Sarga 22

वीक्षमाणः तु मंदासुः सर्वतो मंदम् उच्छ्वसन् । आदौ एव तु सुग्रीवम् ददर्श अनुजम् अग्रतः ॥

vīkṣamāṇaḥ tu maṃdāsuḥ sarvato maṃdam ucchvasan | ādau eva tu sugrīvam dadarśa anujam agrataḥ ||

तम् प्राप्त विजयम् वाली सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम् । आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् ॥

tam prāpta vijayam vālī sugrīvam plavaga īśvaram | ābhāṣya vyaktayā vācā sasneham idam abravīt ||

सुग्रीव दोषेण न माम् गन्तुम् अर्हसि किल्बिषात् । कृष्यमाणम् भविष्येण बुद्धि मोहेन माम् बलात् ॥

sugrīva doṣeṇa na mām gantum arhasi kilbiṣāt | kṛṣyamāṇam bhaviṣyeṇa buddhi mohena mām balāt ||

युगपद् विहितम् तात न मन्ये सुखम् अवयोः । सौहार्दम् भ्रातृ युक्तम् हि तद् इदम् जातम् अन्यथा ॥

yugapad vihitam tāta na manye sukham avayoḥ | sauhārdam bhrātṛ yuktam hi tad idam jātam anyathā ||

प्रतिपद्य त्वम् अद्य एव राज्यम् एषाम् वन ओकसाम् । माम् अपि अद्य एव गच्छंतम् विद्धि वैवस्वत क्षयम् ॥

pratipadya tvam adya eva rājyam eṣām vana okasām | mām api adya eva gacchaṃtam viddhi vaivasvata kṣayam ||

जीवितम् च हि राज्यम् च श्रियम् च विपुलाम् इमाम् । प्रजहामि एष वै तूर्णम् अहम् च अगर्हितम् यशः ॥

jīvitam ca hi rājyam ca śriyam ca vipulām imām | prajahāmi eṣa vai tūrṇam aham ca agarhitam yaśaḥ ||

अस्याम् त्वम् अहम् अवस्थायाम् वीर वक्ष्यामि यद् वचः । यदि अपि असुकरम् राजन् कर्तुम् एव तद् अर्हसि ॥

asyām tvam aham avasthāyām vīra vakṣyāmi yad vacaḥ | yadi api asukaram rājan kartum eva tad arhasi ||

सुखार्हम् सुख संवृद्धम् बालम् एनम् अबालिशम् । बाष्प पूर्ण मुखम् पश्य भूमौ पतितम् अंगदम् ॥

sukhārham sukha saṃvṛddham bālam enam abāliśam | bāṣpa pūrṇa mukham paśya bhūmau patitam aṃgadam ||

मम प्राणैः प्रियतरम् पुत्रम् पुत्रम् इव औरसम् । मया हीनम् अहीनार्थम् सर्वतः परिपालय ॥

mama prāṇaiḥ priyataram putram putram iva aurasam | mayā hīnam ahīnārtham sarvataḥ paripālaya ||

त्वम् अपि अस्य पिता दाता च परित्राता च सर्वतः । भयेषु अभयदः चैव यथा अहम् प्लवगेश्वर ॥

tvam api asya pitā dātā ca paritrātā ca sarvataḥ | bhayeṣu abhayadaḥ caiva yathā aham plavageśvara ||

एष तारात्मजः श्रीमान् त्वया तुल्य पराक्रमः । रक्षसाम् च वधे तेषाम् अग्रतः ते भविष्यति ॥

eṣa tārātmajaḥ śrīmān tvayā tulya parākramaḥ | rakṣasām ca vadhe teṣām agrataḥ te bhaviṣyati ||

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे । करिष्यति एष तारेयः तरस्वी तरुणो अंगदः ॥

anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavān raṇe | kariṣyati eṣa tāreyaḥ tarasvī taruṇo aṃgadaḥ ||

सुषेण दुहिता च इयम् अर्थ सूक्ष्म विनिश्चये । औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥

suṣeṇa duhitā ca iyam artha sūkṣma viniścaye | autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā ||

यद् एष साधु इति ब्रूयात् कार्यम् तन् मुक्त संशयम् । न हि तारा मतम् किंचित् अन्यथा परिवर्तते ॥

yad eṣa sādhu iti brūyāt kāryam tan mukta saṃśayam | na hi tārā matam kiṃcit anyathā parivartate ||

राघवस्य च ते कार्यम् कर्तव्यम् अविशंकया । स्यात् अधर्मो हि अकरणे त्वाम् च हिंस्यात् अमानितः ॥

rāghavasya ca te kāryam kartavyam aviśaṃkayā | syāt adharmo hi akaraṇe tvām ca hiṃsyāt amānitaḥ ||

इमाम् च मालाम् आधत्स्व दिव्याम् सुग्रीव कांचनीम् । उदारा श्रीः स्थिता हि अस्याम् संप्रजह्यात् मृते मयि ॥

imām ca mālām ādhatsva divyām sugrīva kāṃcanīm | udārā śrīḥ sthitā hi asyām saṃprajahyāt mṛte mayi ||

