इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 1.47

Sarga 47

सर्गः 47

Origin of marutsVishala constructs the city Diti practises her austerities

Full sarga summary

Origin of marutsVishala constructs the city Diti practises her austerities--Sumati honours Viswamitra.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
47.1VR-1-47-1

सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परम दुःखिता । सहस्राक्षम् दुराधर्षम् वाक्यम् स अनुनया अब्रवीत् ॥

saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ parama duḥkhitā | sahasrākṣam durādharṣam vākyam sa anunayā abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गर्भेwhen the embryoसप्तधाinto seven piecesकृतेhaving been cutदिति:Ditiपरमदु:खिताhighly distressedदुराधर्षम्unassailableसहस्राक्षम्Indraसानुनयाaffectionateवाक्यम्wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDeeply distressed Diti, having come to know that the embryo had been severed into seven pieces, humbly spoke to the unassailable Indra.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इन्द्र द्वारा अपने गर्भ के सात टुकड़े कर दिये जाने पर देवी दिति को बड़ा दुःख हुआ वे दुर्द्धर्ष वीर सहस्राक्ष इन्द्र से अनुनयपूर्वक बोलीं-

Hinglish
47.2VR-1-47-2

मम अपराधात् गर्भो अयम् सप्तधा शकली कृतः । न अपराधो हि देव ईश तव अत्र बलसूदन ॥

mama aparādhāt garbho ayam saptadhā śakalī kṛtaḥ | na aparādho hi deva īśa tava atra balasūdana ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलसूदनO Slayer of BalasuraदेवेशDevendraममmyअपराधात्by the faultअयम्thisगर्भ:embryoसप्तधाinto seven piecesविफलीकृत:rendered uselessअत्रin this matterतवyourअपराध:faultनास्तिwas not there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Indra, Slayer of Balasura, because of my fault this embryo has been made into seven pieces and rendered useless. In this matter you have not committed any fault.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवेश! बलसूदन! मेरे ही अपराध से इस गर्भ के सात टुकड़े हुए हैं इसमें तुम्हारा कोई दोष नहीं है

Hinglish
47.3VR-1-47-3

प्रियम् त्वत् कृतम् इच्छामि मम गर्भ विपर्यये । मरुताम् सप्त सप्तानाम् स्थानपाला भवन्तु ते ॥

priyam tvat kṛtam icchāmi mama garbha viparyaye | marutām sapta saptānām sthānapālā bhavantu te ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गर्भविपर्ययेthis misfortune to embryoममfor meप्रियम्favourकर्तुम्to doइच्छामिI am desiringइमेthisसप्तseven piecesसप्तानांsevenमरुताम्marutsस्थानपालाguardians of regionsभवन्तुbecome.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis disaster to the embryo has happened contrary to expectations. Hence, I seek a favour from you. Let these seven pieces become seven guardians of marut regions (regions of the wind).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस गर्भ को नष्ट करनेके निमित्त तुमने जो क्रूरतापूर्ण कर्म किया है, वह तुम्हारे और मेरे लिये भी जिस तरह प्रिय हो जाय—जैसे भी उसका परिणाम तुम्हारे और मेरे लिये सुखद हो जाय, वैसा उपाय मैं करना चाहती हूँ। मेरे गर्भ के वे सातों खण्ड सात व्यक्ति होकर सातों मरुद्गणों के स्थानों का पालन करने वाले हो जायँ

Hinglish
47.4VR-1-47-4

वात स्कंधा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक । मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा मम आत्मजाः ॥

vāta skaṃdhā ime sapta carantu divi putraka | mārutā iti vikhyātā divyarūpā mama ātmajāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुत्रकO Sonसप्तsevenइमेtheseममmyआत्मजा:sonsदिव्यरूपा:having celestial beautyवातस्कन्धा:presiding deities for Vata Skandha (divisions of wind)मारुता: इतिnamed Marutsविख्याता:wellknownदिविin the sky (intermediate regions)चरन्तुlet them wander.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Son, all these seven are my sons of celestial beauty.They will become pesiding deities for Vata Skandha (divisions of wind) and let them be wellknown as maruts wandering in the universe.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बेटा! ये मेरे दिव्य रूपधारी पुत्र ‘मारुत’ नाम से प्रसिद्ध होकर आकाश में जो सुविख्यात सात वातस्कन्ध* हैं, उनमें विचरें * आवह, प्रवह, संवह, उद्वह, विवह, परिवह और परावहये सात मरुत् हैं, इन्हीं को सात वातस्कन्ध कहते हैं

