Ramayana · Sarga 1.71

Sarga 71

सर्गः 71

King Janaka narrates the history of his dynasty

Full sarga summary

King Janaka narrates the history of his dynasty--consents to give Sita and Urmila in marriage to Rama and Lakshmana.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
71.1VR-1-71-1

एवम् ब्रुवाणम् जनकः प्रत्युवाच कृतांजलिः । श्रोतुम् अर्हसि भद्रम् ते कुलम् नः परिकीर्तितम् ॥

evam bruvāṇam janakaḥ pratyuvāca kṛtāṃjaliḥ | śrotum arhasi bhadram te kulam naḥ parikīrtitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in this mannerब्रुवाणम्speaking (Vasishta)जनक:Janakaकृताञ्जलि:with folded palmsप्रत्युवाचrepliedते भद्रंsafety to youपरिकीर्तितम्relatedन:ourकुलम्genealogyश्रोतुम्to listenअर्हसिbehoves of you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVasishta having thus described (the genealogy of Dasaratha) Janaka with folded hands rejoined, "Be blessed. Let me relate the genealogy of my race. Listen".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महर्षि वसिष्ठ जब इस प्रकार इक्ष्वाकुवंश का परिचय दे चुके, तब राजा जनक ने हाथ जोड़कर उनसे कहा—’मुनिश्रेष्ठ! आपका भला हो। अब हम भी अपने कुल का परिचय दे रहे हैं, सुनिये। महामते! कुलीन पुरुष के लिये कन्यादान के समय अपने कुल का पूर्ण रूपेण परिचय देना आवश्यक है; अतः आप सुनने की कृपा करें

This Hindi translation covers verses 71.1–71.2 together.

Hinglish
71.2VR-1-71-2

प्रदाने हि मुनि श्रेष्ठ कुलम् निरवशेषतः । वक्तव्यम् कुल जातेन तन् निबोध महामुने ॥

pradāne hi muni śreṣṭha kulam niravaśeṣataḥ | vaktavyam kula jātena tan nibodha mahāmune ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मुनिश्रेष्ठO Best of asceticsमहामुनेO Great sageकुलजातेनby one born in a noble familyप्रदानेat the time of bestowing their daughter in marriageनिरवशेषत:completelyकुलम्geneology of dynastyवक्तव्यं हिindeed to be toldतत्thatनिबोधlisten to the same.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Great sage O Best of ascetics while one offers his daughter (in marriage), one born in a noble family should describe his genealogy in full. Listen.

HinglishHindi is translated together with verse 71.1
71.3VR-1-71-3

राजा अभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा । निमिः परम धर्मात्मा सर्व सत्त्ववताम् वरः ॥

rājā abhūt triṣu lokeṣu viśrutaḥ svena karmaṇā | nimiḥ parama dharmātmā sarva sattvavatām varaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वेनby his ownकर्मणाactsत्रिषुthreeलोकेषुworldsविश्रुत:knownपरमधर्मात्माsupremely virtuousसर्वसत्त्ववताम्those endowed with strengthवर:bestराजा निमि: अभूत्was king named Nimi.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere was a great man of religion king Nimi, strongest of men and wellknown in the three worlds by his own acts.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्राचीन काल में निमि नामक एक परम धर्मात्मा राजा हुए हैं, जो सम्पूर्ण धैर्यशाली महापुरुषों में श्रेष्ठ तथा अपने पराक्रम से तीनों लोकों में विख्यात थे

Hinglish
71.4VR-1-71-4

तस्य पुत्रो मिथिः नाम जनको मिथि पुत्रकः । प्रथमो जनको नाम जनकात् अपि उदावसुः ॥

tasya putro mithiḥ nāma janako mithi putrakaḥ | prathamo janako nāma janakāt api udāvasuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मिथिर्नामnamed Mithiतस्यhisपुत्र:sonयेन निर्मिताby whom constructedमिथिलाMithila प्रथम: firstजनक:Janakaनामnamedजनकाद्from Janakaउदावसु:Udavasu was born.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNimi begot a son named Mithi who constructed Mithila. He was the first Janaka whose son was Udavasu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उनके मिथि नामक एक पुत्र हुआ। मिथि के पुत्र का नाम जनक हुआ। ये ही हमारे कुल में पहले जनक हुए हैं (इन्हीं के नाम पर हमारे वंश का प्रत्येक राजा ‘जनक’ कहलाता है)। जनक से उदावसु का जन्म हुआ

