Ramayana · Sarga 4.23

Sarga 23

सर्गः 23

Tara laments

Full sarga summary

Tara laments -- Vali regrets about Tara's fate -- Vali calls Angada to witness Tara's plight

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
23.1VR-4-23-1

ततः समुपजिघ्रंती कपि राजस्य तत् मुखम् । पतिम् लोकश्रुता तारा मृतम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tataḥ samupajighraṃtī kapi rājasya tat mukham | patim lokaśrutā tārā mṛtam vacanam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenलोकाच्च्युतंdeparted from the worldताराTaraकपिराजस्यking of monkeys'तत् मुखम्his foreheadसमुपजिघ्रन्तीsmelt (kissed)मृतम्deadपतिम्husbandवचनम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTara kissed (smelt) the forehead of the king of monkeys who had departed and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वानरराज का मुख सूंघती हुई लोकविख्यात तारा ने रोकर अपने मृत पति से इस प्रकार कहा—

Hinglish
23.2VR-4-23-2

शेषे त्वम् विषमे दुःखम् अकृत्वा वचनम् मम । उपल उपचिते वीर सुदुःखे वसुधा तले ॥

śeṣe tvam viṣame duḥkham akṛtvā vacanam mama | upala upacite vīra suduḥkhe vasudhā tale ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरheroममmy,वचनम् wordsअकृत्वाnot caredत्वम्youविषमेon a hardउपलोपचितेcarpeted with stonesसुदुःखेvery painfulवसुधातलेon the groundदुःखम्sadlyशेषेlying
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O hero, not caring for my words (of caution), you are now lying with great pain on hard stones on the ground.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! दुःख की बात है कि आपने मेरी बात नहीं मानी और अब आप प्रस्तर से पूर्ण अत्यन्त दुःखदायक और ऊँचे-नीचे भूतल पर शयन कर रहे हैं

Hinglish
23.3VR-4-23-3

मत्तः प्रियतरा नूनम् वानरेन्द्र मही तव । शेषे हि ताम् परिष्वज्य माम् च न प्रतिभाषसे ॥

mattaḥ priyatarā nūnam vānarendra mahī tava | śeṣe hi tām pariṣvajya mām ca na pratibhāṣase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरेन्द्रO lord of monkeysमहीthe earthतवto youमत्तःmore than meनूनम्surelyप्रियतराdearerहिindeedताम्to herपरिष्वज्यembracingशेषेin the endमाम्meन प्रतिभाषसे चnot replying me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of monkeys you lie in the end, embracing the earth and not replying to me. Surely you deem this earth dearer than me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! निश्चय ही यह पृथ्वी आपको मुझसे भी बढ़कर प्रिय है, तभी तो आप इसका आलिङ्गन करके सो रहे हैं और मुझसे बात तक नहीं करते

Hinglish
23.4VR-4-23-4

सुग्रीवस्य वशम् प्राप्तो विधिः एष भवत्य अहो । सुग्रीव एव विक्रांतो वीर साहसिक प्रिय ॥

sugrīvasya vaśam prāpto vidhiḥ eṣa bhavatya aho | sugrīva eva vikrāṃto vīra sāhasika priya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरheroसाहसिकप्रियone who determined and braveसुग्रीवस्यSugriva'sवशं प्राप्तःyou have lost toसुग्रीव एवonly Sugrivaविक्रान्तःvaliantएषःthat wayविधिःfateभवतिdeclaredअहोOh
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lover of brave deeds, fate has brought you under the sway of Sugriva, although he had lost to you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! साहसपूर्ण कार्यों से प्रेम रखने वाले वानरराज! यह श्रीरामरूपी विधाता सुग्रीव के वश में हो गया है (-आपके नहीं) यह बड़े आश्चर्य की बात है, अतः अब इस राज्य पर सुग्रीव ही पराक्रमी राजा के रूप में आसीन होंगे

Hinglish
23.5VR-4-23-5

ऋक्ष वानर मुख्याः त्वाम् बलिनम् पर्युपासते । तेषाम् विलपितम् कृच्छ्रम् अंगदस्य च शोचतः ॥

ṛkṣa vānara mukhyāḥ tvām balinam paryupāsate | teṣām vilapitam kṛcchram aṃgadasya ca śocataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋक्षवानरमुख्याःleader of bears and monkeysबलिनःpowerfulत्वाम्yourपर्युपासतेare standing near,एषाम् of theseकृच्छ्रम्entireविलपितम्wailingशोचतःcrying in griefअङ्गदस्य चAngada'sममmyइमाःtheseगिरःwordsश्रुत्वाon hearingत्वम्youकिम्whyन प्रतिबुध्यसेyou are not getting up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Oh powerful Vali leaders of the bears and monkeys, the entire lot are standing near you, wailing. Angada has been crying in grief. How is it that you are not rising up even after hearing their wailing voices and my call? .