इति एवम् उक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृ सौहृदात् । हर्षम् त्यक्त्वा पुनर् दीनो ग्रह ग्रस्त इव उडु राट् ॥

iti evam uktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛ sauhṛdāt | harṣam tyaktvā punar dīno graha grasta iva uḍu rāṭ ||

तत् वालि वचनात् शान्तः कुर्वन् युक्तम् अतंद्रितः । जग्राह सो अभ्यनुज्ञातो मालाम् ताम् चैव कांचनीम् ॥

tat vāli vacanāt śāntaḥ kurvan yuktam ataṃdritaḥ | jagrāha so abhyanujñāto mālām tām caiva kāṃcanīm ||

ताम् मालाम् कांचनीम् दत्त्वा वाली दृष्ट्वा आत्मजम् स्थितम् । संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहात् अंगदम् अब्रवीत् ॥

tām mālām kāṃcanīm dattvā vālī dṛṣṭvā ātmajam sthitam | saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehāt aṃgadam abravīt ||

देश कालौ भजस्व अद्य क्षममाणः प्रिय अप्रिये । सुख दुःख सहः काले सुग्रीव वशगो भव ॥

deśa kālau bhajasva adya kṣamamāṇaḥ priya apriye | sukha duḥkha sahaḥ kāle sugrīva vaśago bhava ||

यथा हि त्वम् महाबाहो लालितः सततम् मया । न तथा वर्तमानम् त्वाम् सुग्रीवो बहु मन्यते ॥

yathā hi tvam mahābāho lālitaḥ satatam mayā | na tathā vartamānam tvām sugrīvo bahu manyate ||

ना अस्य अमित्रैः गतम् गच्छेः मा शत्रुभिः अरिंदम । भर्तुः अर्थ परो दान्तः सुग्रीव वशगो भव ॥

nā asya amitraiḥ gatam gaccheḥ mā śatrubhiḥ ariṃdama | bhartuḥ artha paro dāntaḥ sugrīva vaśago bhava ||

न च अतिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो अप्रणयः च ते । उभयम् हि महादोषम् तस्मात् अंतर दृक् भव ॥

na ca atipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo apraṇayaḥ ca te | ubhayam hi mahādoṣam tasmāt aṃtara dṛk bhava ||

इति उक्त्वा अथ विवृत्त अक्षः शर संपीडितो भृशम् । विवृतैः दशनैः भीमैः बभूव उत्क्रान्त जीवितः ॥

iti uktvā atha vivṛtta akṣaḥ śara saṃpīḍito bhṛśam | vivṛtaiḥ daśanaiḥ bhīmaiḥ babhūva utkrānta jīvitaḥ ||

ततो विचुक्रुशुर् तत्र वानरा हत यूथपाः । परिदेवयमानाः ते सर्वे प्लवग सत्तमाः ॥

tato vicukruśur tatra vānarā hata yūthapāḥ | paridevayamānāḥ te sarve plavaga sattamāḥ ||

किष्किन्धा हि अथ शून्या च स्वर् गते वानरेश्वरे । उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः कानानि च ॥

kiṣkindhā hi atha śūnyā ca svar gate vānareśvare | udyānāni ca śūnyāni parvatāḥ kānāni ca ||

हते प्लवग शार्दूले निष् प्रभा वानराः कृताः । यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥

hate plavaga śārdūle niṣ prabhā vānarāḥ kṛtāḥ | yasya vegena mahatā kānanāni vanāni ca ||

पुष्प ओघेण अनुबद्धन्ते करिष्यति तत् अद्य कहः । येन दत्तम् महत् युद्धम् गन्धर्वस्य महात्मनः ॥

puṣpa ogheṇa anubaddhante kariṣyati tat adya kahaḥ | yena dattam mahat yuddham gandharvasya mahātmanaḥ ||

गोलभस्य महाबाहुः दश वर्षाणि पंच च । न एव रात्रौ न दिवसे तत् युद्धम् उपशाम्यति ॥

golabhasya mahābāhuḥ daśa varṣāṇi paṃca ca | na eva rātrau na divase tat yuddham upaśāmyati ||

ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः । तम् हत्वा दुर्विनीतिम् तु वाली दंष्ट्र करालवान् । सर्वा अभयम् करः अस्माकम् कथम् एष निपातितः ॥

tataḥ ṣoḍaśame varṣe golabho vinipātitaḥ | tam hatvā durvinītim tu vālī daṃṣṭra karālavān | sarvā abhayam karaḥ asmākam katham eṣa nipātitaḥ ||

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदाप्लवंगमाः तत्र न शर्म लेभिरे । वने चराः सिंह युते महावनेयथा हि गावो निहते गवाम् पतौ ॥

hate tu vīre plavagādhipe tadāplavaṃgamāḥ tatra na śarma lebhire | vane carāḥ siṃha yute mahāvaneyathā hi gāvo nihate gavām patau ||

ततः तु तारा व्यसन अर्णव प्लुतामृतस्या भर्तुर् वदनम् समीक्ष्य सा । जगाम भूमिम् परिरभ्य वालिनम्महा द्रुमम् छिन्नम् इव आश्रिता लता ॥

tataḥ tu tārā vyasana arṇava plutāmṛtasyā bhartur vadanam samīkṣya sā | jagāma bhūmim parirabhya vālinammahā drumam chinnam iva āśritā latā ||