इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 1.37

Sarga 37

सर्गः 37

Birth of Karttikeya

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
37.1VR-1-37-1

तप्यमाने तदा देवे स इन्द्राः स अग्नि पुरोगमाः । सेनापतिम् अभीप्सन्तः पितामहम् उपागमन् ॥

tapyamāne tadā deve sa indrāḥ sa agni purogamāḥ | senāpatim abhīpsantaḥ pitāmaham upāgaman ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराin the olden daysदेवेwhen Iswaraतप: तप्यमानेengaged in austeritiesसर्षिगणा:together with asceticsदेवा:devatasसेनापतिम्army generalअभीप्सन्त:desirous of obtainingपितामहम्lord Brahmaउपागमन्approached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn olden days when Iswara was engaged in austerities, the devatas together with the ascetics, approached Lord Brahma for an army general.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जब महादेवजी तपस्या कर रहे थे, उस समय इन्द्र और अग्नि आदि सम्पूर्ण देवता अपने लिये सेनापति की इच्छा लेकर ब्रह्माजी के पास आये

Hinglish
37.2VR-1-37-2

ततो अब्रुवन् सुराः सर्वे भगवंतम् पितामहम् । प्रणिपत्य सुराः राम स इन्द्राः स अग्नि पुरोगमाः ॥

tato abruvan surāḥ sarve bhagavaṃtam pitāmaham | praṇipatya surāḥ rāma sa indrāḥ sa agni purogamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thenसेन्द्रा:along with Indraअग्निपुरोगमा:fire god in their forefrontसुरा:devatasसर्वेallभगवन्तम्reveredपितामहम्lord Brahmaप्रणिपत्यsaluting with folded handsअब्रुवन्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen led by Indra and the Firegod all devatas approached Lord Brahma, the grandsire saluted him (with folded hands) and spoke.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवताओं को आराम देनेवाले श्रीराम! इन्द्र और अग्निसहित समस्त देवताओं ने भगवान् ब्रह्मा को प्रणाम करके इस प्रकार कहा—

Hinglish
37.3VR-1-37-3

येन सेनापतिः देव दत्तो भगवता पुरा । स तपः परम् आस्थाय तप्यते स्म सह उमया ॥

yena senāpatiḥ deva datto bhagavatā purā | sa tapaḥ param āsthāya tapyate sma saha umayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवO lordभगवताby the venerable one (you)पुराformerly (at the time of creation)न:for usय: सेनापति:that army generalदत्त:was givenउमया सहwith Umaपरमम्greatतप:religious observanceआस्थायhaving adoptedतप्यतेis practising austerities.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lord in ancient times your lordship gave us an army general (at the time of creation). He is engrossed in great penance along with Uma .

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! पूर्वकाल में जिन भगवान् महेश्वरने हमें (बीजरूपसे) सेनापति प्रदान किया था, वे उमादेवी के साथ उत्तम तप का आश्रय लेकर तपस्या करते हैं

Hinglish
37.4VR-1-37-4

यत् अत्र अनंतरम् कार्यम् लोकानाम् हित काम्यया । संविधत्स्व विधानज्ञ त्वम् हि नः परमा गतिः ॥

yat atra anaṃtaram kāryam lokānām hita kāmyayā | saṃvidhatsva vidhānajña tvam hi naḥ paramā gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विधानज्ञknower of the law and order, O Grandsireलोकानाम्for the worldsहितकाम्ययाdesiring welfareअत्रin this matterअनन्तरम्after thisयत् कार्यम्whichever actसंविधत्स्वyou prescribeत्वम्youन:for usपरमाsupremeगति: हिverily our refuge.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Knower of law and order O Grandsire verily you are our supreme refuge committed to the welfare of the worlds. Tell us what we should do in this matter (now that we cannot procreate a general on account of Uma's curse)".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विधि-विधान के ज्ञाता पितामह ! अब लोकहित के लिये जो कर्तव्य प्राप्त हो, उसको पूर्ण कीजिये; क्योंकि आप ही हमारे परम आश्रय हैं’