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्राणनाथ! प्रधान-प्रधान भालू और वानर जो आप महावीर की सेवा में रहा करते थे, इस समय बड़े दुःख से विलाप कर रहे हैं। बेटा अङ्गद भी शोक में पड़ा है। उन वानरों का दुःखमय विलाप, अङ्गद का शोकोद्गार तथा मेरी यह अनुनय-विनयभरी वाणी सुनकर भी आप जागते क्यों नहीं हैं ?

Hinglish
23.6VR-4-23-6

मम च इमा गिरः श्रुत्वा किम् त्वम् न प्रतिबुध्यसे । इदम् तत् वीर शयनम् तत्र शेषे हतो युधि ॥

mama ca imā giraḥ śrutvā kim tvam na pratibudhyase | idam tat vīra śayanam tatra śeṣe hato yudhi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयैवby yourselfपुराearlierनिहताःkilledरिपवःenemiesयत्रthereशायिताःthey are made to lie downतत्thatशूरशयनम्the reclining place for heroesइदम्thisयुधिin warहतःkilledयत्रwhere, (तत्र there)शेषेyou are lying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Earlier you have killed enemies in combats and made them lie down where now you lie.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यही वह वीर-शय्या है, जिसपर पूर्वकाल में आपने ही बहुत-से शत्रुओं को मारकर सुलाया था, किंतु आज स्वयं ही युद्ध में मारे जाकर आप इस पर शयन कर रहे हैं

Hinglish
23.7VR-4-23-7

शायिता निहता यत्र त्वया एव रिपवः पुरा । विशुद्ध सत्त्व अभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥

śāyitā nihatā yatra tvayā eva ripavaḥ purā | viśuddha sattva abhijana priyayuddha mama priya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशुद्धसत्त्वाभिजनborn into pure and noble clanप्रिययुद्धO lover of battleमानदO venerable oneमम प्रियmy dearत्वम्youअनाथाम्an orphanमाम्meएकाम् विहायleaving me aloneगतःwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O venerable hero, born in a pure and noble family, you are a lover of battles. Now you have left me an orphan.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विशुद्ध बलशाली कुल में उत्पन्न युद्धप्रेमी तथा दूसरों को मान देने वाले मेरे प्रियतम! तुम मुझ अनाथा को अकेली छोड़कर कहाँ चले गये?

Hinglish
23.8VR-4-23-8

माम् अनाथाम् विहाय एकाम् गतः त्वम् असि मानद । शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ॥

mām anāthām vihāya ekām gataḥ tvam asi mānada | śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विपश्चिताby wise menकन्याa girlशूरायfor a warriorन प्रदातव्याshould not be given in marriageसद्यःpresentlyविधवां कृताम्rendered a widowहताम्killedशूरभार्याम्wife of a warriorमाम्meपश्यyou may see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is said by wise men that a girl should not be given in marriage to a warrior. See me, the wife of a warrior, now rendered a widow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही बुद्धिमान् पुरुष को चाहिये कि वह अपनी कन्या किसी शूरवीर के हाथ में न दे देखो, मैं शूरवीर की पत्नी होने के कारण तत्काल विधवा बना दी गयी और इस प्रकार सर्वथा मारी गयी

Hinglish
23.9VR-4-23-9

शूर भार्याम् हताम् पश्य सद्यो माम् विधवाम् कृताम् । अवभग्नः च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥

śūra bhāryām hatām paśya sadyo mām vidhavām kṛtām | avabhagnaḥ ca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेmyमानःprideअवभग्नश्चis crushedमेmyशाश्वती गतिःultimate resortभग्नाis shatteredअगाधेin a bottomlessविपुलेin a vastशोकसागरेin ocean of sorrowनिमग्नाplungedअस्मिI am.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My pride is crushed. My husband, the ultimate resort for me is shattered.I am plunged in a vast, bottomless ocean of grief.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजरानी होने का जो मेरा अभिमान था, वह भङ्ग हो गया। नित्य-निरन्तर सुख पाने की मेरी आशा नष्ट हो गयी तथा मैं अगाध एवं विशाल शोकसमुद्र में डूब गयी हूँ

Hinglish
23.10VR-4-23-10

अगाधे च निमग्ना अस्मि विपुले शोक सागरे । अश्म सारमयम् नूनम् इदम् मे हृदयम् दृढम् ॥

agādhe ca nimagnā asmi vipule śoka sāgare | aśma sāramayam nūnam idam me hṛdayam dṛḍham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निहतम्killedभर्तारम्husbandदृष्ट्वाseeingयत्sinceअद्यnowशतधाinto a hundredन कृतम्not brokenमेmyदृढम्hardइदं हृदयम्this heartअश्मसारमयम्made of stoneनूनम्surely.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My heart is surely made of hard stone yet it has not split into a hundred pieces even on seeing my husband slain৷৷

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही यह मेरा कठोर हृदय लोहे का बना हुआ है। तभी तो अपने स्वामी को मारा गया देखकर इसके सैकड़ों टुकड़े नहीं हो जाते

Hinglish
23.11VR-4-23-11

भर्तारम् निहतम् दृष्ट्वा यत् न अद्य शतधा गतम् । सुहृत् चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥

bhartāram nihatam dṛṣṭvā yat na adya śatadhā gatam | suhṛt caiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyप्रकृत्याby natureप्रियःdearसुहृच्छैवa friend alsoभर्ता चand husbandआहवेin battleपराक्रान्तःa powerfulशूरःheroपञ्चत्वम्deathआगतःreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'He was my husband, my friend and naturally my loving king. He was powerful in battle.Alas the hero has died.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! जो मेरे सुहृद्, स्वामी और स्वभाव से ही प्रिय थे तथा संग्राम में महान् पराक्रम प्रकट करने वाले शूरवीर थे, वे संसार से चल बसे

Hinglish
23.12VR-4-23-12

प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पंचत्वम् आगतः । पति हीना तु या नारी कामम् भवतु पुत्रिणी ॥

prahāre ca parākrāntaḥ śūraḥ paṃcatvam āgataḥ | pati hīnā tu yā nārī kāmam bhavatu putriṇī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
या नारीany womanपतिहीनाwithout husbandपुत्रिणीmother of sonsभवतु कामम्even soधनधान्यैस्सुपूर्णाऽपिa prosperous lady with wealth and grain in abundanceबुधैःby learned peopleविधवेतिonly a widowउच्यतेis called so.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Even if a woman without husband, is blessed with sons and abundant wealth and grain, still learned people call her a widow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पतिहीन नारी भले ही पुत्रवती एवं धन-धान्य से समृद्ध भी हो, किन्तु लोग उसे विधवा ही कहते हैं

Hinglish
23.13VR-4-23-13

धन धान्य समृद्धा अपि विधवा इति उच्यते जनैः । स्व गात्र प्रभवे वीर शेषे रुधिर मण्डले ॥

dhana dhānya samṛddhā api vidhavā iti ucyate janaiḥ | sva gātra prabhave vīra śeṣe rudhira maṇḍale ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO heroस्वगात्रप्रभवेflowing from your bodyरुधिरमण्डलेin a pool of bloodक्रिमिरागपरिस्तोमेcrimson bedत्वमात्मशयनेin sleepingयथाas suchशेषेyou are lying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O hero how is it that you are lying in a crimson bed of the pool of blood flowing from your body?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! अपने ही शरीर से प्रकट हुई रक्तराशि में आप उसी तरह शयन करते हैं, जैसे पहले इन्द्रगोप नामक कीड़े के-से रंगवाले बिछौने से युक्त अपने पलंगपर सोया करते थे