Hinglish
71.5VR-1-71-5

उदावसोः तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धन पुत्रः तु सुकेतुः नाम नामतः ॥

udāvasoḥ tu dharmātmā jāto vai nandivardhanaḥ | nandivardhana putraḥ tu suketuḥ nāma nāmataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उदावसो: तुfor that Udavasuधर्मात्माrighteousनन्दिवर्धन:Nandivardhaजात:was bornनन्दिवर्धनपुत्र: तुthe son of Nandivardhanaनामत:by nameसुकेतुर्नामnamed Suketu.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVirtuous Nandivardhana was the son of Udavasu whose son was Suketu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उदावसुसे धर्मात्मा नन्दिवर्धन उत्पन्न हुए। नन्दिवर्धनके शूरवीर पुत्रका नाम सुकेतु हुआ

Hinglish
71.6VR-1-71-6

सुकेतोः अपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः । देवरातस्य राजर्षेः बृहद्रथ इति स्मृउतः ॥

suketoḥ api dharmātmā devarāto mahābalaḥ | devarātasya rājarṣeḥ bṛhadratha iti smṛutaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुकेतो: अपिfor that Suketuधर्मात्माrighteousमहाबल:highly powerfulदेवरात:Devarataराजर्षे:rishi among kingsदेवरातस्यfor that Devarataबृहद्रथBrihadradhaइति स्मृत:known as.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSuketu's son was the righteous and powerful Devarata, father of Brihadradha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुकेतु के भी देवरात नामक पुत्र हुआ। देवरात महान् बलवान् और धर्मात्मा थे। राजर्षि देवरात के बृहद्रथ नाम से प्रसिद्ध एक पुत्र हुआ

Hinglish
71.7VR-1-71-7

बृहद्रथस्य शूरो अभूत् महावीरः प्रतापवान् । महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिः सत्य विक्रमः ॥

bṛhadrathasya śūro abhūt mahāvīraḥ pratāpavān | mahāvīrasya dhṛtimān sudhṛtiḥ satya vikramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बृहद्रथस्यfor Brihadradhaशूर:heroicप्रतापवान्valourousमहावीर:Mahaveraमहावीरस्यMahaveera'sधृतिमान्courageousसत्यविक्रम:having truthful prowessसुधृति:Sudhruti was born.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBrihadradha's son was the heroic and powerful Mahavira, father of Sudhruti, who was armed with courage and the power of truth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बृहद्रथके पुत्र महावीर हुए, जो शूर और प्रतापी थे। महावीर के सुधृति हुए, जो धैर्यवान् और सत्यपराक्रमी थे

Hinglish
71.8VR-1-71-8

सुधृतेः अपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सु धार्मिकः । धृष्टकेतोः च राजर्षेः हर्यश्व इति विश्रुतः ॥

sudhṛteḥ api dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ su dhārmikaḥ | dhṛṣṭaketoḥ ca rājarṣeḥ haryaśva iti viśrutaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुधृते:for Sudhrutiधर्मात्माrighteousसुधार्मिक:committed to dharmaदृष्टकेतु:Drishtaketuराजर्षे:of that royal rishiदृष्टकेतो:for Drishtaketuहर्यश्व:Haryasvaइति विश्रुत:thus well known (son was born.)
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo Sudhruti was born the righteous Drishtaketu, committed to dharma. Rajarshi Drishtaketu was father to the wellknown Haryasva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुधृति के भी धर्मात्मा धृष्टकेतु हुए, जो परम धार्मिक थे।राजर्षि धृष्टकेतु का पुत्र हर्यश्व नाम से विख्यात हुआ