Hinglish
37.5VR-1-37-5

देवतानाम् वचः श्रुत्वा सर्व लोक पितामहः । सान्त्वयन् मधुरैः वाक्यैः त्रिदशान् इदम् अब्रवीत् ॥

devatānām vacaḥ śrutvā sarva loka pitāmahaḥ | sāntvayan madhuraiḥ vākyaiḥ tridaśān idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वलोकपितामह:grandsire of all the worldsदेवतानाम्devatasवच:wordsश्रुत्वाhaving heardमधुरै:with sweetवाक्यै:wordsत्रिदशान्devatasसान्त्वयन्consolingइदम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of the devatas, Brahma, the Grandsire of all the worlds consoled the devatas with sweet words, saying:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवताओं की यह बात सुनकर सम्पूर्ण लोकों के पितामह ब्रह्माजी ने मधुर वचनों द्वारा उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा—

Hinglish
37.6VR-1-37-6

शैल पुत्र्या यत् उक्तम् तत् न प्रजाः स्वासु पत्निषु । तस्या वचनम् अक्लिष्टम् सत्यम् एव न संशयः ॥

śaila putryā yat uktam tat na prajāḥ svāsu patniṣu | tasyā vacanam akliṣṭam satyam eva na saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्whateverशैलपुत्र्याby Uma deviउक्तम्has been saidतत्thatपत्निषुamong your wivesप्रजास्यथyou will not bear progenyतस्या:herवचनम्wordsअक्लिष्टम्infalliableएतत्this oneसत्यम्certain,संशय: न no doubt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhatever Uma, daughter of the mountain, has declared—that you shall bear no progeny among your wives—her infallible words are certainly true, without doubt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवताओ! गिरिराजकुमारी पार्वती ने जो शाप दिया है, उसके अनुसार तुम्हें अपनी पत्नियों के गर्भ से अब कोई संतान नहीं होगी। उमादेवी की वाणी अमोघ है; अतः वह सत्य होकर ही रहेगी,इसमें संशय नहीं है

Hinglish
37.7VR-1-37-7

इयम् आकाश गंगा यस्याम् पुत्रम् हुताशनः । जनयिष्यति देवानाम् सेनापतिम् अरिंदमम् ॥

iyam ākāśa gaṃgā yasyām putram hutāśanaḥ | janayiṣyati devānām senāpatim ariṃdamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्याम्in thisहुताशन:fire godअरिन्दमम्destroyer of enemiesदेवानाम्for devatasसेनापतिम्army generalपुत्रम्sonजनयिष्यतिwill begetइयम्suchआकाशगाflowing in the celestial regionsगङ्गाGanga (exists).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Ganga keeps flowing in the celestial regions. Through Ganga the Firegod will beget a son who will be capable of destroying enemies. He will become the army general of the gods".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये हैं उमा की बड़ी बहिन आकाशगंगा, जिनके गर्भ में शङ्करजी के उस तेज को स्थापित करके अग्निदेव एक ऐसे पुत्र को जन्म देंगे जो देवताओं के शत्रुओं का दमन करने में समर्थ सेनापति होगा

Hinglish
37.8VR-1-37-8

ज्येष्ठा शैलेन्द्र दुहिता मानयिष्यति तम् सुतम् । उमायाः तत् बहुमतम् भविष्यति न संशयः ॥

jyeṣṭhā śailendra duhitā mānayiṣyati tam sutam | umāyāḥ tat bahumatam bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ज्येष्ठाeldestशैलेन्द्रदुहिताdaughter of king of mountainsतत्सुतम्that son of Agniमानयिष्यतिwill acceptतत्that oneउमाया:for Uma deviबहुमतं भविष्यतिwill be acceptableसंशय: नno doubt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Ganga, the eldest daughter of the king of the mountains, will tend that son of Agni. This will be totally acceptable to Uma. No doubt".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये गंगा गिरिराज की ज्येष्ठ पुत्री हैं, अतः अपनी छोटी बहिन के उस पुत्र को अपने ही पुत्र के समान मानेंगी। उमा को भी यह बहुत प्रिय लगेगा इसमें संशय नहीं है’