Hinglish
23.14VR-4-23-14

कृमि राग परिस्तोमे स्वकीये शयने यथा । रेणु शोणित संवीतम् गात्रम् तव समंततः ॥

kṛmi rāga paristome svakīye śayane yathā | reṇu śoṇita saṃvītam gātram tava samaṃtataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगर्षभO bull among monkeysसमन्ततःall overरेणुशोणितसंवीतम्covered with dust particles and bloodतव गात्रम्your bodyभुजाभ्याम्with my armsपरिरब्धुम्to embraceन शक्नोमिnot able to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O bull among monkeys how can I embrace you with my arms as your body is covered with dust particles and blood?.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरश्रेष्ठ! आपका सारा शरीर धूल और रक्त से लथपथ हो रहा है; इसलिये मैं अपनी दोनों भुजाओं से आपका आलिङ्गन नहीं कर पाती

Hinglish
23.15VR-4-23-15

परिरब्धुम् न शक्नोमि भुजाभ्याम् प्लवगर्षभ । कृत कृत्यो अद्य सुग्रीवो वैरे अस्मिन् अतिदारुणे ॥

parirabdhum na śaknomi bhujābhyām plavagarṣabha | kṛta kṛtyo adya sugrīvo vaire asmin atidāruṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अतिदारुणेvery dreadfulअस्मिन् वैरेhis enmityसुग्रीवःSugrivaअद्यnowकृतकृत्यःhas achieved his goalयस्यat whoseभयम्fearरामविमुक्तेनreleased by Ramaएकेषुणाone single arrowहृतम्is dispelled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sugriva has achieved his goal in his dreadful enmity (with you). His fear is dispelled by a single arrow released by Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस अत्यन्त भयंकर वैर में आज सुग्रीव कृतकृत्य हो गये। श्रीराम के छोड़े हुए एक ही बाण ने उनका सारा भय हर लिया

Hinglish
23.16VR-4-23-16

यस्य राम विमुक्तेन हृतम् एक इषुणा भयम् । शरेण हृदि लग्नेन गात्र संस्पर्शने तव ॥

yasya rāma vimuktena hṛtam eka iṣuṇā bhayam | śareṇa hṛdi lagnena gātra saṃsparśane tava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयिyourपञ्चत्वम्deathआगतेreachedहृदिin the chestशरेणby the arrowलग्नेनby arrow piercedगात्रसंस्पर्शनेtouching limbsवार्यामिrefrain fromत्वांyourनिरीक्षन्तीonly looking at you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The arrow which has pierced your body prevents me from embracing you. I am only looking at you lying (not removing the arrow lest you die).'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपकी छाती में जो बाण धंसा हुआ है; वह मुझे आपके शरीर का आलिङ्गन करने से रोक रहा है, इस कारण आपकी मृत्यु हो जाने पर भी मैं चुपचाप देख रही हूँ (आपको हृदय से लगा नहीं पाती)’

Hinglish
23.17VR-4-23-17

वार्यामि त्वाम् निरीक्षन्ती त्वयि पंचत्वम् आगते । उद्बबर्ह शरम् नीलः तस्य गात्र गतम् तदा ॥

vāryāmi tvām nirīkṣantī tvayi paṃcatvam āgate | udbabarha śaram nīlaḥ tasya gātra gatam tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenनीलःNilaतस्यhisगात्रगतम्deadbodyशरम्arrowगिरिगह्वरसंलीनम्hidden in the mountain cave(heart)दीप्तम्glowingआशीविषं यथाlike a serpentउद्ववर्हmade effort.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Nila took out the arrow from Vali's heart with due effort as one would pull out a glowing serpent hidden in the mountain cave.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय नील ने वाली के शरीर में धंसे हुए उस बाण को निकाला, मानो पर्वत की कन्दरा में छिपे हुए प्रज्वलित मुखवाले विषधर सर्प को वहाँ से निकाला गया हो

Hinglish
23.18VR-4-23-18

गिरि गह्वर संलीनम् दीप्तम् आशी विषम् यथा । तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः ॥

giri gahvara saṃlīnam dīptam āśī viṣam yathā | tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निष्कृषमाणस्यas it was being pulled outतस्यof thatबाणस्यarrow'sद्युतिःglowदिनकरात्Sun'sअस्तमस्तकसंरुद्धःobstructed by the peak of the western mountainरश्मिः इवlike the raysबभौappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs the arrrow(drenched in blood) was being pulled out, its glow looked like the Sun's rays obstructed by the peak of the western mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वाली के शरीर से निकाले जाते हुए उस बाण की कान्ति अस्ताचल के शिखर पर अवरुद्ध किरणों वाले सूर्य की प्रभा के समान जान पड़ती थी

