इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.25

Sarga 25

सर्गः 25

Rama exhorts Tara on fate and time

Full sarga summary

Rama exhorts Tara on fate and time -- preparation for the funeral -- grief of monkeys and Angada -- performance of funeral rites.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 53 / 54Hindi allWord meanings 52 / 54Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
25.1VR-4-25-1

स सुग्रीवम् च ताराम् च स अंगदाम् सह लक्ष्मणः । समान शोकः काकुत्स्थः सांत्वयन् इदम् अब्रवीत् ॥

sa sugrīvam ca tārām ca sa aṃgadām saha lakṣmaṇaḥ | samāna śokaḥ kākutsthaḥ sāṃtvayan idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सहलक्ष्मणःaccompanied by Lakshmanaसमानशोकःequally sadचैवalsoकाकुत्स्थKakutstha (Rama)सुग्रीवंSugrivaसाङ्गदम्along with Angadaतारां चand Taraसान्त्वयन्pacifyingइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama and Lakshmana were equally sad. Rama, scion of the Kakutstha race, consoled Sugriva, Tara as well as Angada in the following words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजी सुग्रीव आदि के शोक से उनके समान ही दुःखी थे। उन्होंने सुग्रीव, अङ्गद और तारा को सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा-

Hinglish
25.2VR-4-25-2

न शोक परितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः । यद् अत्र अनंतरम् कार्यम् तत् समाधातुम् अर्हथ ॥

na śoka paritāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ | yad atra anaṃtaram kāryam tat samādhātum arhatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोकपरितापेनby lamentingमृतःthe deadश्रेयसाwith wellbeingन युज्यतेwill not gainअत्रhereयत्whateverअनन्तरम्laterकार्यम्should be doneतत्thatसमाधातुम्to take upअर्हथyou may do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'No lamentation revives the dead. So you should take up whatever is required now.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शोक-संताप करने से मरे हुए जीव की कोई भलाई नहीं होती। अतः अब आगे जो कुछ कर्तव्य है, उसको तुम्हें विधिपूर्वक सम्पन्न करना चाहिये

Hinglish
25.3VR-4-25-3

लोक वृत्तम् अनुष्ठेयम् कृतम् वो बाष्प मोक्षणम् । न कालाद् उत्तरम् किंचित् कर्म शक्यम् उपासितुम् ॥

loka vṛttam anuṣṭheyam kṛtam vo bāṣpa mokṣaṇam | na kālād uttaram kiṃcit karma śakyam upāsitum ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकवृत्तम्worldly wayअनुष्ठेयम्should be performedवःby youबाष्पमोक्षणम्shedding tearsकृतम्is doneकालात्after lapse of timeउत्तरम्laterपरम्supremeकिञ्चित् कर्मeven a little taskउपासितुम्to be engaged inन शक्यम्not possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You have to go the worldly way. You have shed tears enough. Time is passing. You cannot perform the funeral after the lapse of appropriate time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम सब लोग बहुत आँसू बहा चुके। अब उसकी आवश्यकता नहीं है। लोकाचार का भी पालन होना चाहिये। समय बिताकर कोई भी विहित कर्म नहीं किया जा सकता (क्योंकि उचित समय पर न किया जाय तो उस कर्म का कोई फल नहीं होता)

Hinglish
25.4VR-4-25-4

नियतिः कारणम् लोके नियतिः कर्म साधनम् । नियतिः सर्व भूतानाम् नियोगेषु इह कारणम् ॥

niyatiḥ kāraṇam loke niyatiḥ karma sādhanam | niyatiḥ sarva bhūtānām niyogeṣu iha kāraṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकेthe worldsनियतिःfateकारणम्causeनियतिःfateकर्मसाधनम्to accomplish tasksइहhereसर्वभूतानाम्for all beingsनियोगेषुto assign respective dutiesनियतिःfateकारणम्is the cause.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Fate is the cause of the world. Fate is the means of accomplishment. Fate assigns duties to all beings.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जगत् में नियति (काल) ही सबका कारण है। वही समस्त कर्मों का साधन है और काल ही समस्त प्राणियों को विभिन्न कर्मों में नियुक्त करने का कारण है । (क्योंकि वही सबका प्रवर्तक है)

Hinglish
25.5VR-4-25-5

न कर्ता कस्यचित् कश्चित् नियोगे च अपि न ईश्वरः । स्वभावे वर्तते लोकः तस्य कालः परायणम् ॥

na kartā kasyacit kaścit niyoge ca api na īśvaraḥ | svabhāve vartate lokaḥ tasya kālaḥ parāyaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कस्यचित्for any oneनियोगेin controllingकश्चित्any oneकर्ताagent of actionनnot evenईश्वरः अपि चIswara alsoनnotलोकःworldस्वभावेby natureवर्ततेfollowsतस्यfor thatकालःonly timeपरायणम्ultimate cause.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'No one can control another's action. No one including God can be the agent of action. No one has the power to entrust duty to others. This entire world is governed by one's own nature. Nature in turn is governed by Time (fate).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कोई भी पुरुष न तो स्वतन्त्रतापूर्वक किसी काम को कर सकता है और न किसी दूसरे को ही उसमें लगाने की शक्ति रखता है। सारा जगत् स्वभाव के अधीन है और स्वभाव का आधार काल है

Hinglish
25.6VR-4-25-6

न कालः कालम् अत्येति न कालः परिहीयते । स्वभावम् च समासाद्य न कश्चित् अतिवर्तते ॥

na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate | svabhāvam ca samāsādya na kaścit ativartate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कालःIswaraकालम्timeन अत्येतिnot deviateकालःfateन परिहीयतेis not subjected any concessionकश्चित्anybodyस्वभावम्one's own natureसमासाद्यafter exercisingन अतिवर्ततेcannot transgress.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'God (though independent) does not deviate from Time. Time cannot be escaped or trangressed. It cannot be condoned or avoided. No one can transgress their own nature.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काल भी काल का (अपनी की हुई व्यवस्था का) उल्लंघन नहीं कर सकता। वह काल कभी क्षीण नहीं होता। स्वभाव (प्रारब्ध कर्म) को पाकर कोई भी उसका उल्लङ्घन नहीं करता

