का यह कर्तव्य है कि राजा को उसके हित की बात अवश्य बतावें। अतएव मैं भय छोड़कर अपना निश्चित विचार बता रहा हूँ

Hinglish
32.19VR-4-32-19

अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापम् उद्यम्य राघवः । स देव असुर गंधर्वम् वशे स्थापयितुम् जगत् ॥

abhikruddhaḥ samartho hi cāpam udyamya rāghavaḥ | sa deva asura gaṃdharvam vaśe sthāpayitum jagat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अभिक्रुद्धःif angryराघवःRamaचापम्bowउद्यम्यby liftingसदेवासुरगन्धर्वम्including gods, demons and ghandarvasजगत्worldवशेunder controlस्थापयितुम्to keepसमर्थो हिable.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf enraged, Rama, raising his bow, is able to bring the whole world—including gods, demons and gandharvas—under his control.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भगवान् श्रीराम यदि क्रोध करके धनुष हाथ में ले लें तो देवता-असुर-गन्धर्वोसहित सम्पूर्ण जगत् को अपने वश में कर सकते हैं

Hinglish
32.20VR-4-32-20

न स क्षमः कोपयितुम् यः प्रसाद्य पुनर् भवेत् । पूर्व उपकारम् स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥

na sa kṣamaḥ kopayitum yaḥ prasādya punar bhavet | pūrva upakāram smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पूर्वोपकारम्having received help earlierस्मरताrememberingविशेषतःmore soकृतज्ञेनby a grateful manयःwhoeverपुनःagainप्रसाद्यःdeserves to be propitiatedसःheकोपयितुम्to show angerन क्षमःnot proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'He who deserves propitiation, should not be offended, more so by a grateful man, remembering the help received by him earlier.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसे पीछे हाथ जोड़कर मनाना पड़े, ऐसे पुरुषको क्रोध दिलाना कदापि उचित नहीं है। विशेषतः वह पुरुष जो मित्रके किये हुए पहले उपकारको याद रखता हो और कृतज्ञ हो, इस बातका अधिक ध्यान रखे

Hinglish
32.21VR-4-32-21

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वम् स पुत्रः स सुहृत् जनः । राजन् तिष्ठ स्व समये भर्तुः भार्या इव तत् वशे ॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putraḥ sa suhṛt janaḥ | rājan tiṣṭha sva samaye bhartuḥ bhāryā iva tat vaśe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingसपुत्रःalong with your sonससुहृज्जनःwith friendsत्वम्youतस्यhisमूर्ध्नाwith your headप्रणम्यbowसमयेby the oathभर्तुःto husbandभार्या इवlike a wifeतद्वशःsubordinatesतिष्ठस्वyou may stand by.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king bow down your head along with your son, friends and relations and honour the oath just as a wife subordinates to the will of the husband. Stand by obediently.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! इसलिये आप पुत्र और मित्रों के साथ मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम कीजिये और अपनी प्रतिज्ञा पर अटल रहिये। जैसे पत्नी अपने पति के वश में रहती है, उसी प्रकार आप सदा श्रीरामचन्द्रजी के अधीन रहिये

Hinglish
32.22VR-4-32-22

न राम रामानुज शासनम् त्वयाकपीन्द्र युक्तम् मनसा अपि अपोहितुम् । मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषम् बलम्स राघवस्य अस्य सुरेन्द्र वर्चसः ॥

na rāma rāmānuja śāsanam tvayākapīndra yuktam manasā api apohitum | mano hi te jñāsyati mānuṣam balamsa rāghavasya asya surendra varcasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपीन्द्रO king of monkeysरामरामानुजशासनम्Rama's word or Lakshmana's commandत्वयाby youमनसापिeven in heartअपोहितुम्to overlookन युक्तम्not properअस्यhisसराघवस्यalong with Ramaसुरेन्द्रवर्चसःcountenace having the lustre of Indraमानुषम्humanबलम्strengthते मनःyour mindज्ञास्यति हिknows.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king of monkeys It is not right for you to overlook the commands of Rama or Lakshmana even in mind. You know the superhuman virtues of Rama, particularly his valour. The two brothers are like Indra (and Upendra) in valour and might. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysecond sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! श्रीराम और लक्ष्मण के आदेश की आपको मन से भी उपेक्षा नहीं करनी चाहिये। देवराज इन्द्र के समान तेजस्वी लक्ष्मणसहित श्रीरघुनाथजी के अलौकिक बल का ज्ञान तो आपके मन को है ही’

Hinglish