Hinglish
23.19VR-4-23-19

अस्त मस्तक संरुद्धो रश्मिः दिनकरात् इव । पेतुः क्षतज धाराः तु व्रणेभ्यः तस्य सर्वशः ॥

asta mastaka saṃruddho raśmiḥ dinakarāt iva | petuḥ kṣataja dhārāḥ tu vraṇebhyaḥ tasya sarvaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यfrom hisव्रणेभ्यःwoundक्षतजधाराःstreams of bloodधराधरात्from a mountainताम्रगैरिकसम्पृक्ताःred mixed with copperधाराः इवlike the streamsसर्वशःall overपेतुःflowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe streams of blood that flowed all over from the wounds of his body appeared like streams of water mixed with red and copper colour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बाण के निकाल लिये जाने पर वाली के शरीर के सभी घावों से खून की धाराएँ गिरने लगीं, मानो किसी पर्वत से लाल गेरूमिश्रित जल की धाराएँ बह रही हों

Hinglish
23.20VR-4-23-20

ताम्र गैरिक संपृक्ता धारा इव धरा धरात् । अवकीर्णम् विमार्जन्ती भर्तारम् रण रेणुना ॥

tāmra gairika saṃpṛktā dhārā iva dharā dharāt | avakīrṇam vimārjantī bhartāram raṇa reṇunā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रणरेणुनाwardustअवकीर्णम्coveredभर्तारम्husbandविमार्जन्तीwipedअस्त्रसमाहतम्wounded with the weaponशूरम्warriorनयनजैःwater from the eyesअप्रैःwith tearsसिषेचsprinkled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe (Tara) wiped the body wounded with the weapon and covered with wardust, sprinkling her tear drops from her eyes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वाली का शरीर रणभूमि की धूल से भर गया था। उस समय तारा बाण से आहत हुए अपने शूरवीर स्वामी के उस शरीर को पोंछती हुई उन्हें नेत्रों के अश्रुजल से सींचने लगी

Hinglish
23.21VR-4-23-21

अस्रैः नयनजैः शूरम् सिषेच अस्त्र समाहतम् । रुधिरोक्षित सर्वान्गम् दृष्ट्वा विनिहतम् पतिम् ॥

asraiḥ nayanajaiḥ śūram siṣeca astra samāhatam | rudhirokṣita sarvāngam dṛṣṭvā vinihatam patim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अङ्गनाwomanताराTaraविनिहतम्killedरुधिरोक्षितसर्वाङ्गम्all parts of his body drenched in bloodपतिम्husbandदृष्ट्वाseeingपुत्रम्sonपिङ्गाक्षम्tawnyeyedअङ्गदम्Angadaउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTurning to the body of her husband fully drenched in blood, thus spoke Tara to her tawnyeyed son Angada:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने मारे गये पति के सारे अङ्गों को रक्त से भीगा हुआ देख वालि-पत्नी तारा ने अपने भूरे नेत्रों वाले पुत्र अङ्गद से कहा—

Hinglish
23.22VR-4-23-22

उवाच तारा पिंगाक्षम् पुत्रम् अंगदम् अंगना । अवस्थाम् पश्चिमाम् पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥

uvāca tārā piṃgākṣam putram aṃgadam aṃganā | avasthām paścimām paśya pituḥ putra sudāruṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुत्रSonपितुःof fatherसुदारुणाम्most terrificपश्चिमांat the endअवस्थाम्conditionपश्यseeपापकर्मणाon account of the sinful deedsसम्प्रसक्तस्यthat which was forced on himवैरस्यout of the enmityअन्तःendगतःreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O son you see the most terrific end of your father on whom enmity forced sinful deeds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बेटा! देखो, तुम्हारे पिता की अन्तिम अवस्था कितनी भयंकर है। ये इस समय पूर्व पाप के कारण प्राप्त हुए वैर से पार हो चुके हैं