Hinglish
25.7VR-4-25-7

न कालस्य अस्ति बंधुत्वम् न हेतुर् न पराक्रमः । न मित्र ज्ञाति संबन्धः कारणम् न आत्मनो वशः ॥

na kālasya asti baṃdhutvam na hetur na parākramaḥ | na mitra jñāti saṃbandhaḥ kāraṇam na ātmano vaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कालस्यTimeबन्धुत्वम्relationshipनास्तिis not thereआत्मनो वशःself itselfहेतुःreasonनnoपराक्रमःvalourनnotमित्रज्ञातिसम्बन्धःrelationship based on friendshipकारणम्causeनno.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Time has no consideration for relationship, friendship, or kinship or valour. Time itself is the cause. It is never under one's control.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काल का किसी के साथ भाई-चारे का, मित्रता का अथवा जाति-बिरादरी का सम्बन्ध नहीं है। उसको वश में करने का कोई उपाय नहीं है तथा उस पर किसी का पराक्रम नहीं चल सकता। कारणस्वरूप भगवान् काल जीव के भी वश में नहीं है। हिंदूधर्म

Hinglish
25.8VR-4-25-8

किम् तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता । धर्मः च अर्थः च कामः च कालक्रम समाहिताः ॥

kim tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā | dharmaḥ ca arthaḥ ca kāmaḥ ca kālakrama samāhitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
किं तुhoweverसाधुproperlyपश्यताby a person who can seeकालपरीणामःeffect of fateद्रष्टव्यःshould be visualisedधर्मश्चand dharmaअर्थश्चeven wealthकामश्चand pleasuresकालक्रमसमाहिताःare ordained by an order which is controlled by fate.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'However a wise man should visualise the turn of events in course of time with the right vision. Dharma, artha and kama are controlled by an order laid down by Time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अतः साधुदर्शी विवेकी पुरुष को सब कुछ काल का ही परिणाम समझना चाहिये। धर्म, अर्थ और काम भी कालक्रम से ही प्राप्त होते हैं

Hinglish
25.9VR-4-25-9

इतः स्वाम् प्रकृतिम् वाली गतः प्राप्तः क्रिया फलम् । साम दान अर्थ संयोगैः पवित्रम् प्लवग ईश्वर ॥

itaḥ svām prakṛtim vālī gataḥ prāptaḥ kriyā phalam | sāma dāna artha saṃyogaiḥ pavitram plavaga īśvara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगेश्वरःking of monkeysवालीvaliइतःdeadस्वाम्his ownप्रकृतिम्natureगतःhas reachedधर्मार्थकामसंयोगैःwith the combination of dharma, wealth and pleasuresपवित्रम्sacredक्रियाफलम्result of his actionप्राप्तःattained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Vali, king of monkeys is dead and gone. He acted according to his own nature and attained the sacred fruit of his action comensurate with dharma, wealth and pleasures in this world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(मेरे द्वारा मारे जाने के कारण) वानरराज वाली शरीर से मुक्त हो अपने शुद्ध स्वरूप को प्राप्त हुए हैं। नीतिशास्त्र के अनुकूल साम, दान और अर्थ के समुचित प्रयोग से मिलने वाले जो पवित्र कर्म हैं, वे सभी उन्हें प्राप्त हो गये

Hinglish
25.10VR-4-25-10

स्व धर्मस्य च संयोगात् जितः तेन महात्मना । स्वर्गः परिगृहीतः च प्राणान् अपरिरक्षता ॥

sva dharmasya ca saṃyogāt jitaḥ tena mahātmanā | svargaḥ parigṛhītaḥ ca prāṇān aparirakṣatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्राणान्lifeअपरिरक्षिताby not protectingतेन महात्मनाby that great soulस्वधर्मस्य सम्योगात्by virtue of his own dharmaस्वर्गःheavenजितःwonपरिगृहीतश्चhas been accepted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Great Vali has earned a place in heaven by virtue of his own dharma and not caring for his own life .He has got the heavenly position he earned.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महात्मा वाली ने पहले अपने धर्म के संयोग से जिसपर विजय पायी थी, उसी स्वर्ग को इस समय युद्ध में प्राणों की रक्षा न करके उन्होंने अपने हाथ में कर लिया है

Hinglish
25.11VR-4-25-11

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा याम् गतो हरि यूथपः । तत् अलम् परितापेन प्राप्त कालम् उपास्यताम् ॥

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yām gato hari yūthapaḥ | tat alam paritāpena prāpta kālam upāsyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरियूथपःchief of monkeysयाम्whicheverगतःhas goneएषाthisनियतिःdestinyश्रेष्ठा वैis the very bestतत्thereforeपरितापेनto regretअलम्no need ofप्राप्तकालम्at this timeउपास्यताम्attend.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The state attained by the chief of monkeys is an excellent one.Therefore there is no need to regret. Attend to your duties (relating to rites)'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यही सर्वश्रेष्ठ गति है, जिसे वानरों के सरदार वाली ने प्राप्त किया है। अतः अब उनके लिये शोक करना व्यर्थ है। इस समय तुम्हारे सामने जो कर्तव्य उपस्थित है, उसे पूरा करो’

Hinglish
25.12VR-4-25-12

वचन अन्ते तु रामस्य लक्ष्मणः पर वीर हा । अवदत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् गत चेतसम् ॥

vacana ante tu rāmasya lakṣmaṇaḥ para vīra hā | avadat praśritam vākyam sugrīvam gata cetasam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामस्यRama'sवचनान्तेat the end of his addressपरवीरहाslayer of enemy warriorsलक्ष्मणःLakshmanaगतचेतसम्he who had lost his sensesसुग्रीवम्Sugrivaप्रश्रितम्humblyवाक्यम्these wordsअवदत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing Sugriva had lost his senses, Lakshmana, the slayer of enemy warriors humbly said at the end of Rama's address:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी की बात समाप्त होने पर शत्रुवीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण ने, जिनकी विवेकशक्ति नष्ट हो गयी थी, उन सुग्रीव से नम्रतापूर्वक इस प्रकार कहा-

Hinglish
25.13VR-4-25-13

कुरु त्वम् अस्य सुग्रीव प्रेत कार्यम् अनंतरम् । तारा अंगदाभ्याम् सहितो वालिनो दहनम् प्रति ॥

kuru tvam asya sugrīva preta kāryam anaṃtaram | tārā aṃgadābhyām sahito vālino dahanam prati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवO Sugrivaत्वम्youताराङ्गदाभ्याम्with Tara and Angadaसहितःalong withअस्यhisअनन्तरम्laterप्रेतकार्यम्funeral ritesकुरुyou may doवालिनःfor Valiदहनं प्रतिfor the cremation.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Sugriva perform with Tara and Angada the funeral obsequies relating to the cremation of Vali.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव ! अब तुम अङ्गद और तारा के साथ रहकर वाली के दाह-संस्कार-सम्बन्धी प्रेतकार्य करो