Hinglish
37.9VR-1-37-9

तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य कृतार्था रघुनन्दन । प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहम् अपूजयन् ॥

tat śrutvā vacanam tasya kṛtārthā raghunandana | praṇipatya surāḥ sarve pitāmaham apūjayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रघुनन्दनO Ramaसुरा: सर्वेall devatasतस्यBrahma'sतत्thatवचनम्wordsश्रुत्वाhaving heardकृतार्था:successful in their missionपितामहम्grandsireप्रणिपत्यsaluting with folded handsअपूजयन्worshipped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O son of the Raghus having heard Brahma's words all the devatas considered themselves successful in their mission. They saluted him with folded hands and offered their worship.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रघुनन्दन! ब्रह्माजीका यह वचन सुनकर सब देवता कृतकृत्य हो गये। उन्होंने ब्रह्माजी को प्रणाम करके उनका पूजन किया

Hinglish
37.10VR-1-37-10

ते गत्वा परमम् राम कैलासम् धातु मण्डितम् । अग्निम् नियोजयामासुः पुत्रार्थम् सर्व देवताः ॥

te gatvā paramam rāma kailāsam dhātu maṇḍitam | agnim niyojayāmāsuḥ putrārtham sarva devatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ते सर्वदेवता:all those devatasधातुमण्डितम्adorned with mineralsकैलासं पर्वतम्mount Kailasaगत्वाhaving goneपुत्रार्थम्for begetting a sonअग्निम्firegodनियोजयामासु:appointed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the devatas, went to mount Kailasa, adorned with minerals, and urged the Firegod for a son.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम! विविध धातुओं से अलंकृत उत्तम कैलास पर्वत पर जाकर उन सम्पूर्ण देवताओं ने अग्निदेव को पुत्र उत्पन्न करने के कार्य में नियुक्त किया

Hinglish
37.11VR-1-37-11

देव कार्यम् इदम् देव समाधत्स्व हुताशन । शैल पुत्र्याम् महातेजो गंगायाम् तेज उत्सृज ॥

deva kāryam idam deva samādhatsva hutāśana | śaila putryām mahātejo gaṃgāyām teja utsṛja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवO LustrousहुतशनO fire deityइदम्thisदेवकार्यम्divine wishसंविधत्स्वaccomplishमहातेज:O god of mighty energyतेज:vital fluid of Ishwaraशैलपुत्र्याम्in that mountain king's daughterगङ्गायाम्Gangaउत्सृजrelease.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lustrous Firegod, accomplish this divine work. O god, possessed of mighty energy, release the vital fluid of Iswara in Ganga, daughter of the king of mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे बोले—’देव! हुताशन! यह देवताओं का कार्य है, इसे सिद्ध कीजिये। भगवान् रुद्र के उस महान् तेज को अब आप गंगाजी में स्थापित कर दीजिये’

Hinglish
37.12VR-1-37-12

देवतानाम् प्रतिज्ञाय गंगाम् अभ्येत्य पावकः । गर्भम् धारय वै देवि देवतानाम् इदम् प्रियम् ॥

devatānām pratijñāya gaṃgām abhyetya pāvakaḥ | garbham dhāraya vai devi devatānām idam priyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पावक:fire deityदेवतानाम्for devatasप्रतिज्ञायpromisedगङ्गाम्Gangaअभ्येत्यhaving approachedदेविO deviगर्भम्pregnancyधारय वैbearइदम्thisदेवतानाम्devatas'प्रियम्desire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The Firegod gave his consent. The devatas approached Ganga and said, 'O goddess bear the energy of Siva (inyour world) since this cause is dear to the gods'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब देवताओं से ‘बहुत अच्छा’ कहकर अग्निदेव गंगाजी के निकट आये और बोले—’देवि! आप इस गर्भ को धारण करें यह देवताओं का प्रिय कार्य है’

Hinglish
37.13VR-1-37-13

इति एतत् वचनम् श्रुत्वा दिव्यम् रूपम् अधारयत् । स तस्या महिमाम् दृष्ट्वा समंतात् अवकीर्यत ॥

iti etat vacanam śrutvā divyam rūpam adhārayat | sa tasyā mahimām dṛṣṭvā samaṃtāt avakīryata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यthat firegod'sतद्वचनम्those wordsश्रुत्वाhaving heardदिव्यम्divineरूपम्formअधारयत्assumedस:that firedeityतन्महिमानम्her greatnessदृष्ट्वाbeholdingसमन्तात्on all sidesअवकीर्यतsplit over.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hearing the words of the Firegod, Ganga assumed a divine form. Beholding her glory, the god of fire pervaded her from all sides.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अग्निदेव की यह बात सुनकर गंगादेवी ने दिव्यरूप धारण कर लिया। उनकी यह महिमा—यह रूप वैभव देखकर अग्निदेव ने उस रुद्र-तेज को उनके सब ओर बिखेर दिया