Hinglish
47.5VR-1-47-5

ब्रह्म लोकम् चरतु एक इन्द्र लोकम् तथा अपरः । दिव्य वायुः इति ख्यातः तृतीयो अपि महायशाः ॥

brahma lokam caratu eka indra lokam tathā aparaḥ | divya vāyuḥ iti khyātaḥ tṛtīyo api mahāyaśāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एक:oneब्रह्मलोकम्in Brahma lokaचरतुmay move aboutतथाsimilarlyअपर:anotherइन्द्रलोकम्Indra lokaमहायशा:highly renownedतृतीयोऽपिthird oneवायुरितिknown as Vayuख्यात:wellknownदिविin this universe, move about.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAmong them, one will move about in Brahmaloka, another in Indraloka, and the third, well known as vayu will move around in the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(ऊपर जो सात मरुत् बताये गये हैं, वे सातसात के गण हैं, इस प्रकार उनचास मरुत् समझने चाहिये )इनमें से जो प्रथम गण है, वह ब्रह्मलोक में विचरे, दूसरा इन्द्रलोक में विचरण करे तथा तीसरा महायशस्वी मरुद्गण दिव्य वायु के नामसे विख्यात हो अन्तरिक्ष में बहा करे

Hinglish
47.6VR-1-47-6

चत्वारः तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् । संचरिष्यन्ति भद्रम् ते कलेन हि मम आत्मजाः ॥

catvāraḥ tu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt | saṃcariṣyanti bhadram te kalena hi mama ātmajāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरश्रेष्ठO Best of devatasचत्वार:fourमम आत्मजा:my sonsतवyourशासनात्by commandदेवभूता:becoming celestial beingsदिश:directionsसञ्चरिष्यन्तुmay range about.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of devatas by your command the other four sons will remain celestial, and will range about in four directions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुरश्रेष्ठ! तुम्हारा कल्याण हो मेरे शेष चार पुत्रों के गण तुम्हारी आज्ञा से समयानुसार सम्पूर्ण दिशाओं में संचार करेंगे तुम्हारे ही रखे हुए नाम से (तुमने जो ‘मा रुदः’ कहकर उन्हें रोने से मना किया था, उसी ‘मा रुदः’ इस वाक्य से) वे सब-के-सब मारुत कहलायेंगे। मारुत नाम से ही उनकी प्रसिद्धि होगी’

Hinglish
47.7VR-1-47-7

त्वत् कृतेन एव नाम्ना वै मारुता इति विश्रुताः । तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ॥

tvat kṛtena eva nāmnā vai mārutā iti viśrutāḥ | tasyāḥ tat vacanam śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सहस्राक्ष:thousandeyedबलनिषूदन:slayer of Balaपुरन्दर:Indraतस्या:herतत् वचनम्those wordsशृत्वाhaving heardप्राञ्जलि:with folded palmsदितिम्addressing Ditiवाक्यम्these wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe thousandeyed Indra, slayer of Bala, on hearing Diti's words, addressed her with folded palms, saying:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दिति का वह वचन सुनकर बल दैत्य को मारने वाले सहस्राक्ष इन्द्र ने हाथ जोड़कर यह बात कही—

Hinglish
47.8VR-1-47-8

उवाच प्रांजलिः वाक्यम् दितिम् बलसूदनः । सर्वम् एतत् यथा उक्तम् ते भविष्यति न संशयः ॥

uvāca prāṃjaliḥ vākyam ditim balasūdanaḥ | sarvam etat yathā uktam te bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेto youयथाasउक्तम्saidएतत् सर्वम्all thisभविष्यतिwill take placeसंशय:doubtनnot thereतवyourआत्मजा:sonsदेवभूता:like celestial beingsविचरिष्यन्तिshall wander aboutभद्रम् तेprosperity to you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Everything will, no doubt, happen the way you said. Your sons will wander about as celestial beings. Prosperity to you."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मा ! तुम्हारा कल्याण हो तुमने जैसा कहा है, वह सब वैसा ही होगा; इसमें संशय नहीं है। तुम्हारे ये पुत्र देवरूप होकर विचरेंगे’