Hinglish
25.14VR-4-25-14

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च । चन्दनानि च दिव्यानि वालि संस्कार कारणात् ॥

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca | candanāni ca divyāni vāli saṃskāra kāraṇāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुष्कानिdriedबहूनिmanyकाष्ठानिlogs of woodदिव्यानिbest oneचन्दनादीनि चsandalwood and such thingsवालिसंस्कार कारणात्for the funeral rites of Valiसमाज्ञापयorder.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let the best of dry logs and sandalwood be ordered for the funeral rites of Vali.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सेवकों को आज्ञा दो-वे वाली के दाह-संस्कार के निमित्त प्रचुर मात्रा में सूखी लकड़ियाँ और दिव्य चन्दन ले आवें

Hinglish
25.15VR-4-25-15

समाश्वासय दीनम् त्वम् अंगदम् दीन चेतसम् । मा भूः बालिश बुद्धिः त्वम् त्वत् अधीनम् इदम् पुरम् ॥

samāśvāsaya dīnam tvam aṃgadam dīna cetasam | mā bhūḥ bāliśa buddhiḥ tvam tvat adhīnam idam puram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youदीनचेतसम्despondentएनम्himअङ्गदम्Angadaसमाश्वासयyou may pacifyत्वम्youबालिशबुद्धिः मा भूःyou may not be childishइदं पुरम्this cityत्वदधीनम्is under you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Pacify the despondent Angada so that he does not entertain childish thoughts any more. This city is under your control (now).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अङ्गद का चित्त बहुत दुःखी हो गया है। इन्हें धैर्य बँधाओ। तुम अपने मन में मूढ़ता न लाओ किंकर्तव्यविमूढ़ न बनो; क्योंकि यह सारा नगर तुम्हारे ही अधीन है

Hinglish
25.16VR-4-25-16

अंगदः तु आनयेत् माल्यम् वस्त्राणि विविधानि च । घृतम् तैलम् अथो गन्धान् यत् च अत्र समनंतरम् ॥

aṃgadaḥ tu ānayet mālyam vastrāṇi vividhāni ca | ghṛtam tailam atho gandhān yat ca atra samanaṃtaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अङ्गदस्तुAngada for his partमाल्यम्garlandsविविधानिof many kindsवस्त्राणि चclothesघृतम्clarified butterतैलम्oilअथोnowगन्धानिfragrantsअत्रhereयत्whateverसमनन्तरम्is required to be collectedआनयेत्let him get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let Angada for his part collect garlands of many kinds, clothes, clarified butter, oil, fragrants and all that is required to be procured.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अङ्गद पुष्पमाला, नाना प्रकार के वस्त्र, घी, तेल, सुगन्धित पदार्थ तथा अन्य सामान, जिनकी अभी आवश्यकता है, स्वयं ले आवें

Hinglish
25.17VR-4-25-17

त्वम् तार शिबिकाम् शीघ्रम् आदाय आगच्छ संभ्रमात् । त्वरा गुणवती युक्ता हि अस्मिन् काले विशेषतः ॥

tvam tāra śibikām śīghram ādāya āgaccha saṃbhramāt | tvarā guṇavatī yuktā hi asmin kāle viśeṣataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तारTara (a monkey)त्वम्youसम्भ्रमात्hastenशीघ्रम्quicklyशिबिकाम्litterआदायafter gettingआगच्छmay comeत्वराswiftlyगुणवतीtied with ropesविशेषतःspeciallyअस्मिन्कालेat this timeयुक्ता हिwill be proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Tara quickly get a swiftmoving litter fastened with ropes specially suitable for this occasion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तार! तुम शीघ्र जाकर वेगपूर्वक एक पालकी ले आओ; क्योंकि इस समय अधिक फुर्ती दिखानी चाहिये। ऐसे अवसर पर वही लाभदायक होती है

Hinglish
25.18VR-4-25-18

सज्जी भवन्तु प्लवगाः शिबिक वाहन उचिताः । समर्था बलिनः चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥

sajjī bhavantu plavagāḥ śibika vāhana ucitāḥ | samarthā balinaḥ caiva nirhariṣyanti vālinam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शिबिकावाहनोचिताःthose monkeys who can carry the litterसमर्थाःcapable onesबलिनश्चैवand strong alsoप्लवगाःmonkeysसज्जीभवन्तुlet them get readyवालिनम्Vali'sनिर्हरिष्यन्तिthey will carry him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let those who are strong and capable among the monkeys be ready to carry the dead body of Vali on a litter'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पालकी को उठाकर ले चलने के योग्य जो बलवान् एवं समर्थ वानर हों, वे तैयार हो जायें। वे ही वाली को यहाँ से श्मशानभूमि में ले चलेंगे’

Hinglish
25.19VR-4-25-19

एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवम् सुमित्र आनन्द वर्धनः । तस्थौ भ्रातृ समीपस्थो लक्ष्मणः पर वीरहा ॥

evam uktvā tu sugrīvam sumitra ānanda vardhanaḥ | tasthau bhrātṛ samīpastho lakṣmaṇaḥ para vīrahā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमित्रानन्दवर्धनःthe delight of Sumitraपरवीरहाslayer of enemiesलक्ष्मणःLakshmanaसुग्रीवम्to Sugrivaएवम्in that wayउक्त्वाhaving saidभ्रातृसमीपस्थःnear his brotherस्थौstood.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus spoken to Sugriva, Lakshmana, son of Sumitra, slayer of enemies, stood by his brother

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव से ऐसा कहकर शत्रुवीरों का संहार करने वाले सुमित्रानन्दन लक्ष्मण अपने भाई के पास जाकर खड़े हो गये

Hinglish
25.20VR-4-25-20

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्त मानसः । प्रविवेश गुहाम् शीघ्रम् शिबिका आसक्त मानसः ॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrānta mānasaḥ | praviveśa guhām śīghram śibikā āsakta mānasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तारःTaraलक्ष्मणस्यLakshmana'sवचःwordsश्रुत्वाon hearingसम्भ्रान्तमानसःwith exited mindशिबिकासक्तमानसःentrusted to get a latterशीघ्रम्quicklyगुहाम्caveप्रविवेशentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Lakshmana, Tara in an excited state quickly entered the cave city to get the litter.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मणकी बात सुनकर तारके मनमें हड़बड़ी मच गयी। वह शिबिका ले आनेके लिये शीघ्रतापूर्वक किष्किन्धा नामक गुफामें गया