Hinglish
37.14VR-1-37-14

समंततः तदा देवीम् अभ्यषिंचत पावकः । सर्व स्रोतांसि पूर्णानि गंगाया रघुनन्दन ॥

samaṃtataḥ tadā devīm abhyaṣiṃcata pāvakaḥ | sarva srotāṃsi pūrṇāni gaṃgāyā raghunandana ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रघुनन्दनO Ramaतदाthenपावक:firegodदेवीम्Ganga deviसमन्तत:on all sidesअभ्यषिञ्चतdischarged (sprinkled) the vital fluid of Ishwara preserved in his bodyगङ्गाया:Ganga'sसर्वस्रोतांसिall her streamsपूर्णानिwere filled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama then, the Firegod discharged the vital fluid of Iswara, preserved in his body, which pervaded all sides of Ganga and all her streams were filled with (the fluid).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रघुनन्दन ! अग्निदेव ने जब गंगादेवी को सब ओर से उस रुद्र-तेजद्वारा अभिषिक्त कर दिया, तब गंगाजी के सारे स्रोत उससे परिपूर्ण हो गये

Hinglish
37.15VR-1-37-15

तम् उवाच ततो गंगा सर्व देव पुरोगमम् । अशक्ता धारणे देव तेजः तव समुद्धतम् ॥

tam uvāca tato gaṃgā sarva deva purogamam | aśaktā dhāraṇe deva tejaḥ tava samuddhatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thenगङ्गाGangaसर्वदेवपुरोहितम्(Fire) who was standing ahead of all devatasतम्addressing the firedeityउवाचspokeदेवO God of fireसमुद्धतम्everincreasingतवyourतेज:splendourधारणेto holdअशक्ताincapableतेन अग्निनाby firedeity (by that vital fluid)दह्यमानाbeing burntसम्प्रव्यथितचेतनाI have greatly distressed consciousness.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGanga addressing the Firegod standing ahead of all the devatas said 'O god of fire, I am incapable of holding your everincreasing splendour. The fiery fluid is burning me. My consciousness is overwhelmed'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब गंगा ने समस्त देवताओं के अग्रगामी अग्निदेव से इस प्रकार कहा—’देव! आपके द्वारा स्थापित किये गये इस बढ़े हुए तेजको धारण करने में मैं असमर्थ हूँ। इसकी आँच से जल रही हूँ और मेरी चेतना व्यथित हो गयी है’

Hinglish
37.16VR-1-37-16

दह्यमाना अग्निना तेन संप्रव्यथित चेतना । अथ अब्रवीत् इदम् गंगाम् सर्व देव हुताशनः ॥

dahyamānā agninā tena saṃpravyathita cetanā | atha abravīt idam gaṃgām sarva deva hutāśanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterसर्वदेवहुताशन:partaker of oblations offered to all godsगङ्गाम्Gangaइदम्these wordsअब्रवीत्spokeअयम्thisगर्भ:embryoइहhereहैमवतीmountain Himavatपादेslopesसन्निवेश्यताम्may be placed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter the Firegod who is the partaker of oblations offered to all deities said to Ganga 'Place this embryo on this slope of Mountain Himavan'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब सम्पूर्ण देवताओं के हविष्य को भोग लगाने वाले अग्निदेव ने गंगादेवी से कहा—’देवि! हिमालय पर्वत के पार्श्वभाग में इस गर्भ को स्थापित कर दीजिये’