Hinglish
47.9VR-1-47-9

विचरिष्यन्ति भद्रम् ते देवरूपाः तव आत्मजाः । एवम् तौ निश्चयम् कृत्वा माता पुत्रौ तपोवने ॥

vicariṣyanti bhadram te devarūpāḥ tava ātmajāḥ | evam tau niścayam kṛtvā mātā putrau tapovane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaतौ मातापुत्रौthose mother and sonsएवम्in this wayनिश्चयम्conclusionकृत्वाhaving arrivedकृतार्थौhaving fulfilled their desireत्रिदिवम्towords heavenजग्मतु:had goneइति श्रुतम्thus heard.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Rama mother and sons having arrived at this conclusion in the tapovana ascended to heaven with their desire fulfilled. This is what we have heard."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम ! उस तपोवन में ऐसा निश्चय करके वे दोनों माता-पुत्र—दिति और इन्द्र कृतकृत्य हो स्वर्गलोक को चले गये—ऐसा हमने सुन रखा है

Hinglish
47.10VR-1-47-10

जग्मतुः त्रिदिवम् राम कृतार्थौ इति नः श्रुतम् । एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्रात् अद्युषितः पुरा ॥

jagmatuḥ tridivam rāma kṛtārthau iti naḥ śrutam | eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrāt adyuṣitaḥ purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थO Ramaएष:this oneपुराformerlyमहेन्द्राध्युषित:inhabited by Indraस:thatदेश:countryयत्रwhereस:heतप:in austeritiesसिद्धाम्succededदितिम्Ditiएवम्this wayपरिचचारattended on.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Descendant of Kakustha (Rama) this is that country which was formerly inhabited by Indra. Here Indra attended on Diti who achieved the fruit of her austerities.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)काकुत्स्थ! यही वह देश है, जहाँ पूर्वकाल में रहकर देवराज इन्द्र ने तपःसिद्ध दिति की परिचर्या की थी

Hinglish
47.11VR-1-47-11

दितिम् यत्र तपः सिद्धाम् एवम् परिचचार सः । इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परम धार्मिकः ॥

ditim yatra tapaḥ siddhām evam paricacāra saḥ | ikṣvākostu naravyāghra putraḥ parama dhārmikaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रO Tiger among men, Ramaइक्ष्वाको:for Ikshvakuअलम्बुषायाम्in Alambusaपरमधार्मिक:highly virtuousविशाल इतिnamed Vishalaविश्रुत:wellknownपुत्र:sonउत्पन्न:was nornतेनby himइहhereस्थानेin this placeविशालेतिnamed as Vishalaपुरीcityकृता आसीत्was built.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Tiger among men (Rama) this highly virtuous and wellknown son named Vishala was born to Ikshvakus in Alambusa. Where, a city named Vishala was built.

This translation covers verses 47.11–47.12 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुरुषसिंह! पूर्वकाल में महाराज इक्ष्वाकु के एक परम धर्मात्मा पुत्र थे, जो विशाल नाम से प्रसिद्ध हुए। उनका जन्म अलम्बुषा के गर्भ से हुआ था। उन्होंने इस स्थान पर विशाला नाम की पुरी बसायी थी

This Hindi translation covers verses 47.11–47.12 together.

Hinglish
47.12VR-1-47-12

अलंबुषायाम् उत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः । तेन च आसीत् इह स्थाने विशाले इति पुरी कृता ॥

alaṃbuṣāyām utpanno viśāla iti viśrutaḥ | tena ca āsīt iha sthāne viśāle iti purī kṛtā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रO Tiger among men, Ramaइक्ष्वाको:for Ikshvakuअलम्बुषायाम्in Alambusaपरमधार्मिक:highly virtuousविशाल इतिnamed Vishalaविश्रुत:wellknownपुत्र:sonउत्पन्न:was bornतेनby himइहhereस्थानेin this placeविशालेतिnamed as Vishalaपुरीcityकृता आसीत्was built.
HinglishEnglish is translated together with verse 47.11Hindi is translated together with verse 47.11
47.13VR-1-47-13

विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः । सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रात् अनंतरः ॥

viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ | sucandra iti vikhyāto hemacandrāt anaṃtaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaमहाबल:mightyहेमचन्द्र:Hemachandraविशालस्यVishala'sसुत:sonहेमचन्द्रात्from Hemachandraअनन्तर:his successorसुचन्द्र इतिas Suchandraविख्यात:celebrated one.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama mighty Hemachandra was Vishala's son. Hemachandra's successor was the celebrated Suchandra.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम! विशाल के पुत्रका नाम था हेमचन्द्र, जो बड़े बलवान् थे। हेमचन्द्र के पुत्र सुचन्द्र नाम से विख्यात हुए

Hinglish
47.14VR-1-47-14

सुचन्द्र तनयो राम धूम्र अश्व इति विश्रुतः । धूम्राश्व तनयः च अपि सृंजयः समपद्यत ॥

sucandra tanayo rāma dhūmra aśva iti viśrutaḥ | dhūmrāśva tanayaḥ ca api sṛṃjayaḥ samapadyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaसुचन्द्रतनय:son of Suchandraधूम्राश्व इतिas Dhumraswaविश्रुत:wellknownसञ्जय:Sanjayaधूम्राश्वतनय:son of Dhumraswaसमपद्यतwas born.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama son of Suchandra was Dhumraswa, wellknown Sanjaya was the son of Dhumraswa.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्र! सुचन्द्र के पुत्र धूम्राश्व और धूम्राश्व के पुत्र संजय हुए।

Hinglish
47.15VR-1-47-15

सृंजयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान् । कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परम धार्मिकः ॥

sṛṃjayasya sutaḥ śrīmān sahadevaḥ pratāpavān | kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ parama dhārmikaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्prosperousप्रतापवान्powerfulसहदेव:Sahadevaसञ्जयस्यSanjaya'sसुत:sonपरमधार्मिक:highly virtuousकुशाश्व:Kusaswaसहदेवस्यSahadeva'sपुत्र:son.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetProsperous and powerful Sahadeva was Sanjaya's son. Highly virtuous Kusaswa was Sahadeva's son.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)संजय के प्रतापी पुत्र श्रीमान् सहदेव हुए। सहदेव के परम धर्मात्मा पुत्र का नाम कुशाश्व था।

Hinglish
47.16VR-1-47-16

कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् । सोमदत्तस्य पुत्रः तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥

kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān | somadattasya putraḥ tu kākutstha iti viśrutaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजा:highly lustrousप्रतापवान्powerfulसोमदत्त:Somadattaकुशाश्वस्यKusaswa's (son)सोमदत्तस्यSomadatta'sपुत्र:sonकाकुत्स्थ:Kakutsthaइति विश्रुत:is wellknown.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBrilliant and powerful Somadatta was Kusaswa's son. That Somadatta's son was Kakutstha is wellknown.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कुशाश्वके महातेजस्वी पुत्र प्रतापी सोमदत्त हुए और सोमदत्तके पुत्र काकुत्स्थ नामसे विख्यात हुए

Hinglish
47.17VR-1-47-17

तस्य पुत्रो महातेजाः सम्प्रति एष पुरीम् इमाम् । आवसत् परम प्रख्यः सुमतिः नाम दुर्जयः ॥

tasya putro mahātejāḥ samprati eṣa purīm imām | āvasat parama prakhyaḥ sumatiḥ nāma durjayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्प्रतिnowइमां पुरीम्in this cityतस्य पुत्र:son of Ikshvakuमहातेजा:heroicअमरप्रख्य:equal to devatasदुर्जय:invincibleसुमतिर्नामnamed Sumatiआवसतिis living.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSon of Ikshvakus, Sumati comparable to devatas, invincible and exceedingly energetic is still ruling this city.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)काकुत्स्थ के महातेजस्वी पुत्र सुमति नाम से प्रसिद्ध हैं; जो परम कान्तिमान् एवं दुर्जय वीर हैं वे ही इस समय इस पुरी में निवास करते हैं

Hinglish
47.18VR-1-47-18

इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घ आयुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥

ikṣvākostu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ | dīrgha āyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाको:Ikshwaku'sप्रसादेनby his graciousnessवैशालिका:relating to Vishalaनृपा:kingsसर्वेallदीर्घायुष:possessing longlifeमहात्मान:exaltedवीर्यवन्त:valourousसुधार्मिका:are virtuous.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy the grace of the Ikshvakus, all the kings of Vishala have been long lived and exalted, valiant and deeply religious.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाराज इक्ष्वाकु के प्रसाद से विशाला के सभी नरेश दीर्घायु, महात्मा, पराक्रमी और परम धार्मिक होते आये हैं