Hinglish
71.9VR-1-71-9

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः । प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥

haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratīndhakaḥ | pratīndhakasya dharmātmā rājā kīrtirathaḥ sutaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हर्यश्वस्यHaryasva'sमरु:Maruपुत्र:sonमरो:for Meruप्रतिन्धक:Pratindhakaपुत्र:sonधर्मात्माrighteousराजाkingकीर्तिरथ:Kirtirathaप्रतिन्धकस्यPratindhaka'sसुत:son.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaryasva's son was Maru, father of Pratindhaka. Pratindhaka's son was the righteous king Kirtiratha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हर्यश्व के पुत्र मरु, मरु के पुत्र प्रतीन्धक तथा प्रतीन्धक के पुत्र धर्मात्मा राजा कीर्तिरथ हुए

Hinglish
71.10VR-1-71-10

पुत्रः कीर्तिरथस्य अपि देवमीढ इति स्मृतः । देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥

putraḥ kīrtirathasya api devamīḍha iti smṛtaḥ | devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahīdhrakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कीर्तिरथस्यापिKirtiratha'sपुत्र:sonदेवमीढ इतिas Devamidhaस्मृत:has been knownदेवमीढस्यDevamidha's sonविबुध:was Vibudhaविबुधस्यVibhuda's sonमहीध्रक:was Mahidhraka.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe son of Kirtiratha was known as Devamidha. His son was Vibudha, father of Mahidhraka.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कीर्तिरथ के पुत्र देवमीढ नाम से विख्यात हुए। देवमीढ के विबुध और विबुध के पुत्र महीध्रक हुए

Hinglish
71.11VR-1-71-11

महीध्रक सुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः । कीर्ति रातस्य राजऋषेः महारोमा व्यजायत ॥

mahīdhraka suto rājā kīrtirāto mahābalaḥ | kīrti rātasya rājaṛṣeḥ mahāromā vyajāyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबल:mightyराजा कीर्तिरात:king Kirtirataमहीध्रकसुत:son of Mahidhrakaराजर्षेःof that royal rishiकीर्तिरातस्यKirtirata'sमहारोमाMaharomaव्यजायतborn.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMighty king Kirtirata was the son of Mahidhraka. He was a Rajarshi, father of Maharoma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महीध्रक के पुत्र महाबली राजा कीर्तिरात हुए। राजर्षि कीर्तिरात के महारोमा नामक पुत्र उत्पन्न हुआ

Hinglish
71.12VR-1-71-12

महारोम्णः तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत । स्वर्णरोम्णः तु राजर्षेः ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥

mahāromṇaḥ tu dharmātmā svarṇaromā vyajāyata | svarṇaromṇaḥ tu rājarṣeḥ hrasvaromā vyajāyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महारोम्ण: तुfor Maharomaस्वर्णरोमाSwarnaromaव्यजायतwas bornराजर्षेःof the royal rishiस्वर्णरोम्ण: तुfor Swarnaromaह्रस्वरोमाHrasvaromaव्यजायतwas born.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo Maharoma's was born the virtuous Swarnaroma. Swarnaroma's son was Hrasvaroma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महारोमा से धर्मात्मा स्वर्णरोमा का जन्म हुआ। राजर्षि स्वर्णरोमा से ह्रस्वरोमा उत्पन्न हुए

Hinglish
71.13VR-1-71-13

तस्य पुत्र द्वयम् जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः । ज्येष्ठो अहम् अनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वज ॥

tasya putra dvayam jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ | jyeṣṭho aham anujo bhrātā mama vīraḥ kuśadhvaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मज्ञस्यknower of morality and ethicsतस्यof thatमहात्मन:magnanimousपुत्रद्वयम्two sonsजज्ञेwere bornअहम्I amज्येष्ट:eldestवीर:valiantकुशध्वज:Kusadhwajaममmyअनुज:youngerभ्राताbrother.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHrasvaroma, was a religious king. He was a great soul. Of his two sons. I am the eldest and valiant Kusadhwaja is my younger brother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्मज्ञ महात्मा राजा ह्रस्वरोमा के दो पुत्र उत्पन्न हए, जिनमें ज्येष्ठ तो मैं ही हूँ और कनिष्ठ मेरा छोटा भाई वीर कुशध्वज है

