Sarga 73

यस्मिन् तु दिवसे राजा चक्रे गो दानम् उत्तमम् । तस्मिन् तु दिवसे शूरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥

yasmin tu divase rājā cakre go dānam uttamam | tasmin tu divase śūro yudhājit samupeyivān ||

पुत्रः केकय राजस्य साक्षात् भरत मातुलः । दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलम् राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥

putraḥ kekaya rājasya sākṣāt bharata mātulaḥ | dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalam rājānam idam abravīt ||

केकय अधिपती राजा स्नेहात् कुशलम् अब्रवीत् । येषाम् कुशलकामो असि तेषाम् संप्रति अनामयम् ॥

kekaya adhipatī rājā snehāt kuśalam abravīt | yeṣām kuśalakāmo asi teṣām saṃprati anāmayam ||

स्वस्रीयम् मम राजेन्द्र द्रष्टु कामो महीपतिः । तत् अर्थम् उपयातो अहम् अयोध्याम् रघुनंदन ॥

svasrīyam mama rājendra draṣṭu kāmo mahīpatiḥ | tat artham upayāto aham ayodhyām raghunaṃdana ||

श्रुत्वा तु अहम् अयोध्यायाम् विवाह अर्थम् तव आत्मजान् । मिथिलाम् उपयातान् तु त्वया सह महीपते ॥

śrutvā tu aham ayodhyāyām vivāha artham tava ātmajān | mithilām upayātān tu tvayā saha mahīpate ||

त्वरया अभुपयातो अहम् द्रष्टु कामः स्वसुः सुतम् । अथ राजा दशरथः प्रिय अतिथिम् उपस्थितम् ॥

tvarayā abhupayāto aham draṣṭu kāmaḥ svasuḥ sutam | atha rājā daśarathaḥ priya atithim upasthitam ||

दृष्ट्वा परम सत्कारैः पूजार्हम् समपूजयत् । ततः ताम् उषितो रात्रिम् सह पुत्रैः महात्मभिः ॥

dṛṣṭvā parama satkāraiḥ pūjārham samapūjayat | tataḥ tām uṣito rātrim saha putraiḥ mahātmabhiḥ ||

प्रभाते पुनः उत्थाय कृत्वा कर्माणि तत्त्ववित् । ऋषीन् तदा पुरस्कृत्य यज्ञ वाटम् उपागमत् ॥

prabhāte punaḥ utthāya kṛtvā karmāṇi tattvavit | ṛṣīn tadā puraskṛtya yajña vāṭam upāgamat ||

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्व आभरण भूषितैः । भ्रातृभिः सहितो रामः कृत कौतुक मंगलः ॥

yukte muhūrte vijaye sarva ābharaṇa bhūṣitaiḥ | bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ kṛta kautuka maṃgalaḥ ||

वसिष्ठम् पुरतः कृत्वा महर्षीन् अपरान् अपि । वशिष्टःओ भगवान् एत्य वैदेहम् इदम् अब्रवीत् ॥

vasiṣṭham purataḥ kṛtvā maharṣīn aparān api | vaśiṣṭaḥo bhagavān etya vaideham idam abravīt ||

राजा दशरथो राजन् कृत कौतुक मन्गलैः । पुत्रैः नर वर श्रेष्ठ दातारम् अभिकांक्षते ॥

rājā daśaratho rājan kṛta kautuka mangalaiḥ | putraiḥ nara vara śreṣṭha dātāram abhikāṃkṣate ||

दातृ प्रतिग्रहीतृभ्याम् सर्व अर्थाः संभवन्ति हि । स्वधर्मम् प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यम् उत्तमम् ॥

dātṛ pratigrahītṛbhyām sarva arthāḥ saṃbhavanti hi | svadharmam pratipadyasva kṛtvā vaivāhyam uttamam ||

इति उक्तः परम उदारो वसिष्ठेन महात्मना । प्रत्युवाच महातेजा वाक्यम् परम धर्मवित् ॥

iti uktaḥ parama udāro vasiṣṭhena mahātmanā | pratyuvāca mahātejā vākyam parama dharmavit ||

कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्य आज्ञा संप्रतीक्ष्यते । स्व गृहे को विचारो अस्ति यथा राज्यम् इदम् तव ॥

kaḥ sthitaḥ pratihāro me kasya ājñā saṃpratīkṣyate | sva gṛhe ko vicāro asti yathā rājyam idam tava ||