Hinglish
47.19VR-1-47-19

इह अद्य रजनीम् एकाम् सुखम् स्वप्स्यामहे वयम् । श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकम् द्रष्टुम् अर्हसि ॥

iha adya rajanīm ekām sukham svapsyāmahe vayam | śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakam draṣṭum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaअद्यtodayरजनीम्nightवयम्weइहhereसुखम्happilyवत्स्यामहेwill stay onनरश्रेष्ठO Best among menश्व:tomorrowप्रभातेearly morningजनकम्Janakaद्रष्टुम्to seeअर्हसिfit and proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama we shall spend the right happily here. O Best among men On the tomorrow we see Janaka".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नरश्रेष्ठ! आज एक रात हम लोग यहीं सुखपूर्वक शयन करेंगे; फिर कल प्रातःकाल यहाँ से चलकर तुम मिथिला में राजा जनक का दर्शन करोगे

Hinglish
47.20VR-1-47-20

सुमतिः तु महातेजा विश्वामित्रम् उपागतम् । श्रुत्वा नर वर श्रेष्ठः प्रत्यागच्छन् महायशाः ॥

sumatiḥ tu mahātejā viśvāmitram upāgatam | śrutvā nara vara śreṣṭhaḥ pratyāgacchan mahāyaśāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजा:most brilliantमहायशा:man of immense renownनरवरश्रेष्ठ:chief of menसुमतिस्तुking Sumatiविश्वामित्रम्Visvamitraउपागतम्arrivedश्रुत्वाhaving heardप्रत्युद्गच्छत्went forward (to receive him).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard of the arrival of Viswamitra the celebrated Sumati, most brilliant chief of kings proceeded (to receive him).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नरेशों में श्रेष्ठ, महातेजस्वी, महायशस्वी राजा सुमति विश्वामित्रजी को पुरी के समीप आया हुआ सुनकर उनकी अगवानी के लिये स्वयं आये

Hinglish
47.21VR-1-47-21

पूजाम् च परमाम् कृत्वा स उपाध्यायः सबान्धवः । प्रांजलिः कुशलम् पृष्ट्वा विश्वामित्रम् अथ अब्रवीत् ॥

pūjām ca paramām kṛtvā sa upādhyāyaḥ sabāndhavaḥ | prāṃjaliḥ kuśalam pṛṣṭvā viśvāmitram atha abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सोपाध्याय:with spiritual preceptorsसबान्धव:together with his relativesपरमाम्supremeपूजाम्honoursकृत्वाhaving performedप्राञ्जलि:with folded palmsकुशलम्welfareपृष्ट्वाhaving enquiredअथthereafterविश्वामित्रम्addressing Visvamitraअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlong with his spiritual preceptors and relatives he paid Viswamitra great respect, enquired his wellbeing and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने पुरोहित और बन्धु-बान्धवों के साथ राजा ने विश्वामित्रजी की उत्तम पूजा करके हाथ जोड़ उनका कुशल-समाचार पूछा और उनसे इस प्रकार कहा -

Hinglish
47.22VR-1-47-22

धन्यो अस्मि अनुगृहीतो अस्मि यस्य मे विषयम् मुने । संप्राप्तो दर्शनम् चैव न अस्ति धन्यतरो मम ॥

dhanyo asmi anugṛhīto asmi yasya me viṣayam mune | saṃprāpto darśanam caiva na asti dhanyataro mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्य मेmyविषयम्countryमुनि:Muni (you)सम्प्राप्त:has visitedदर्शनम् चैवhaving graced all of usधन्य: अस्मिblessed am Iअनुगृहीत: अस्मिI am ( highly )favouredममfor meन अस्ति धन्यतर:there is none more blessed than me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Sage no one is more blessed than me since you have favoured me with your arrival in my country." इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तचत्वारिंशस्सर्ग:।। Thus ends the fortyseventh sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुने! मैं धन्य हूँ। आपका मुझ पर बड़ा अनुग्रह है; क्योंकि आपने स्वयं मेरे राज्य में पधारकर मुझे दर्शन दिया। इस समय मुझसे बढ़कर धन्य पुरुष दूसरा कोई नहीं है’

Hinglish