Hinglish
25.21VR-4-25-21

आदाय शिबिकाम् तारः स तु पर्यापयत् पुनः । वानरैः उह्यमानाम् ताम् शूरैः उद्वहन उचितैः ॥

ādāya śibikām tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ | vānaraiḥ uhyamānām tām śūraiḥ udvahana ucitaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः तारःthat Taraउद्वहनोचितैःby those who can carryशूरैःby heroesवानरैःby monkeysउह्यमानाम्being carriedताम्thatशिबिकाम्litterआदायafter gettingपर्यापतत्jumped in.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTara jumped in on to the litter carried by strong monkeys.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ से शिबिका ढोने के योग्य शूरवीर वानरों द्वारा कंधों पर उठायी हुई उस शिबिका को साथ लेकर तार फिर तुरंत ही लौट आया

Hinglish
25.22VR-4-25-22

दिव्याम् भद्र आसन युताम् शिबिकाम् स्यंदन उपमम् । पक्षि कर्मभिः आचित्राम् द्रुम कर्म विभूषिताम् ॥

divyām bhadra āsana yutām śibikām syaṃdana upamam | pakṣi karmabhiḥ ācitrām druma karma vibhūṣitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दिव्याम्marvellousभद्रासनयुताम्with a splendid seatस्यन्दनोपमाम्comparable to a chariotपक्षिकर्मभिःwith different forms of birdsआचित्राम्carvedद्रुमकर्मविभूषिताम्decorated with the designs of treesचित्रपत्तीभिःwith colourful picturesआचिताम्covered withसमन्ततःon every sideसुनिविष्टाम्perfectly fixedसिद्धानाम्of saintsविमानमिवlike aerialchariotजालवातायनायुताम्with grilled windowsसुनियुक्ताम्fittedविशालां चalso bigसुकृताम्wellcarvedविश्वकर्मणाby Visvakarmaदारुपर्वतकोपेताम्decorated with wooden mountainsचारुकर्मपरिष्कृताम्embelished beautifullyवराभरणहारैश्चdecorated with choicest ornamentsचित्रमाल्योपशोभिताम्decorated with beautiful garlandsगुहागहनसञ्छन्नाम्with artificially created caverns and grottosरक्तचन्दनभूषिताम्furbished with red sandal pasteपुष्पौघैःwith heaps of flowersतरुणादित्यवर्णाभिःresembling the colour of the rising Sunभ्राजमानाभिःwith radiant onesआवृताम्coveredशिबिकाम्palanquin
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA swiftmoving, marvellous palanquin designed by Viswakarma was brought. Covered with colourful pictures of birds and trees on every side it looking like an aerial chariot fit for saints. Fitted with a splendid seat grilled windows, artificially made small caverns and grottos of wood was embellished with carvings of mountains, choice ornaments and garlands. With red sandal paste, red scented flowers and red lotus garlands, it resembled the rising Sun.

This translation covers verses 25.22–25.25 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह दिव्य पालकी रथ के समान बनी हुई थी। उसके बीच में राजा के बैठने योग्य उत्तम आसन था। उसमें शिल्पियों द्वारा कृत्रिम पक्षी और वृक्ष बनाये गये थे, जो उस पालकी को विचित्र शोभा से सम्पन्न बना रहे थे

Hinglish
25.23VR-4-25-23

अचिताम् चित्र पत्तीभिः सुनिविष्टाम् समंततः । विमानम् इव सिद्धानाम् जाल वात आयान आयुताम् ॥

acitām citra pattībhiḥ suniviṣṭām samaṃtataḥ | vimānam iva siddhānām jāla vāta āyāna āyutām ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह शिबिका चित्र के रूप में बने हुए पैदल सिपाहियों से भरी प्रतीत होती थी। उसकी निर्माणकला सब ओर से बड़ी सुन्दर दिखायी देती थी। देखने में वह सिद्धों के विमान-सी प्रतीत होती थी। उसमें कई खिड़कियाँ बनी थीं, जिनमें जालियाँ लगी हुई थीं

HinglishWord meanings are shown with verse 25.22English is translated together with verse 25.22
25.24VR-4-25-24

सुनियुक्तानाम् विशालाम् च सुकृताम् शिल्पिभिः कृतात् । दारु पर्वतकोपेताम् चारु कर्म परिष्कृताम् ॥

suniyuktānām viśālām ca sukṛtām śilpibhiḥ kṛtāt | dāru parvatakopetām cāru karma pariṣkṛtām ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कारीगरों ने उस पालकी को बहुत सुन्दर बनाने का प्रयत्न किया था। उसका एक-एक भाग बड़ा सुघड़ बनाया गया था। आकार में वह बहुत बड़ी थी। उसमें लकड़ियों के क्रीडा-पर्वत बने हुए थे। वह मनोहर शिल्प-कर्म से सुशोभित थी

HinglishWord meanings are shown with verse 25.22English is translated together with verse 25.22
25.25VR-4-25-25

वर आभरण हारैः च चित्र माल्य उपशोभिताम् । गुहागहन संच्छन्नाम् रक्त चन्दन भूषिताम् ॥

vara ābharaṇa hāraiḥ ca citra mālya upaśobhitām | guhāgahana saṃcchannām rakta candana bhūṣitām ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुन्दर आभूषण और हारों से उसको सजाया गया था। विचित्र फूलों से उसकी शोभा बढ़ायी गयी थी। शिल्पियों द्वारा निर्मित गुफा और वन से वह संयुक्त थी तथा लाल चन्दन द्वारा उसे विभूषित किया गया था

HinglishWord meanings are shown with verse 25.22English is translated together with verse 25.22
25.26VR-4-25-26

पुष्प ओघैः समभिच्छन्नाम् पद्म मालाभिः एव च । तरुण आदित्य वर्णाभिः भ्राजमानभिः आवृताम् ॥

puṣpa oghaiḥ samabhicchannām padma mālābhiḥ eva ca | taruṇa āditya varṇābhiḥ bhrājamānabhiḥ āvṛtām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ईदृशीम्suchशिबिकाम्palanquinदृष्ट्वाseeingरामःRamaलक्ष्मणम्to Lakshmanaअब्रवीत्saidवालीValiक्षिप्रम्quicklyविनीयताम्carriedप्रेतकार्यम्last ritesविधीयताम्be performed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing the palanquin, Rama said to Lakshmana 'Let the body of Vali be placed in the palanquin quickly and last rites duly performed'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नाना प्रकार के पुष्प समूहों द्वारा वह सब ओर से आच्छादित थी तथा प्रातःकाल के सूर्य की भाँति अरुण कान्तिवाली दीप्तिमती पद्ममालाओं से अलंकृत थी