Hinglish
23.23VR-4-23-23

संप्रसक्तस्य वैरस्य गतो अन्तः पाप कर्मणा । बाल सूर्योज्ज्वल तनुम् प्रयातम् यम सादनम् ॥

saṃprasaktasya vairasya gato antaḥ pāpa karmaṇā | bāla sūryojjvala tanum prayātam yama sādanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुत्रsonबालसूर्योदयतनुम्body (red) like the rising Sunयमसदनम्abode of Yamaप्रयान्तम्departingराजानम्kingमानदम्venerableपितरम्fatherअभिवादयoffer salutations.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O son offer salutations to your venerable father, the king, departing for the abode of Yama (lord of death) looking (red with blood) like the rising Sun.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वत्स! प्रातःकाल के सूर्य की भाँति अरुण गौर शरीर वाले तुम्हारे पिता राजा वाली अब यमलोक को जा पहुँचे। ये तुम्हें बड़ा आदर देते थे। तुम इनके चरणों में प्रणाम करो’

Hinglish
23.24VR-4-23-24

अभिवादय राजानम् पितरम् पुत्र मानदम् । एवम् उक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥

abhivādaya rājānam pitaram putra mānadam | evam uktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्that wayउक्तःadvisedसमुत्थायgot upअहम्I amअङ्गदःAngadaइतिthusब्रुवन्speakingपीनवृत्ताभ्याम्stoutभुजाभ्याम्both shouldersपितुःof fatherचरणौfeetजग्राहclasped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus advised by Tara, Angada got up, clasped his father's feet with his stout arms, and saluted, saying, 'I am Angada.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)माताके ऐसा कहने पर अङ्गद ने उठकर अपनी मोटी और गोलाकार भुजाओं द्वारा पिता के दोनों पैर पकड़ लिये और प्रणाम करते हुए कहा—’पिताजी! मैं अङ्गद हूँ’

Hinglish
23.25VR-4-23-25

भुजाभ्याम् पीन वृताभ्याम् अंगदो अहम् इति ब्रुवन् । अभिवादयमानम् त्वाम् अंगदम् त्वम् यथा पुरा ॥

bhujābhyām pīna vṛtābhyām aṃgado aham iti bruvan | abhivādayamānam tvām aṃgadam tvam yathā purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वाम्to youअभिवादयमानम्salutingअङ्गदम्Angadaत्वम्youपुत्रsonदीर्घायुःlonglivedभवbeइतिthusकिमर्थंwhyयथा पुराlike earlierनाभिभाषसेnot speaking?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Why do you not, with the words 'May you live long'', bless, as before, your son Angada who is greeting you? (said Tara).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब तारा फिर कहने लगी- ‘प्राणनाथ! कुमार अङ्गद पहले की ही भाँति आज भी आपके चरणों में प्रणाम करता है, किंतु आप इसे ‘चिरंजीवी रहो बेटा’ ऐसा कहकर आशीर्वाद क्यों नहीं देते हैं?

Hinglish
23.26VR-4-23-26

दीर्घ आयुर् भव पुत्र इति किम् अर्थम् न अभिभाषसे । अहम् पुत्र सहाया त्वाम् उपासे गत चेतनम् । सिंहेन पातितम् सद्यो गौः स वत्सा इव गो वृषम् ॥

dīrgha āyur bhava putra iti kim artham na abhibhāṣase | aham putra sahāyā tvām upāse gata cetanam | siṃhena pātitam sadyo gauḥ sa vatsā iva go vṛṣam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सद्यःnowसिंहेनby a lionनिहतम्struckगोवृषम्mighty bullसवत्साalong with her calfगौः इवlike a calfपुत्रसहायाwait upon with sonअहम्I amगतचेतसम्lost consciousness (died)त्वाम्youउपासेI serve you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Just like a cow followed by its calf would attend upon a mighty bull struck by a lion I will wait with my son upon you who have lost consciousness (died).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे कोई बछड़ेसहित गाय सिंह के द्वारा तत्काल मार गिराये हुए साँड़ के पास खड़ी हो, उसी प्रकार पुत्रसहित मैं प्राणहीन हुए आपकी सेवा में बैठी हूँ