Hinglish
71.14VR-1-71-14

माम् तु ज्येष्ठम् पिता राज्ये सो अभिषिच्य नराधिप । कुशध्वजम् समावेश्य भारम् मयि वनम् गतः ॥

mām tu jyeṣṭham pitā rājye so abhiṣicya narādhipa | kuśadhvajam samāveśya bhāram mayi vanam gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पिताfatherस: नराधिप:king Hrasvaromaज्येष्ठंeldestमाम्meराज्येin the kingdomअभिषिच्यhaving crowned meकुशध्वजंKusadhwajaभारम्responsibility of supportingमयिin meसमावेश्यplaceingवनम्forestगत:went.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy father king Hrasvaroma crowned me king, entrusted Kusadhwaja to my care and retired to the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे पिता मुझ ज्येष्ठ पुत्र को राज्य पर अभिषिक्त करके कुशध्वज का सारा भार मुझे सौंपकर वन में चले गये

Hinglish
71.15VR-1-71-15

वृद्धे पितरि स्वर् याते धर्मेण धुरम् आवहम् । भ्रातरम् देव संकाशम् स्नेहात् पश्यन् कुशध्वजम् ॥

vṛddhe pitari svar yāte dharmeṇa dhuram āvaham | bhrātaram deva saṃkāśam snehāt paśyan kuśadhvajam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वृद्धेwhen the agedपितरिfatherस्वर्याते सतिhad attained heavenभ्रातरम्brotherदेवसङ्काशम्resembling devatasकुशध्वजम्Kusadhwajaस्नेहात्affectionatelyपश्यन्looking afterधर्मेणwith righteousnessधुरमweight of ruling the kingdomआवहम्bore.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter my aged father attained heaven, I looked after my brother Kusadhwaja, who resembles the celestials, affectionately and ruled the kingdom with righteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वृद्ध पिता के स्वर्गगामी हो जानेपर अपने देवतुल्य भाई कुशध्वज को स्नेह-दृष्टि से देखता हुआ मैं इस राज्यका भार धर्म के अनुसार वहन करने लगा

Hinglish
71.16VR-1-71-16

कस्यचित् तु अथ कालस्य सांकाश्यात् अगमत् पुरात् । सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलाम् अवरोधकः ॥

kasyacit tu atha kālasya sāṃkāśyāt agamat purāt | sudhanvā vīryavān rājā mithilām avarodhakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterकस्यचित् कालस्यafter sometimeवीर्यवान्powerfulसुधन्वा राजाking Sundhavaमिथिलाम्Mithilaअवरोधक:with a view to beseigeसाङ्काश्यात्from Sankasyaपुरात्cityअगमत्set out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA little later a powerful king named Sudhanva from the city of Sankasya beseiged Mithila.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुछ काल के अनन्तर पराक्रमी राजा सुधन्वा ने सांकाश्य नगर से आकर मिथिला को चारों ओर से घेर लिया

Hinglish
71.17VR-1-71-17

स च मे प्रेषयामास शैवम् धनुः अनुत्तमम् । सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यम् वै दीयताम् इति ॥

sa ca me preṣayāmāsa śaivam dhanuḥ anuttamam | sītā kanyā ca padmākṣī mahyam vai dīyatām iti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनुत्तमम्excellentशैवं धनु:bow of Sivaपद्माक्षीlotuseyedकन्याmaidenसीता चSita alsoमह्यम्to meदीयताम्be givenइतिthusप्रेषयामासsent a message.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe (Sudhanva) sent me a message: 'give me the great bow of Siva and the lotuseyed maiden Sita'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसने मेरे पास दूत भेजकर कहलाया कि ‘तुम शिवजी के परम उत्तम धनुष तथा अपनी कमलनयनी कन्या सीता को मेरे हवाले कर दो’