Hinglish
25.27VR-4-25-27

ईदृशी शिबिकाम् दृष्ट्वा रमो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । क्षिप्रम् विनीयताम् वली प्रेत कार्यम् विधीयताम् ॥

īdṛśī śibikām dṛṣṭvā ramo lakṣmaṇam abravīt | kṣipram vinīyatām valī preta kāryam vidhīyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenअङ्गदेन सहैव तुalong with Angadaविक्रोशन्while crying aloudवालिनम्Valiउद्यम्यafter liftingतदाthenशिबिकाम्palanquinआरोपयतplaced him on it
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Sugriva along with Angada, crying aloud bitterly, lifted the body (of Vali) and placed it on the palanquin.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसी पालकी का अवलोकन करके श्रीरामचन्द्रजी ने लक्ष्मण की ओर देखते हुए कहा–’अब वाली को शीघ्र ही यहाँ से श्मशानभूमि में ले जाया जाय और उनका प्रेतकार्य किया जाय’

Hinglish
25.28VR-4-25-28

ततो वालिनम् उद्यम्य सुग्रीवः शिबिकाम् तदा । आरोपयत विक्रोशन् अंगदेन सह एव तु ॥

tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikām tadā | āropayata vikrośan aṃgadena saha eva tu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विविधैःwith differentअलङ्कारैश्चwith ornamentsमाल्यैःwith garlandsवस्त्रैश्चclothesभूषितम्adornedगतजीवितम्deadवालिनम्Valiशिबिकाम्palanquinआरोप्यon placing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVali's deadbody was placed on the palanquin, decorated with many ornaments, garlands and clothes

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब अङ्गद के साथ करुण-क्रन्दन करते हुए सुग्रीव ने वाली के शव को उठाकर उस शिबिका में रखा

Hinglish
25.29VR-4-25-29

आरोप्य शिबिकाम् चैव वालिनम् गत जीवितम् । अलंकारैः च विविधैः माल्यैः वस्त्रैः च भूषितम् ॥

āropya śibikām caiva vālinam gata jīvitam | alaṃkāraiḥ ca vividhaiḥ mālyaiḥ vastraiḥ ca bhūṣitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenराजाthe kingप्लवगेश्वरःking of monkeysसुग्रीवSugrivaआज्ञापयत्instructedअनुरूपतःin a fitting mannerऔर्ध्वदैहिकfuneral ritesआर्यस्यfor the noble sireक्रियतांmay be conducted
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Sugriva, lord of the monkeys, said, 'Let the funeral rites of my noble sire be performed in a fitting manner'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मृत वाली को शिबिका में चढ़ाकर उन्हें नाना प्रकार के अलंकारों, फूलों के गजरों और भाँति-भाँति के वस्त्रों से विभूषित किया

Hinglish
25.30VR-4-25-30

आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवग ईश्वरः । और्ध्व देहिकम् आर्यस्य क्रियताम् अनुरूपतः ॥

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavaga īśvaraḥ | aurdhva dehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगाःmonkeysविविधानिdifferentबहूनिmanyरत्नानिgemsविश्राणयन्तःshoweringअग्रतःin frontयान्तुlet them goशिबिकाpalanquinसमनन्तरम्be followed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let the monkeys march in front, showering many different gems in large quantities and let the palanquin follow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वानरों के स्वामी राजा सुग्रीव ने आज्ञा दी कि ‘मेरे बड़े भाई का और्ध्वदेहिक संस्कार शास्त्रानुकूल विधि से सम्पन्न किया जाय

Hinglish
25.31VR-4-25-31

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च । अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तद् अनंतरम् ॥

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca | agrataḥ plavagā yāntu śibikā tad anaṃtaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भुविearthराज्ञाम्for kingsयादृशाःsuchऋद्धिविशेषाःspecial kinds of wealthदृश्यन्तेseenतादृशैःwith suchवानराःmonkeysभर्तृसत्क्रियाम्the last rites to the revered leaderडहhereकुर्वन्तुmay be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let the monkeys perform the funeral rites of our lord in an honourable way as expensively as has been done with regard to the obsequies of kings who ruled over this land.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आगे-आगे बहुत-से वानर नाना प्रकार के बहुसंख्यक रत्न लुटाते हुए चलें। उनके पीछे शिबिका चले

Hinglish
25.32VR-4-25-32

राज्ञाम् ऋद्धि विशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः । तादृशैः इह कुर्वन्तु वानरा भ्रतृउ सत् क्रियाम् ॥

rājñām ṛddhi viśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ | tādṛśaiḥ iha kurvantu vānarā bhratṛu sat kriyām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वालिनःValiतादृशम्suchऔर्द्वदैहिकम्funeral ritesक्षिप्रम्quicklyप्राकुर्वन्didतदाthenहतबान्धवाः(whose) relative (Vali) was deadतारप्रभृतयःTara and othersसर्वेallवानराःmonkeysअङ्गदम्Angadaपरिगृह्याtaking withक्रोशन्तःwere crying aloudआशुfastप्रयमुःwalked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTara, Angada and the other bereaved monkeys hastened to perform the funeral ceremony of Valiweeping.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस भूतल पर राजाओं के और्ध्वदेहिक संस्कार उनकी बढ़ी हुई समृद्धि के अनुसार जैसे धूमधाम से होते देखे जाते हैं, उसी प्रकार अधिक धन लगाकर सब वानर अपने स्वामी महाराज वाली का अन्त्येष्टि संस्कार करें’

Hinglish
25.33VR-4-25-33

तादृशम् वालिनः क्षिप्रम् प्राकुर्वन् और्ध्वदैहिकम् । अंगदम् परिरभ्य आशु तार प्रभृतयः तथा ॥

tādṛśam vālinaḥ kṣipram prākurvan aurdhvadaihikam | aṃgadam parirabhya āśu tāra prabhṛtayaḥ tathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenअस्यhisवशानुगाःthose who were under his controlसर्वाःallवानर्यःfemale monkeysप्रणिहिताःstretched forthवीरa great heroइतिsaying soचुक्रुशुःcriedताःthoseस्त्रियःwomenभूयःagainक्रोशन्तिwere bewailing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen all the female monkeys who were in his (Vali's) harem walked past the deadbody of Vali, crying again and again 'Alas, Oh hero'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब तार आदि वानरों ने वाली के और्ध्वदेहिक संस्कार का शीघ्र वैसा ही आयोजन किया। जिनके बान्धव वाली मारे गये थे, वे सब-के-सब वानर अङ्गद को हृदय से लगाकर शीघ्रतापूर्वक वहाँ से रोते हुए शव के साथ चले