Hinglish
37.17VR-1-37-17

इह हैमवते पार्श्वे गर्भो अयम् संनिवेश्यताम् । श्रुत्वा तु अग्नि वचो गंगा तम् गर्भम् अतिभास्वरम् ॥

iha haimavate pārśve garbho ayam saṃniveśyatām | śrutvā tu agni vaco gaṃgā tam garbham atibhāsvaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेज:O Highly gloriousअनघO Sinless oneअग्निवच:words of firegodश्रुत्वाhaving heardगङ्गाGangaतदाthenअतिभास्वरम्highly resplendentतम् गर्भम्that embryoस्रोतोभ्य:towards streams of the riverउत्ससर्जreleased.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O glorious, sinless one, (Rama) hearing the words of the Firegod, Ganga then expelled that resplendent embryo from her streams.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)निष्पाप रघुनन्दन! अग्नि की यह बात सुनकर महातेजस्विनी गंगा ने उस अत्यन्त प्रकाशमान गर्भ को अपने स्रोतों से निकालकर यथोचित स्थान में रख दिया

Hinglish
37.18VR-1-37-18

उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदा अनघ । यत् अस्या निर्गतम् तस्मात् तप्त जांबूनद प्रभम् ॥

utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadā anagha | yat asyā nirgatam tasmāt tapta jāṃbūnada prabham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्या:from this river Ganagaतप्तजाम्बूनदप्रभम्resembling the lustre of the molten goldयत्that embryoनिर्गतम्emerging out of herधरणीम्earthप्राप्तम्having reachedतस्मात्from itशुभम्auspiciousकाञ्चनम्brightअमलम्pureहिरण्यम्gold (was produced).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe embryo that emerged from Ganga reached the earth. It resembled the lustre of molten gold. It furned into gold auspicious, bright and pure.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)गंगा के गर्भसे जो तेज निकला, वह तपाये हुए जाम्बूनद नामक सुवर्ण के समान कान्तिमान् दिखायी देने लगा (गंगा सुवर्णमय मेरुगिरि से प्रकट हुई हैं;अतः उनका बालक भी वैसे ही रूप-रंग का हुआ)। पृथ्वीपर जहाँ वह तेजस्वी गर्भ स्थापित हुआ,वहाँ की भूमि तथा प्रत्येक वस्तु सुवर्णमयी हो गयी। उसके आस-पास का स्थान अनुपम प्रभा से प्रकाशित होने वाला रजत हो गया। उस तेज की तीक्ष्णता से ही दूरवर्ती भूभाग की वस्तुएँ ताँबे और लोहे के रूप में परिणत हो गयीं

This Hindi translation covers verses 37.18–37.19 together.

Hinglish
37.19VR-1-37-19

कांचनम् धरणीम् प्राप्तम् हिरण्यम् अतुल प्रभम् । ताम्रम् कार्ष्णायसम् चैव तैक्ष्ण्यात् एव अभिजायत ॥

kāṃcanam dharaṇīm prāptam hiraṇyam atula prabham | tāmram kārṣṇāyasam caiva taikṣṇyāt eva abhijāyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereतैक्ष्ण्यात्from its severityताम्रम्copperकार्ष्णायसम् चैवiron alsoअभ्यजायतwere producedतस्यfrom that embryoमलम्dirtत्रपुzincसीसकमेवleadअभवत्bornतत् एतत्that vital fluidधरणीम्earthप्राप्यhaving reachedनानाधातु:various mineralsअवर्धतdeveloped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere copper and iron were produced from its acidity, zinc and lead from its residue. Various minerals were formed when that embryo reached the earth.

This translation covers verses 37.19–37.20 together.

HinglishHindi is translated together with verse 37.18
37.20VR-1-37-20

मलम् तस्य अभवत् तत्र त्रपु सीसकम् एव च । तत् एतत् धरणीम् प्राप्य नाना धातुः अवर्धत ॥

malam tasya abhavat tatra trapu sīsakam eva ca | tat etat dharaṇīm prāpya nānā dhātuḥ avardhata ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस तेजस्वी गर्भ का जो मल था, वही वहाँ राँगा और सीसा हुआ। इस प्रकार पृथ्वी पर पड़कर वहतेज नाना प्रकार के धातुओं के रूप में वृद्धि को प्राप्त हुआ

HinglishWord meanings are shown with verse 37.19English is translated together with verse 37.19
37.21VR-1-37-21