कृत कौतुक सर्वस्वा वेदि मूलम् उपागताः । मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेः इव अर्चिषः ॥

kṛta kautuka sarvasvā vedi mūlam upāgatāḥ | mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahneḥ iva arciṣaḥ ||

सद्यो अहम् त्वत् प्रतीक्षो अस्मि वेद्याम् अस्याम् प्रतिषितः । अविघ्नम् कुरुताम् राजा किम् अर्थम् हि विलम्ब्यते ॥

sadyo aham tvat pratīkṣo asmi vedyām asyām pratiṣitaḥ | avighnam kurutām rājā kim artham hi vilambyate ||

तत् वाक्यम् जनकेन उक्तम् श्रुत्वा दशरथः तदा । प्रवेशयामास सुतान् सर्वान् ऋषि गणान् अपि ॥

tat vākyam janakena uktam śrutvā daśarathaḥ tadā | praveśayāmāsa sutān sarvān ṛṣi gaṇān api ||

ततो राजा विदेहानाम् वशिष्ठम् इदम् अब्रवीत् । कारयस्व ऋषे सर्वान् ऋषिभिः सह धार्मिक ॥

tato rājā videhānām vaśiṣṭham idam abravīt | kārayasva ṛṣe sarvān ṛṣibhiḥ saha dhārmika ||

रामस्य लोक रामस्य क्रियाम् वैवाहिकीम् प्रभो । तथा इति उक्त्वा तु जनकम् वशिष्टःओ भगवान् ऋषिः ॥

rāmasya loka rāmasya kriyām vaivāhikīm prabho | tathā iti uktvā tu janakam vaśiṣṭaḥo bhagavān ṛṣiḥ ||

विश्वामित्रम् पुरस्कृत्य शतानंदम् च धार्मिकम् । प्रपा मध्ये तु विधिवत् वेदीम् कृत्वा महातपाः ॥

viśvāmitram puraskṛtya śatānaṃdam ca dhārmikam | prapā madhye tu vidhivat vedīm kṛtvā mahātapāḥ ||

अलम् चकार ताम् वेदीम् गन्ध पुष्पैः समंततः । सुवर्ण पालिकाभिः च चित्र कुम्भैः च स अंकुरैः ॥

alam cakāra tām vedīm gandha puṣpaiḥ samaṃtataḥ | suvarṇa pālikābhiḥ ca citra kumbhaiḥ ca sa aṃkuraiḥ ||

अंकुर आढ्यैः शरावैः च धूप पात्रैः स धूपकैः । शंख पात्रैः श्रुवैः स्रुग्भिः पात्रैः अर्घ्यादि पूजितैः ॥

aṃkura āḍhyaiḥ śarāvaiḥ ca dhūpa pātraiḥ sa dhūpakaiḥ | śaṃkha pātraiḥ śruvaiḥ srugbhiḥ pātraiḥ arghyādi pūjitaiḥ ||

लाज पूर्णैः च पात्रीभिः रक्षितैः अपि संस्कृतैः । दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवत् मंत्र पुरस्कृतम् ॥

lāja pūrṇaiḥ ca pātrībhiḥ rakṣitaiḥ api saṃskṛtaiḥ | darbhaiḥ samaiḥ samāstīrya vidhivat maṃtra puraskṛtam ||

अग्निम् आधाय तम् वेद्याम् विधि मंत्र पूर्वकम् । जुहाव अग्नौ महातेजा वशिष्ठो मुनिपुंगव ॥

agnim ādhāya tam vedyām vidhi maṃtra pūrvakam | juhāva agnau mahātejā vaśiṣṭho munipuṃgava ||

ततः सीताम् समानीय सर्व आभरण भुषिताम् । समक्षम् अग्नेः संस्थाप्य राघव अभिमुखे तदा ॥

tataḥ sītām samānīya sarva ābharaṇa bhuṣitām | samakṣam agneḥ saṃsthāpya rāghava abhimukhe tadā ||

अब्रवीत् जनको राजा कौसल्य आनंद वर्धनम् । इयम् सीता मम सुता सह धर्म चरी तव ॥

abravīt janako rājā kausalya ānaṃda vardhanam | iyam sītā mama sutā saha dharma carī tava ||

प्रतीच्छ च एनाम् भद्रम् ते पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना । पतिव्रता महभागा छाय इव अनुगता सदा ॥

pratīccha ca enām bhadram te pāṇim gṛhṇīṣva pāṇinā | pativratā mahabhāgā chāya iva anugatā sadā ||