Hinglish
25.34VR-4-25-34

क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हत बान्धवाः । ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्यो अस्य वशानुगाः ॥

krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hata bāndhavāḥ | tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryo asya vaśānugāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरियूथपाःchief of the monkey troopsताराप्रभृतयःTara and othersसर्वाःallवानर्यःfemale monkeysकरुणस्वनाःwith patheticallyक्रोशन्त्यःcryingभर्तारम्husbandअनुजग्मुःwent followingहिindeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTara along with other female monkeys followed their lord, crying pathetically.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनके पीछे वाली के अधीन रहने वाली सभी वानरपत्नियाँ समीप आकर ‘हा वीर, हा वीर’ कहती हुई अपने प्रियतम को पुकार-पुकारकर बारंबार रोने चिल्लाने लगीं

Hinglish
25.35VR-4-25-35

चुक्रुशुः वीर वीर इति भूयः क्रोशन्ती ताः प्रियम् । तारा प्रभृतयः सर्वा वानर्यो हत बान्धव ॥

cukruśuḥ vīra vīra iti bhūyaḥ krośantī tāḥ priyam | tārā prabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hata bāndhava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनान्तरेin the midst of the forestतासाम्of themवानरीणाम्of female monkeysरुदितशब्देनby their criesसर्वतःall overवनानिforestगिरयश्चैवand the mountainsविक्रोशन्तीवlooked as if they were mourning.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the female monkeys were weeping in the midst of the forest, it looked as if the forest and the hills were also mourning.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जिनके जीवनधन का वध किया गया था, वे तारा आदि सब वानरियाँ करुणस्वर से विलाप करती हुई अपने स्वामी के पीछे-पीछे चलने लगीं

Hinglish
25.36VR-4-25-36

अनुजग्मुः च भर्तारम् क्रोशंत्यः करुण स्वनाः । तासाम् रुदित शब्देन वानरीणाम् वन अंतरे ॥

anujagmuḥ ca bhartāram krośaṃtyaḥ karuṇa svanāḥ | tāsām rudita śabdena vānarīṇām vana aṃtare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोककर्शिताःagonziedसुबहवःmanyवानराःmonkeysगिरिनद्याःof a mountain streamजलसंवृतेsurrounded by flow of waterविविक्तेin a solitary placeपुलिनेon the sand bankचिताम्a pyreचक्रुःprepared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTormented with tears, the monkeys prepared in a solitary place surrounded by waters a pyre on the sandbank of a mountain stream.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वन के भीतर रोती हुई उन वानर वधुओं के रोदन शब्द से गूंजते हुए वन और पर्वत भी सब ओर रोते हुए-से प्रतीत होते थे

Hinglish
25.37VR-4-25-37

वनानि गिरयः चैव विक्रोशंति इव सर्वतः । पुलिने गिरि नद्याः तु विविक्ते जल संवृते ॥

vanāni girayaḥ caiva vikrośaṃti iva sarvataḥ | puline giri nadyāḥ tu vivikte jala saṃvṛte ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसर्वेallवाहनोचिताःthe carriers of the palanquinस्कन्धात्from their shouldersशिबिकाम्palanquinअवरोप्यbrought downशोकसमन्विताःfilled with sorrowएकान्तम्solitary placeआश्रित्यresorting toतस्थुःstood.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPutting down the palanquin from their shoulders on the lonely spot, the bearers stood in tearswaiting.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पहाड़ी* नदी तुङ्गभद्रा के एकान्त तट पर जो जल से घिरा था, पहुँचकर बहुत-से वनचारी वानरों ने एक चिता तैयार की

Hinglish
25.38VR-4-25-38

चिताम् चक्रुः सुबहवो वानरा वन चारिणः । अवरोप्य ततः स्कंधात् शिबिकाम् वानरोत्तमाः ॥

citām cakruḥ subahavo vānarā vana cāriṇaḥ | avaropya tataḥ skaṃdhāt śibikām vānarottamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenताराTaraशिबिकातलशायिनम्who was lying on the sibikaपतिम्husbandदृष्ट्वाafter seeingसुदुःखिताa lady full of griefतस्यhisशिरःheadअङ्केon her lapआरोप्यplacedविललापcried.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing her husband lying in the palanquin, Tara, full of grief placed Vali's head on her lap and cried.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर पालकी ढोने वाले श्रेष्ठ वानरों ने उसे अपने कंधे से उतारा और वे सब शोकमग्न हो एकान्त स्थान में जा बैठे

Hinglish
25.39VR-4-25-39

तस्थुः एकांतम् आश्रित्य सर्वे शोक परायणाः । ततः तारा पतिम् दृष्ट्वा शिबिका तल शायिनम् ॥

tasthuḥ ekāṃtam āśritya sarve śoka parāyaṇāḥ | tataḥ tārā patim dṛṣṭvā śibikā tala śāyinam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हा वानरमहाराजO monkey kingहा मम नाथO my great husbandहा महार्हO venerable lordहा महाबाहोO longarmed oneममmyप्रियdearमाम्meपश्यseeत्वम्youशोकाभिपीडितम्tormented with tearsइमं जनम्this personकस्मात्whyन पश्यसिnot see?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Why don't you look at me, oppressed with tears, O monkey king, O my venerable lord, O longarmed one, O my dear?

This translation covers verses 25.39–25.40 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् तारा ने शिबिका में सुलाये हुए अपने पति के शव को देखकर उनके मस्तक को अपनी गोद में ले लिया और अत्यन्त दुःखी होकर वह विलाप करने लगी

Hinglish
25.40VR-4-25-40

आरोप्य अंके शिरः तस्य विललाप सुदुःखिता । हा वानर महाराज हा नाथ माम् वत्सल ॥

āropya aṃke śiraḥ tasya vilalāpa suduḥkhitā | hā vānara mahārāja hā nātha mām vatsala ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हा वानरों के महाराज! हा मेरे दयालु प्राणनाथ! हा परम पूजनीय महाबाहु वीर! हा मेरे प्रियतम! एक बार मेरी ओर देखो तो सही। इस शोक पीड़ित दासी की ओर तुम दृष्टिपात क्यों नहीं करते हो?