Hinglish
71.18VR-1-71-18

तस्य अप्रदानात् ब्रह्मर्षे युद्धम् आसीत् मया सह । स हतो अभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥

tasya apradānāt brahmarṣe yuddham āsīt mayā saha | sa hato abhimukho rājā sudhanvā tu mayā raṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ब्रह्मर्षेO Brahmarshiअप्रदानात्by not offeringतस्यfor himमया सहwith meयुद्धम् असीत्great conflict brokeरणेin the battleअभिमुख:he in an encounterस:thatसुधन्वा राजाking Sudhanvaमयाby meहत:killed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Brahmarshi when I refused, a great conflict broke out between him and me. In the encounter king Sudhanva was killed by me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महर्षे! मैंने उसकी माँग पूरी नहीं की इसलिये मेरे साथ उसका युद्ध हुआ। उस संग्राम में सम्मुखयुद्ध करता हुआ राजा सुधन्वा मेरे हाथ से मारा गया

Hinglish
71.19VR-1-71-19

निहत्य तम् मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानम् नराधिपम् । सांकाश्ये भ्रातरम् शूरम् अभ्यषिंचम् कुशध्वजम् ॥

nihatya tam muniśreṣṭha sudhanvānam narādhipam | sāṃkāśye bhrātaram śūram abhyaṣiṃcam kuśadhvajam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मुनिश्रेष्ठO Best of asceticsनराधिपम्kingतम्thatसुधन्वानम्Sudhanvaनिहत्यhaving killedभ्रातरम्brotherवीरम्heroic oneकुशध्वजम्Kusadhwajaसाङ्काश्येin Sankasyaअभ्यषिञ्चम्I have crowned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Best of ascetics having killed king Sudhanva, I have crowned my heroic brother Kusadhwaja in Sankasya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुनिश्रेष्ठ! राजा सुधन्वा का वध करके मैंने सांकाश्य नगर के राज्य पर अपने शूरवीर भ्राता कुशध्वज को अभिषिक्त कर दिया

Hinglish
71.20VR-1-71-20

कनीयान् एष मे भ्राता अहम् ज्येष्ठो महामुने । ददामि परम प्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥

kanīyān eṣa me bhrātā aham jyeṣṭho mahāmune | dadāmi parama prīto vadhvau te munipuṃgava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महामुनेO Great asceticएष:this oneमेmyकनीयान्yougerभ्राताbrotherअहम्Iज्येष्ठ:elderमुनिपुङ्गवpreeminent among asceticsपरमप्रीत:immensely pleasedतेthoseवध्वौtwo maidensददामिI am givingसीतां रामायSita to Ramaऊर्मिला लक्ष्मणायUrmila to Lakshmanaते भद्रम्prosperity to you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Great ascetic (Vasishta), this one is my youger brother and I am the elder one. O preeminent among ascetics with immense pleasure I am giving these maidens, Sita to Rama and Urmila to Lakshmana. Be blessed

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महामुने! ये मेरे छोटे भाई कुशध्वज हैं और मैं इनका बड़ा भाई हूँ। मुनिवर! मैं बड़ी प्रसन्नता के साथ आपको दो बहुएँ प्रदान करता हूँ

Hinglish
71.21VR-1-71-21

सीताम् रामाय भद्रम् ते ऊर्मिलाम् लक्ष्मणाय वै । वीर्य शुल्काम् मम सुताम् सीताम् सुर सुत उपमाम् ॥

sītām rāmāya bhadram te ūrmilām lakṣmaṇāya vai | vīrya śulkām mama sutām sītām sura suta upamām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीर्यशुल्काम्as reward for prowessसुरसुतोपमाम्equal to the daughter of devatasमम सुताम्my daughterसीताम्Sitaद्वितीयाम्second daughterऊर्मिलां चैवUrmila alsoत्रि:three timesददामिbestowingसंशय: नno doubt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI offer my daughter Sita, who looks like a celestial maiden as reward for (Rama's) prowess and my second daughter Urmila (to Lakshmana). I proclaim it three times so that there is no doubt about it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपका भला हो ! मैं सीता को श्रीराम के लिये और ऊर्मिला को लक्ष्मणके लिये समर्पित करता हूँ। पराक्रम ही जिसको पाने का शुल्क (शर्त) था, उस देवकन्या के समान सुन्दरी अपनी प्रथम पुत्री सीता को श्रीराम के लिये तथा दूसरी पुत्री ऊर्मिला को लक्ष्मण के लिये दे रहा हूँ। मैं इस बात को तीन बार दुहराता हूँ, इसमें संशय नहीं है। मुनिप्रवर ! मैं परम प्रसन्न होकर आपको दो बहुएँ दे रहा हूँ’

This Hindi translation covers verses 71.21–71.22 together.