निक्षिप्त मात्रे गर्भे तु तेजोभिः अभिरंजितम् । सर्वम् पर्वत संनद्धम् सौवर्णम् अभवत् वनम् ॥

nikṣipta mātre garbhe tu tejobhiḥ abhiraṃjitam | sarvam parvata saṃnaddham sauvarṇam abhavat vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गर्भेwhen that embryoनिक्षिप्तमात्रेhad been just placedसर्वम्allपर्वतसन्नद्धम्sprouted on the mountainवनम्forestतेजोभि:with lustreअभिरञ्जितम्reddenedसौवर्णम् अभवत्rendered golden.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the embryo was placed (in Ganga) it spread on all sides of the forest on the mountain. Irradiated with lustre the forest appeared golden.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पृथ्वी पर उस गर् भके रखे जाते ही उसके तेज से व्याप्त होकर पूर्वोक्त श्वेतपर्वत और उससे सम्बन्ध रखने वाला सारा वन सुवर्णमय होकर जगमगाने लगा

Hinglish
37.22VR-1-37-22

जातरूपम् इति ख्यातम् तदा प्रभृति राघव । सुवर्णम् पुरुषव्याघ्र हुताशन सम प्रभम् । तृण वृक्ष लता गुल्मम् सर्वम् भवति कांचनम् ॥

jātarūpam iti khyātam tadā prabhṛti rāghava | suvarṇam puruṣavyāghra hutāśana sama prabham | tṛṇa vṛkṣa latā gulmam sarvam bhavati kāṃcanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषव्याघ्रO Best among menराघवRamaतदा प्रभृतिthen onwardsहुताशनसमप्रभम्effulgent like fireसुवर्णम्goldजातरूपम्Jatarupa (born with a form), (इति) ख्यातम् wellknown asसर्वम्allतृणवृक्षलतागुल्मम्with grass, shrubs, creepers and treesकाञ्चनं भवतिbecame gold.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO tiger among men, O scion of the Raghus Then onwards gold which is effulgent like fire, became wellknown as Jatarupa (pure form). The grass, shrubs, creepers and trees of that forest looked golden.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुरुषसिंह रघुनन्दन! तभी से अग्नि के समान प्रकाशित होने वाले सुवर्ण का नाम जातरूप हो गया; क्योंकि उसी समय सुवर्ण का तेजस्वी रूप प्रकट हुआ था। उस गर्भ के सम्पर्क से वहाँ का तृण, वृक्ष, लता और गुल्म-सब कुछ सोने का हो गया

Hinglish
37.23VR-1-37-23

तम् कुमारम् ततो जातम् स इन्द्राः सह मरुद् गणाः । क्षीर संभावन अर्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥

tam kumāram tato jātam sa indrāḥ saha marud gaṇāḥ | kṣīra saṃbhāvana arthāya kṛttikāḥ samayojayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thereafterजातम्bornतं कुमारम्that Kumaraसेन्द्रा:together with Indraमरुद्गणा:groups of deitiesसहtogetherक्षीरसंभावनार्थायwith a view to suckle him as their own offspringकृत्तिका:six nymphs (stars) to act as nursesसमयोजन्arranged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Kumara was born (out of Ganga's womb). The gods together with Indra arranged six nymphs (stars) to act as nurses to suckle Kumara as their own offspring.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर इन्द्र और मरुद्गणों सहित सम्पूर्ण देवताओं ने वहाँ उत्पन्न हए कमार को दूध पिलाने के लिये छहों कृत्तिकाओं को नियुक्त किया

Hinglish
37.24VR-1-37-24

ताः क्षीरम् जात मात्रस्य कृत्वा समयम् उत्तमम् । ददुः पुत्रो अयम् अस्माकम् सर्वासाम् इति निश्चिताः ॥

tāḥ kṣīram jāta mātrasya kṛtvā samayam uttamam | daduḥ putro ayam asmākam sarvāsām iti niścitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ता:those Krittikasनिश्चिता:regarded within themselvesअयम्this boyअस्माकम् सर्वासाम्for all of usपुत्र:sonउत्तमम्greatसमयम्an agreementकृत्वाhaving madeजातमात्रस्यjust then born boyक्षीरम्breast milkददु:gave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThose krittikas, having decided among themselves and having made an agreement with the gods saying 'This boy shall become a son to all of us' fed the newborn with their milk (breast milk).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब उन कृत्तिकाओं ने ‘यह हम सबका पुत्र हो’ ऐसी उत्तम शर्त रखकर और इस बात का निश्चित विश्वास लेकर उस नवजात बालक को अपना दूध प्रदान किया