Hinglish
23.27VR-4-23-27

इष्ट्वा संग्राम यज्ञेन राम प्रहरण अंभसा । अस्मिन् अवभृथे स्नातः कथम् पत्न्या मया विना ॥

iṣṭvā saṃgrāma yajñena rāma praharaṇa aṃbhasā | asmin avabhṛthe snātaḥ katham patnyā mayā vinā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सङ्ग्रामयज्ञेन इष्ट्वाhaving performed a sacrificial warपत्न्याwith wifeमया विनाwithout meरामप्रह्ररणाम्भसिin the water of Rama's arrowअस्मिन्in thisअवभृथेin this bath taken at the end of a sacrificeकथम्howस्नातःdid you bathe?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You have performed a warsacrifice. You have bathed in the waters of Rama's weapon signifying the end of the sacrifice. How did you take this customary bath without me, your wife?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपने युद्धरूपी यज्ञ का अनुष्ठान करके श्रीराम के बाणरूपी जल से मुझ पत्नी के बिना अकेले ही अवभृथस्नान कैसे कर लिया?

Hinglish
23.28VR-4-23-28

या दत्ता देव राजेन तव तुष्टेन संयुगे । शात कौम्भीम् प्रियाम् मालाम् ताम् ते पश्यामि न इह किम् ॥

yā dattā deva rājena tava tuṣṭena saṃyuge | śāta kaumbhīm priyām mālām tām te paśyāmi na iha kim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
संयुगेin the battleतुष्टेनpleasedदेवराजेनby the king of gods (Indra)याsuch oneतवto yourदत्ताgiftedताम्that oneशातकुम्भमयींa golden oneमालाम्necklaceइहnowकिम्whyन पश्यामिI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Why do I not see on your chest the golden necklace gifted by the king of the gods (Indra), pleased with you in the battle?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘युद्ध में आपसे संतुष्ट हुए देवराज इन्द्र ने आपको जो सोने की प्रिय माला दे रखी थी, उसे मैं इस समय आपके गले में क्यों नहीं देखती हूँ ?

Hinglish
23.29VR-4-23-29

राज्यश्रीः न जहाति त्वाम् गत असुम् अपि मानद । सूर्यस्य आवर्तमानस्य शैल राजम् इव प्रभा ॥

rājyaśrīḥ na jahāti tvām gata asum api mānada | sūryasya āvartamānasya śaila rājam iva prabhā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानदvenerableशैलराजम्king of mountainsआवर्तमानस्यas he returnsसूर्यस्यthe Sun'sप्रभा इवlike lightराज्यश्रीःkingly gloryगतासुम् अपिeven though departedत्वाम्youन जहातिnot left.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O venerable one, even though life has departed from you, kingly glory does not leave you any more than the light of the setting son leaves the king of mountains. (western mountain)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दूसरों को मान देने वाले वानरराज! प्राणहीन हो जाने पर भी आपको राज्यलक्ष्मी उसी प्रकार नहीं छोड़ रही है, जैसे चारों ओर चक्कर लगाने वाले सूर्यदेव की प्रभा गिरिराज मेरु को कभी नहीं छोड़ती है

Hinglish
23.30VR-4-23-30

न मे वचः पथ्यम् इदम् त्वया कृतम्न च अस्मि शक्ता हि निवारणे तव । हता सपुत्रा अस्मि हतेन संयुगेसह त्वया श्रीः विजहाति माम् अपि ॥

na me vacaḥ pathyam idam tvayā kṛtamna ca asmi śaktā hi nivāraṇe tava | hatā saputrā asmi hatena saṃyugesaha tvayā śrīḥ vijahāti mām api ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयाby youमेmineपथ्यम्properइदं वचःthese wordsन कृतम्not followedतवyourनिवारणेin preventingशक्ताcapableन अस्मि च हिI was notसंयुगेin warहतेनone who is killedसुपुत्राalong with my sonहतास्मिI am deadश्रीःgoddess of fortuneत्वया सहalong with youमामिहfrom meविजहातिhas deserted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You have not followed my advice. I did not have the capacity to prevent you from going to war. The result is, you are killed and I am ruined along with my son. The goddess of fortune also is deserting me as well as your son.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentythird sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने आपके हित की बात कही थी; परंतु आपने उसे नहीं स्वीकार किया। मैं भी आपको रोक रखने में समर्थ न हो सकी। इसका फल यह हुआ कि आप युद्ध में मारे गये। आपके मारे जाने से मैं भी अपने पुत्रसहित मारी गयी। अब लक्ष्मी आपके साथ ही मुझे और मेरे पुत्र को भी छोड़ रही है’

Hinglish