Hinglish
71.22VR-1-71-22

द्वितीयाम् ऊर्मिलाम् चैव त्रिः वदामि न संशयः । ददामि परम प्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥

dvitīyām ūrmilām caiva triḥ vadāmi na saṃśayaḥ | dadāmi parama prīto vadhvau te munipuṃgava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रघुनन्दनO King Dasarathaपरमप्रीत:immensely pleasedतेto youवध्वौbridesददामिI am givingराजन्O Kingरामलक्ष्मणयो:to Rama and Lakshmanaगोदानम्distribution of cowsकारयस्व हlet it be performedपितृकार्यं चritual duty towards pitrisभद्रं तेprosperity to youतत:thereafterवैवाहिकम् कुरुlet the marriage be performed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Delight of the Raghus (King Dasaratha), I offer these brides with immense pleasure to Rama and Lakshmana. You may perform the rites for your forefathers by gift of cows. Prosperity to you. Thereafter you may perform the marriage.

This translation covers verses 71.22–71.23 together.

HinglishHindi is translated together with verse 71.21
71.23VR-1-71-23

राम लक्ष्मणयो राजन् गो दानम् कारयस्व ह । पितृ कार्यम् च भद्रम् ते ततो वैवाहिकम् कुरु ॥

rāma lakṣmaṇayo rājan go dānam kārayasva ha | pitṛ kāryam ca bhadram te tato vaivāhikam kuru ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(वसिष्ठजीसे ऐसा कहकर राजा जनक ने महाराज दशरथ से कहा-) ‘राजन्! अब आप श्रीराम और लक्ष्मण के मंगल के लिये इनसे गोदान करवाइये, आपका कल्याण हो। नान्दीमुख श्राद्ध का कार्य भी सम्पन्न कीजिये। इसके बाद विवाह का कार्य आरम्भ कीजियेगा

HinglishWord meanings are shown with verse 71.22English is translated together with verse 71.22
71.24VR-1-71-24

मघा हि अद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो । फल्गुन्याम् उत्तरे राजन् तस्मिन् वैवाहिकम् कुरु । राम लक्ष्मणयोः अर्थे दानम् कार्यम् सुखोदयम् ॥

maghā hi adya mahābāho tṛtīye divase prabho | phalgunyām uttare rājan tasmin vaivāhikam kuru | rāma lakṣmaṇayoḥ arthe dānam kāryam sukhodayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहोO Strong armed oneप्रभो(विभो) O Lordअद्यtodayमखा हिstar Makha is on the ascendentराजन्O Kingतृतीये दिवसेthird day from todayफल्गुन्याम्known as Phalguniतस्मिन्in thatउत्तरेin the star Uttaraवैवाहिकम्marriageकुरुperformराजन्O Kingरामलक्ष्मणयो:for Rama and Lakshmanaसुखोदयम्for enjoying felicityदानम्distribution of kine, etcकार्यम्fit to be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetToday the star Makha is on the ascendant. O King perform the marriage on the, third day from today under UttaraPhalguni star. Gifts may be given for the happiness of Rama and Lakshmana". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्ग:।। Thus ends the seventyfirst sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहो! प्रभो! आज मघा नक्षत्र है राजन् ! आज के तीसरे दिन उत्तरा-फाल्गुनी नक्षत्र में वैवाहिक कार्य कीजियेगा। आज श्रीराम और लक्ष्मण के अभ्युदय के लिये (गो, भूमि, तिल और सुवर्ण आदि का) दान कराना चाहिये; क्योंकि वह भविष्य में सुख देने वाला होता है’

Hinglish