This Hindi translation covers verses 25.40–25.41 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 25.39English is translated together with verse 25.39
25.41VR-4-25-41

हा महार्हः महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम् । जनम् न पश्यसि इमम् त्वम् कस्मात् शोक अभिपीडितम् ॥

hā mahārhaḥ mahābāho hā mama priya paśya mām | janam na paśyasi imam tvam kasmāt śoka abhipīḍitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानदrevered selfगतासोरपिeven though you are bereft of lifeतेyourअस्तार्कसमवर्णम्bears the colour of the setting Sunवक्त्रम्faceजीवतो यथाthe same colour when you were aliveइहhereप्रहृष्टम्happyदृश्यतेappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O revered self even though you are bereft of life, your face looks cheerful. It carries the colour of the setting Sun, and looks the same when you were alive.

HinglishHindi is translated together with verse 25.40
25.42VR-4-25-42

प्रहृष्टम् इह ते वक्त्रम् गत असोः अपि मानद । अस्त अर्क सम वर्णम् च दृश्यते जीवतो यथा ॥

prahṛṣṭam iha te vaktram gata asoḥ api mānada | asta arka sama varṇam ca dṛśyate jīvato yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरmonkeyएषः कालःthis god of deathत्वाम्youरामरूपेणin the form of Ramaकर्षतिdragged awayयेनby thatवनेin the forestएकेषुणाwith a single arrowसर्वाःallविधवाःwidowsकृताःare turned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O monkey a single arrow from Rama who appeared in the forest in the form of death dragged you away from us and turned us all into widows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दूसरों को मान देने वाले प्राणवल्लभ! प्राणों के निकल जाने पर भी तुम्हारा मुख जीवित अवस्था की भाँति अस्ताचलवर्ती सूर्य के समान अरुण प्रभा से युक्त एवं प्रसन्न ही दिखायी देता है

Hinglish
25.43VR-4-25-43

एष त्वाम् राम रूपेण कालः कर्षति वानर । येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एक इषुणा रणे ॥

eṣa tvām rāma rūpeṇa kālaḥ karṣati vānara | yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā eka iṣuṇā raṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजेन्द्रO king of kingsतवyourताःthoseवानर्यःfemale monkeysवल्लभाःwives who were dear to youपादैःon footतवyourविकृष्टम्longअध्वानम्pathआगताःhave comeकिम्whyन बुध्यसेdo you not know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king of kings why don't you understand that these female monkeys, your wives who were dear to you have come on foot this long distance with great difficulty?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! श्रीराम के रूप में यह काल ही तुम्हें खींचकर लिये जा रहा है, जिसने युद्ध के मैदान में एक ही बाण मारकर हम सबको विधवा बना दिया

Hinglish
25.44VR-4-25-44

इमाः ताः तव राजेन्द्र वानर्यो अप्लवगाः तव । पादैः विकृष्टम् अध्वानम् आगताः किम् न बुध्यसे ॥

imāḥ tāḥ tava rājendra vānaryo aplavagāḥ tava | pādaiḥ vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kim na budhyase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगेश्वरम्lord of monkeysइमाःtheseचन्द्रनिभाननाःmoonfaced womenभार्याःwivesतवyouइष्टाः ननुyour favourite ones indeedइदानीम्nowसुग्रीवम्Sugrivaकस्मात्whyन वेक्षसेnot seeing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of monkeys these moonfaced wives were indeed once your favourites. Why don't you look at them? Why don't you look Sugriva?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! ये तुम्हारी प्यारी वानरियाँ, जो वानरों की भाँति उछलकर चलना नहीं जानती हैं, तुम्हारे पीछे पीछे बहुत दूर के मार्ग पर पैदल ही चली आयी हैं। इस बात को क्या तुम नहीं जानते?

Hinglish
25.45VR-4-25-45

तव इष्टा ननु चैव इमा भार्याः चन्द्र निभ आननाः । इदानीम् न ईक्षसे कस्मात् सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम् ॥

tava iṣṭā nanu caiva imā bhāryāḥ candra nibha ānanāḥ | idānīm na īkṣase kasmāt sugrīvam plavaga īśvaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingतारप्रभृतयःTara and othersएतेtheseतव सचिवाःyour ministersअयम्thisपुरवासिजनःinhabitants of the capitalपरिवार्यby surrounding youआसतेthey are sittingअनघO sinless hero.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king O sinless hero Tara and others, your ministers as well as the inhabitants of the capital are here sitting around you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! जो तुम्हें परम प्रिय थीं वे तुम्हारी सभी चन्द्रमुखी भार्याएँ यहाँ उपस्थित हैं। तुम इन सबको तथा अपने भाई सुग्रीव को भी इस समय क्यों नहीं देख रहे हो?

Hinglish
25.46VR-4-25-46

एते हि सचिवा राजन् तार प्रभृतयः तव । पुर वासि जनः च अयम् परिवार्य विषीदति ॥

ete hi sacivā rājan tāra prabhṛtayaḥ tava | pura vāsi janaḥ ca ayam parivārya viṣīdati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरिन्दमO conqueror of enemiesएतान्all of themप्लवगान्monkeysयथोचितंin accordance with their positionविसर्जयsend themततःthenमदनोत्कटाःin a passionate wayसर्वाःall of usवनेषुin the forestक्रीडामहेwill be sporting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O conqueror of enemies give these monkeys their due in accordance with their status and send them back as you used to do when they were passionately sporting in your company here in this forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! ये तार आदि तुम्हारे सचिव तथा ये पुरवासीजन तुम्हें चारों ओर से घेरकर दुःखी हो रहे हैं

Hinglish
25.47VR-4-25-47

विसर्जय एनान् सचिवान् यथा उचितम् अरिन्दम । ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ॥

visarjaya enān sacivān yathā ucitam arindama | tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayविलपतीम्mourningपतिशोकपरिप्लुताम्overwhelmed with sorrow due to the death of the husbandताराम्Taraतदाthenशोककर्शिताःthose overtaken by griefवानर्यःfemale monkeysउत्थापयन्ति स्मhelped her to stand up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe griefstricken female monkeys helped Tara, overwhelmed with sorrow due to her husband's death, rise from the ground.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुदमन! आप पहले की भाँति इन मन्त्रियों को बिदा कर दीजिये। फिर हम सब प्रेमोन्मत्त होकर इन वनों में आपके साथ क्रीडा करेंगी’