इति उक्त्वा प्राक्षिपत् राजा मंत्र पूतम् जलम् तदा । साधु साधु इति देवानाम् ऋषीणाम् वदताम् तदा ॥

iti uktvā prākṣipat rājā maṃtra pūtam jalam tadā | sādhu sādhu iti devānām ṛṣīṇām vadatām tadā ||

देव दुंदुभि निर्घोषः पुष्प वर्षम् महान् अभूत् । एवम् दत्त्वा सुताम् सीताम् मंत्र उदक पुरस्कृताम् ॥

deva duṃdubhi nirghoṣaḥ puṣpa varṣam mahān abhūt | evam dattvā sutām sītām maṃtra udaka puraskṛtām ||

अब्रवीत् जनको राजा हर्षेण अभिपरिप्लुत । लक्ष्मण आगच्छ भद्रम् ते ऊर्मिलाम् उद्यताम् मया ॥

abravīt janako rājā harṣeṇa abhiparipluta | lakṣmaṇa āgaccha bhadram te ūrmilām udyatām mayā ||

प्रतीच्छ पाणिम् गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः । तम् एवम् उक्त्वा जनको भरतम् च अभ्यभाषत ॥

pratīccha pāṇim gṛhṇīṣva mā bhūt kālasya paryayaḥ | tam evam uktvā janako bharatam ca abhyabhāṣata ||

गृहाण पाणिम् माण्डव्याः पाणिना रघुनंदन । शत्रुघ्नम् च अपि धर्माअत्मा अब्रवीत् मिथिलेश्वरः ॥

gṛhāṇa pāṇim māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunaṃdana | śatrughnam ca api dharmāatmā abravīt mithileśvaraḥ ||

श्रुतकीर्तेः महाबाहो पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना । सर्वे भवन्तः सौम्याः च सर्वे सुचरित व्रताः ॥

śrutakīrteḥ mahābāho pāṇim gṛhṇīṣva pāṇinā | sarve bhavantaḥ saumyāḥ ca sarve sucarita vratāḥ ||

पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः । जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिः अस्पृशन् ॥

patnībhiḥ santu kākutsthā mā bhūt kālasya paryayaḥ | janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīn pāṇibhiḥ aspṛśan ||

चत्वारः ते चतसॄणाम् वसिष्ठस्य मते स्थिताः । अग्निम् प्रदक्षिणम् कृत्वा वेदिम् राजानम् एव च ॥

catvāraḥ te catasṝṇām vasiṣṭhasya mate sthitāḥ | agnim pradakṣiṇam kṛtvā vedim rājānam eva ca ||

ऋषीन् चैव महात्मानः सह भार्या रघु उद्वहाः । यथा उक्तेन तथा चक्रुः विवाहम् विधि पूर्वकम् ॥

ṛṣīn caiva mahātmānaḥ saha bhāryā raghu udvahāḥ | yathā uktena tathā cakruḥ vivāham vidhi pūrvakam ||

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा । दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः। यद्वा -पुष्प वृष्टिः महति आसीत् अंतरिक्षात् सु भास्वरा । दिव्य दुन्दुभि निर्घोषैः गीत वादित्र निःस्वनैः ॥

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣātsubhāsvarā | divyadundubhinirghoṣairgītavāditraniḥsvanaiḥ| yadvā -puṣpa vṛṣṭiḥ mahati āsīt aṃtarikṣāt su bhāsvarā | divya dundubhi nirghoṣaiḥ gīta vāditra niḥsvanaiḥ ||

ननृतुः च अप्सरः संघा गन्धर्वाः च जगुः कलम् । विवाहे रघु मुख्यानाम् तद् अद्भुतम् अदृश्यत ॥

nanṛtuḥ ca apsaraḥ saṃghā gandharvāḥ ca jaguḥ kalam | vivāhe raghu mukhyānām tad adbhutam adṛśyata ||

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्य उद्घुष्ट निनादिते । त्रिः अग्निम् ते परिक्रम्य ऊहुः भार्या महौजसः ॥

īdṛśe vartamāne tu tūrya udghuṣṭa ninādite | triḥ agnim te parikramya ūhuḥ bhāryā mahaujasaḥ ||

अथ उपकार्याम् जग्मुः ते स दारा रघुनंदनाः । राजा अपि अनुययौ पश्यन् स ऋषि संघः स बान्धवः ॥

atha upakāryām jagmuḥ te sa dārā raghunaṃdanāḥ | rājā api anuyayau paśyan sa ṛṣi saṃghaḥ sa bāndhavaḥ ||