Hinglish
37.25VR-1-37-25

ततः तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् । पुत्रः त्रैलोक्य विख्यातो भविष्यति न संशयः ॥

tataḥ tu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan | putraḥ trailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thereafterसर्वा:allदेवता:devatasपुत्र:sonकार्तिकेय: इतिas Karthikeya, son of Krittikasत्रैलोक्यविख्यात:renowned in three worldsभविष्यतिshall becomeसंशय: नno doubtइति ब्रुवन्thus spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, all the gods said, 'This son shall become renowned in the three worlds as Karttikeya, (son of krittikas). There is no doubt '.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय सब देवता बोले—’यह बालक कार्तिकेय कहलायेगा और तुमलोगोंका त्रिभुवनविख्यात पुत्र होगा—इसमें संशय नहीं है’

Hinglish
37.26VR-1-37-26

तेषाम् तत् वचनम् श्रुत्वा स्कन्नम् गर्भ परिस्रवे । स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानम् यथा अनलम् ॥

teṣām tat vacanam śrutvā skannam garbha parisrave | snāpayan parayā lakṣmyā dīpyamānam yathā analam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेषाम्of those devatas'तत् वचनम्those wordsश्रुत्वाhaving heardगर्भपरिस्रवेwhen the embryo was flowing from wombस्कन्नम्descendedअनलम् यथाlike fireपरयाwith greatलक्ष्म्याbeautyदीप्यमानम्shiningस्नापयन्bathed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of the gods, the krittikas bathed the baby that descended from the womb of Ganga resembling flaming fire and shining with great beauty.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवताओं का यह अनुकूल वचन सुनकर शिव और पार्वती से स्कन्दित (स्खलित) तथा गंगा द्वारा गर्भस्राव होने पर प्रकट हुए अग्नि के समान उत्तम प्रभा से प्रकाशित होने वाले उस बालक को कृत्तिकाओं ने नहलाया

Hinglish
37.27VR-1-37-27

स्कंद इति अब्रुवन् देवाः स्कन्नम् गर्भ परिस्रवात् । कार्तिकेयम् महाबाहुम् काकुत्स्थ ज्वलन उपमम् ॥

skaṃda iti abruvan devāḥ skannam garbha parisravāt | kārtikeyam mahābāhum kākutstha jvalana upamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थO Ramaज्वलनोपमम्equal to flaming fireमहाभागम्very fortunateगर्भपरिस्रवात्embryo from wombस्कन्नम्descendedकार्तिकेयम्Karthikeyaस्कन्द: इतिwill be known as Skandaदेवा:devatasअब्रुवन्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO scion of the Kakusthas, Karttikeya lustrous like flaming fire, was very fortunate Descended from the womb of the Ganga, he is named Skanda by the gods.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! अग्नितुल्य तेजस्वी महाबाहु कार्तिकेय गर्भस्रावकाल में स्कन्दित हुए थे; इसलिये देवताओं ने उन्हें स्कन्द कहकर पुकारा

Hinglish
37.28VR-1-37-28

प्रादुर्भूतम् ततः क्षीरम् कृत्तिकानाम् अनुत्तमम् । षण्णाम् षड् आननो भूत्वा जग्राह स्तनजम् पयः ॥

prādurbhūtam tataḥ kṣīram kṛttikānām anuttamam | ṣaṇṇām ṣaḍ ānano bhūtvā jagrāha stanajam payaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thenकृत्तिकानाम्of Krittikasअनुत्तमम्very bestक्षीरम्milkप्रादुर्भूतम्formedषण्णाम्of six of themस्तनजम्coming from their breastsपय:milkषडानन:six faces Skandaभूत्वाhaving assumedजग्राहreceived.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen excellent milk surged in the breasts of krittikas. Assuming six mouths, he sucked the milk.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर कृत्तिकाओं के स्तनों में परम उत्तम दूध प्रकट हुआ। उस समय स्कन्दने अपने छः मुख प्रकट करके उन छहों का एक साथ ही स्तनपान किया