Hinglish
25.48VR-4-25-48

एवम् विलपतीम् ताराम् पति शोक परीवृताम् । उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोक कर्शिताः ॥

evam vilapatīm tārām pati śoka parīvṛtām | utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śoka karśitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसः अङ्गदःthat Angadaसुग्रीवेण सार्धम्along with Sugrivaरुदन्cryingशोकेनin sorrowअभिहतेन्द्रियःwith his senses numbedपितरम्fatherचिताम्on the pyreआरोपयामासplaced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Angada, helped by Sugriva, placed his father's body on the pyre, with his senses numbed in deep sorrow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पति के शोक में डूबी हुई तारा को इस प्रकार विलाप करती देख उस समय शोक से दुर्बल हुई अन्य वानरियों ने उसे उठाया

Hinglish
25.49VR-4-25-49

सुग्रीवेण ततः सार्धम् अंगदः पितरम् रुदन् । चिताम् आरोपयामास शोकेन अभिप्लुत इन्द्रियः ॥

sugrīveṇa tataḥ sārdham aṃgadaḥ pitaram rudan | citām āropayāmāsa śokena abhipluta indriyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसःheव्याकुलेन्द्रियःwith disturbed sensesविधिवत्as per traditionअग्निम्fireदत्वाofferingदीर्घम्long distanceअध्वानम्wayप्रस्थितम्departingपितरम्to fatherअपसव्यं चकारwent round once in an anteclock manner.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOverwhelmed with sorrow, he offered fire to the father who had set out on a long journey (to heaven). As per tradition he went round the pyre anteclock wise.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसके बाद संताप पीड़ित इन्द्रियों वाले अङ्गद ने रोते रोते सुग्रीव की सहायता से पिता को चिता पर रखा

Hinglish
25.50VR-4-25-50

ततो अग्निम् विधिवत् दत्त्वा सो अपसव्यम् चकार ह । पितरम् दीर्घम् अध्वानम् प्रस्थितम् व्याकुल इन्द्रियः ॥

tato agnim vidhivat dattvā so apasavyam cakāra ha | pitaram dīrgham adhvānam prasthitam vyākula indriyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवङ्गमाःmonkeysतं वालिनम्that Valiविधिवत्as per traditionसंस्कृत्यafter allowing it to be consumed by fireउदकं कर्तुम्made waterofferingsशुभजलाम्a place of pure waterशिवाम्auspiciousनदीम्riverआजग्मुःreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe monkeys set Vali's body to be consumed by fire as per tradition and proceeded to an auspicious river of pure water in order to offer oblation (to the departed soul).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर शास्त्रीय विधि के अनुसार उसमें आग लगाकर उन्होंने उसकी प्रदक्षिणा की। इसके बाद यह सोचकर कि ‘मेरे पिता लंबी यात्रा के लिये प्रस्थित हुए हैं’ अङ्गद की सारी इन्द्रियाँ शोक से व्याकुल हो उठीं

Hinglish
25.51VR-4-25-51

संस्कृत्य वालिनम् तम् तु विधिवत् प्लवगर्षभाः । आजग्मुः उदकम् कर्तुम् नदीम् शुभ जलाम् शिवाम् ॥

saṃskṛtya vālinam tam tu vidhivat plavagarṣabhāḥ | ājagmuḥ udakam kartum nadīm śubha jalām śivām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसुग्रीवतारासहिताःalong with Sugriva and Taraते वानराःthose monkeysतत्रthereसहिताःcollectivelyअङ्गदम्Angadaअग्रतःin frontस्थाप्यby placingजलम्waterसिषिचुःthey offered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the monkeys along with Sugriva and Tara positioning Angada in the forefront made waterofferings (to Vali) collectively.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार विधिवत् वाली का दाह-संस्कार करके सभी वानर जलाञ्जलि देने के लिये पवित्र जल से भरी हुई कल्याणमयी तुङ्गभद्रा नदी के तटपर आये

Hinglish
25.52VR-4-25-52

ततः ते सहिताः तत्र हि सः अंगदम् स्थाप्य च अग्रतः । सुग्रीव तारा सहिताः सिषिचुः वानरा जलम् ॥

tataḥ te sahitāḥ tatra hi saḥ aṃgadam sthāpya ca agrataḥ | sugrīva tārā sahitāḥ siṣicuḥ vānarā jalam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबलःmightyकाकुत्स्थ:Kakutsthaदीनेनby the piteousसुग्रीवेणwith Sugrivaइवas thoughसमानशोकःequally sadदीनःpitiable oneभूत्वाwas equallyप्रेतकार्याणिfuneral ritesअकारयत्directed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMighty Rama, who was equally sorrowful and pitiable as Sugriva, directed the performance of funeral rites.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ अङ्गद को आगे रखकर सुग्रीव और तारा सहित सभी वानरों ने वाली के लिये एक साथ जलाञ्जलि दी

Hinglish
25.53VR-4-25-53

सुग्रीवेण एव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः । समान शोकः काकुत्स्थः प्रेत कार्याणि अकारयत् ॥

sugrīveṇa eva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ | samāna śokaḥ kākutsthaḥ preta kāryāṇi akārayat ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, having set alight that Vali of foremost manhood, of might equal to blazing fire, slain by the shaft of the best of the Ikshvakus, the vanara approached Rama along with Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दुःखी हुए सुग्रीव के साथ ही उन्हीं के समान शोकग्रस्त एवं दुःखी हो महाबली श्रीराम ने वालीके समस्त प्रेतकार्य करवाये

Word meaningsHinglish
25.54VR-4-25-54

ततो अथ तम् वालिनम् अग्र्य पौरुषम्प्रकाशम् इक्ष्वाकु वर इषुणा हतम् । प्रदीप्य दीप्त अग्नि सम ओजसम् तदास लक्ष्मणम् रामम् उपेयवान् हरिः ॥

tato atha tam vālinam agrya pauruṣamprakāśam ikṣvāku vara iṣuṇā hatam | pradīpya dīpta agni sama ojasam tadāsa lakṣmaṇam rāmam upeyavān hariḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार इक्ष्वाकुवंशशिरोमणि श्रीराम के बाणसे मारे गये श्रेष्ठ पराक्रमी और प्रज्वलित अग्नि के समान तेजस्वी सुविख्यात वाली का दाह-संस्कार करके सुग्रीव उस समय लक्ष्मणसहित श्रीराम के पास आये

Word meaningsEnglishHinglish