Sarga 54

कामधेनुम् वसिष्ठो अपि यदा न त्यजते मुनिः । तदा अस्य शबलाम् राम विश्वामित्रो अन्वकर्षत ॥

kāmadhenum vasiṣṭho api yadā na tyajate muniḥ | tadā asya śabalām rāma viśvāmitro anvakarṣata ||

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना । दुःखिता चिन्तयामास रुदंती शोक कर्शिता ॥

nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā | duḥkhitā cintayāmāsa rudaṃtī śoka karśitā ||

परित्यक्ता वसिष्ठेन किम् अहम् सुमहात्मना । या अहम् राज भृतैः दीना ह्रियेयम् भृश दुःखिता ॥

parityaktā vasiṣṭhena kim aham sumahātmanā | yā aham rāja bhṛtaiḥ dīnā hriyeyam bhṛśa duḥkhitā ||

किम् मया अपकृतम् तस्य महर्षेः भावित आत्मनः । यन् माम् अनागसम् भक्ताम् इष्टाम् त्यजति धार्मिकः ॥

kim mayā apakṛtam tasya maharṣeḥ bhāvita ātmanaḥ | yan mām anāgasam bhaktām iṣṭām tyajati dhārmikaḥ ||

इति संचिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः । जगाम वेगेन तदा वसिष्ठम् परम ओजसम् ॥

iti saṃcintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ | jagāma vegena tadā vasiṣṭham parama ojasam ||

निर्धूय ताम् तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन । जगाम अनिल वेगेन पाद मूलम् महात्मनः ॥

nirdhūya tām tadā bhṛtyān śataśaḥ śatrusūdana | jagāma anila vegena pāda mūlam mahātmanaḥ ||

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती च इदम् अब्रवीत् । वसिष्ठस्य अग्रतः स्थित्वा मेघ निःस्वना ॥

śabalā sā rudantī ca krośantī ca idam abravīt | vasiṣṭhasya agrataḥ sthitvā megha niḥsvanā ||

भगवन् किम् परित्यक्ता त्वया अहम् ब्रह्मणः सुत । यस्मात् राज भटा माम् हि नयन्ते त्वत् सकाशतः ॥

bhagavan kim parityaktā tvayā aham brahmaṇaḥ suta | yasmāt rāja bhaṭā mām hi nayante tvat sakāśataḥ ||

एवम् उक्तः तु ब्रह्मर्षिर् इदम् वचनम् अब्रवीत् । शोक संतप्त हृदयाम् स्व सारम् इव दुःखिताम् ॥

evam uktaḥ tu brahmarṣir idam vacanam abravīt | śoka saṃtapta hṛdayām sva sāram iva duḥkhitām ||

न त्वाम् त्यजामि शबले न अपि मे अपकृतम् त्वया । एष त्वाम् नयते राजा बलात् मत्तः महाबलः ॥

na tvām tyajāmi śabale na api me apakṛtam tvayā | eṣa tvām nayate rājā balāt mattaḥ mahābalaḥ ||

न हि तुल्यम् बलम् मह्यम् राजा तु अद्य विशेषतः । बली राजा क्षत्रियः च पृथिव्याः पतिः एव च ॥

na hi tulyam balam mahyam rājā tu adya viśeṣataḥ | balī rājā kṣatriyaḥ ca pṛthivyāḥ patiḥ eva ca ||

इयम् अक्षौहिणी पूर्णा गज वाजि रथ आकुला । हस्ति ध्वज समाकीर्णा तेन असौ बलवत्तरः ॥

iyam akṣauhiṇī pūrṇā gaja vāji ratha ākulā | hasti dhvaja samākīrṇā tena asau balavattaraḥ ||

एवम् उक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् । वचनम् वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिम् अतुल प्रभम् ॥

evam uktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat | vacanam vacanajñā sā brahmarṣim atula prabham ||

न बलम् क्षत्रियस्य आहुः ब्राह्मणो बलवत्तरः । ब्रह्मन् ब्रह्म बलम् दिव्यम् क्षत्रात् तु बलवत्तरम् ॥

na balam kṣatriyasya āhuḥ brāhmaṇo balavattaraḥ | brahman brahma balam divyam kṣatrāt tu balavattaram ||

अप्रमेय बलम् तुभ्यम् न त्वया बलवत्तरः । विश्वामित्रो महावीर्यः तेजः तव दुरासदम् ॥

aprameya balam tubhyam na tvayā balavattaraḥ | viśvāmitro mahāvīryaḥ tejaḥ tava durāsadam ||

नियुङ्क्ष्व माम् महातेजः त्वत् ब्रह्म बल संभृताम् । तस्य दर्पम् बलम् यत्नम् नाशयामि दुरात्मनः ॥

niyuṅkṣva mām mahātejaḥ tvat brahma bala saṃbhṛtām | tasya darpam balam yatnam nāśayāmi durātmanaḥ ||

इति उक्तः तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः । सृजस्व इति तदा उवाच बलम् पर बल अर्दनम् ॥

iti uktaḥ tu tayā rāma vasiṣṭhaḥ sumahāyaśāḥ | sṛjasva iti tadā uvāca balam para bala ardanam ||

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सुरभिः सा असृजत् तदा । तस्या हुंभा रव उत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ॥

tasya tat vacanam śrutvā surabhiḥ sā asṛjat tadā | tasyā huṃbhā rava utsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa ||

नाशयन्ति बलम् सर्वम् विश्वामित्रस्य पश्यतः । स राजा परम क्रुद्धः क्रोध विस्फारित ईक्षणः ॥

nāśayanti balam sarvam viśvāmitrasya paśyataḥ | sa rājā parama kruddhaḥ krodha visphārita īkṣaṇaḥ ||

पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैः उच्चावचैः अपि । विश्वामित्र अर्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशः तदा ॥

pahlavān nāśayāmāsa śastraiḥ uccāvacaiḥ api | viśvāmitra arditān dṛṣṭvā pahlavān śataśaḥ tadā ||

भूय एव असृजत् घोरान् शकान् यवन मिश्रितान् । तैः आसीत् संवृता भूमिः शकैः यवन मिश्रितैः ॥

bhūya eva asṛjat ghorān śakān yavana miśritān | taiḥ āsīt saṃvṛtā bhūmiḥ śakaiḥ yavana miśritaiḥ ||

प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिंजल्कसन्निभैः । यद्वा -प्रभावद्भिः महावीर्यैः हेम किंजल्क संनिभैः । दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बराअवृतैः। यद्वा -दीर्घ असि पट्टिश धरैः हेम वर्ण अंबर आवृतैः ॥

prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiṃjalkasannibhaiḥ | yadvā -prabhāvadbhiḥ mahāvīryaiḥ hema kiṃjalka saṃnibhaiḥ | dīrghāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāavṛtaiḥ| yadvā -dīrgha asi paṭṭiśa dharaiḥ hema varṇa aṃbara āvṛtaiḥ ||

निर्दग्धम् तत् बलम् सर्वम् प्रदीप्तैः इव पावकैः । ततो अस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह । तैः तैः यवन कांभोजा बर्बराः च अकुली कृताः ॥

nirdagdham tat balam sarvam pradīptaiḥ iva pāvakaiḥ | tato astrāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha | taiḥ taiḥ yavana kāṃbhojā barbarāḥ ca akulī kṛtāḥ ||