Hinglish
37.29VR-1-37-29

गृहीत्वा क्षीरम् एक अह्ना सुकुमार वपुः तदा । अजयत् स्वेन वीर्येण दैत्य सैन्य गणान् विभुः ॥

gṛhītvā kṣīram eka ahnā sukumāra vapuḥ tadā | ajayat svena vīryeṇa daitya sainya gaṇān vibhuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विभु:the capable boyएकाह्नाfor one day onlyक्षीरम्milkगृहीत्वाhaving receivedतदाthenसुकुमारवपु:with tender bodyस्वेन वीर्येणby his inborn prowessदैत्यसेनागणान्hosts of demonsअजयत्vanquished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDrinking milk just for a day and with a body still tender he could vanquish hosts of demons by his inborn prowess so capable be was

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)एक ही दिन दूध पीकर उस सुकुमार शरीर वाले शक्तिशाली कुमार ने अपने पराक्रम से दैत्यों की सारी सेनाओं पर विजय प्राप्त की

Hinglish
37.30VR-1-37-30

सुर सेना गण पतिम् अभ्यषिंचत् महाद्युतिम् । ततः तम् अमराः सर्वे समेत्य अग्नि पुरोगमाः ॥

sura senā gaṇa patim abhyaṣiṃcat mahādyutim | tataḥ tam amarāḥ sarve sametya agni purogamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thenअग्निपुरोगमा:with firegod in the forefrontसुरगणा:devatasसमेत्यhaving assembledअतुलद्युतिम्a hero of unsurpassed effulgenceतम्himसुरसेनागणपतिम्commander of devata forcesअभ्यषिञ्चन्installed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith the Firegod in the forefront, all the gods assembled and installed Karttikeya, shining on unsurpassed brilliant, as commander of the gods forces.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् अग्नि आदि सब देवताओं ने मिलकर उन महातेजस्वी स्कन्दका देवसेनापति के पदपर अभिषेक किया

Hinglish
37.31VR-1-37-31

एष ते राम गंगाया विस्तरो अभिहितो मया । कुमार संभवः चैव धन्यः पुण्यः तथैव च ॥

eṣa te rāma gaṃgāyā vistaro abhihito mayā | kumāra saṃbhavaḥ caiva dhanyaḥ puṇyaḥ tathaiva ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaमयाby meतेto you,गङ्गाया: Ganga'sएष:this storyविस्तर:in detailतथैवandधन्य:a fortunate beingपुण्य:auspiciousnessकुमारसम्भवश्चैवbirth of Kumaraअभिहित:has been told.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Rama this story of Ganga and that of the birth of Kumara, who was fortunate and auspicious, has been related to you in detail.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम! यह मैंने तुम्हें गंगाजी के चरित्र को विस्तारपूर्वक बताया है। साथ ही कुमार कार्तिकेय के जन्म का भी प्रसंग सुनाया है, जो श्रोता को धन्य एवं पुण्यात्मा बनाने वाला है

Hinglish
37.32VR-1-37-32

भक्तः च यः कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः । आयुष्मान् पुत्र पौत्रः च स्कन्द सालोक्यताम् व्रजते ॥

bhaktaḥ ca yaḥ kārtikeye kākutstha bhuvi mānavaḥ | āyuṣmān putra pautraḥ ca skanda sālokyatām vrajate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थO Raghavaभुविon this earthय: मानवःwho so everकार्तिकेयेin Kartikeyaभक्त: चis a devoteeआयुष्मान्with long lifeपुत्रपौत्रै:with sons and grand sonsस्कन्दसालोक्यताम्being in the same world of Skandaव्रजेत्obtain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO son of the Kakusthas whosoever reveres Kartikeya on this earth with devotion and faith, shall have a long life, sons and grandsons and after death will reach the world of Skanda". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डेण्डे सप्तत्रिंशस्सर्ग:।। Thus ends the thirtyseventh sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)काकुत्स्थ! इस पृथ्वी पर जो मनुष्य कार्तिकेय में भक्तिभाव रखता है, वह इस लोक में दीर्घायु तथा पुत्र-पौत्रों से सम्पन्न हो मृत्यु के पश्चात् स्कन्द के लोक में जाता है

Hinglish