इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 1.10

Sarga 10

सर्गः 10

Sumantra narrates the manner in which Rsyasringa was brought to Anga

Full sarga summary

Sumantra narrates the manner in which Rsyasringa was brought to Anga--Romapada sends courtesans to lure Rsyasringa and to get him to faminestricken Anga--rains follow ending famine Rsyasringa marries Santa, daughter of Romapada.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 32 / 33Hindi allWord meanings 31 / 33Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
10.1VR-1-10-1

सुमंत्रः चोदितो राज्ञा प्रोवाच इदम् वचः तदा । यथा ऋष्यशृङ्गः तु आनीतो येन उपायेन मंत्रिभिःतन्मे निगदितम् सर्वम् शृणु मे मंत्रिभिः सह ॥

sumaṃtraḥ codito rājñā provāca idam vacaḥ tadā | yathā ṛṣyaśṛṅgaḥ tu ānīto yena upāyena maṃtribhiḥtanme nigaditam sarvam śṛṇu me maṃtribhiḥ saha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राज्ञाby the kingचोदित:promptedसुमन्त्र:Sumantraतदाthenइदम्these wordsप्रोवाचsaidस:ऋश्यशृङ्ग:that Rsyasringaमन्त्रिभि:सहwith ministersयथाin what mannerआनीत:was broughtमेto meशृणुlisten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus prompted by king Dasaratha, Sumantra said, "I shall relate to you the manner in which Rsyasringa was brought to the court. Listen to me along with your ministers".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजाकी आज्ञा पाकर उस समय सुमन्त्रने इस प्रकार कहना आरम्भ किया-“राजन् ! रोमपादके मन्त्रियोंने ऋष्यशृंगको वहाँ जिस प्रकार और जिस उपायसे बुलाया था, वह सब मैं बता रहा हूँ। आप मन्त्रियोंसहित मेरी बात सुनिये

Hinglish
10.2VR-1-10-2

रोमपादम् उवाच इदम् सह अमात्यः पुरोहितः । उपायो निरपायो अयम् अस्माभिः अभिचिन्तितः ॥

romapādam uvāca idam saha amātyaḥ purohitaḥ | upāyo nirapāyo ayam asmābhiḥ abhicintitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सहामात्य:along with ministersपुरोहित:the priestरोमपादम्to Romapadaइदम्these wordsउवाचaddressedअस्माभि:by usनिरपाय:without dangerअयम्thisउपाय:planअभिचिन्तित:is thought over.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe priest accompanied by ministers said to Romapada, "We have thought over a plan which will never fail."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उस समय अमात्योसहित पुरोहितने राजा रोमपादसे कहा—’महाराज! हमलोगोंने एक उपाय सोचा है, जिसे काममें लानेसे किसी भी विघ्न-बाधाके आनेकी सम्भावना नहीं है

Hinglish
10.3VR-1-10-3

ऋष्यशृङ्गो वनचरः तपः स्वाध्याय संयुतः । अनभिज्ञः तु नारीणाम् विषयाणाम् सुखस्य च ॥

ṛṣyaśṛṅgo vanacaraḥ tapaḥ svādhyāya saṃyutaḥ | anabhijñaḥ tu nārīṇām viṣayāṇām sukhasya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋश्यशृङ्ग:Risyasringaवनचर:residing in forestsतप: स्वाध्ययने रत:delighted in the study of vedasस:heनारीणाम्of womenविषयाणाम्of pleasuresसुखस्य चof worldly enjoymentsअनभिज्ञ:not acquainted with.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rsyasringa, residing in the forest, is engrossed in the study of the Vedas. He is not acquainted with women and sensual pleasures.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ऋष्यशृंग मुनि सदा वनमें ही रहकर तपस्या और स्वाध्यायमें लगे रहते हैं। वे स्त्रियोंको पहचानतेतक नहीं हैं और विषयोंके सुखसे भी सर्वथा अनभिज्ञ हैं

Hinglish
10.4VR-1-10-4

इन्द्रियार्थैः अभिमतैः नरचित्त प्रमाथिभि । पुरम् आनाययिष्यामः क्षिप्रम् च अध्यवसीयताम् ॥

indriyārthaiḥ abhimataiḥ naracitta pramāthibhi | puram ānāyayiṣyāmaḥ kṣipram ca adhyavasīyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरचित्तप्रमाथिभि:overpowering the minds of menअभिमतै:dearइन्द्रियार्थै:with sensual pleasuresपुरम्townआनाययिष्याम:we will prompt him to come overक्षिप्रम्quicklyअध्यवसीयताम्may it be determined.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy means of such things that can cause sensual pleasures and overpower the minds of men, we shall be able to bring him to the town. Let it be decided quickly (said the ministers)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“हम मनुष्योंके चित्तको मथ डालनेवाले मनोवाञ्छित विषयोंका प्रलोभन देकर उन्हें अपने नगरमें ले आयेंगे; अतः इसके लिये शीघ्र प्रयत्न किया जाय

Hinglish
10.5VR-1-10-5

गणिकाः तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः । प्रलोभ्य विविध उपायैः आनेष्यन्ति इह सत्कृताः ॥

gaṇikāḥ tatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ | pralobhya vividha upāyaiḥ āneṣyanti iha satkṛtāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रूपवत्य:beautifulस्वलङ्कृता:wellattiredगणिका:courtesansसत्कृता:welltreated by youतत्रthereगच्छन्तुlet them goविविधोपायै:by various meansप्रलोभ्यalluring himइहhereआनेष्यन्तिwill bring him here.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBeautiful and welladorned courtesans, may be sent there. They will allure him by various means and honourably bring him here.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“यदि सुन्दर आभूषणोंसे विभूषित मनोहर रूपवाली वेश्याएँ वहाँ जायँ तो वे भाँति-भाँतिके उपायोंसे उन्हें लुभाकर इस नगरमें ले आयेंगी; अतः इन्हें सत्कारपूर्वक भेजना चाहिये’

Hinglish
10.6VR-1-10-6

श्रुत्वा तथा इति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् । पुरोहितो मंत्रिणः च तथा चक्रुः च ते तथा ॥

śrutvā tathā iti rājā ca pratyuvāca purohitam | purohito maṃtriṇaḥ ca tathā cakruḥ ca te tathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजाkingश्रुत्वाhaving listenedतथा इतिlet it be done in that wayपुरोहितम्priestप्रत्युवाचrepliedतदाthenपुरोहित:priestतेthoseमन्त्रिणश्चministsersतथाin the same wayचक्रु:acted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king, having listened to these words, conveyed his approval saying, 'Let it be done that way'. The priests and ministers acted accordingly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“यह सुनकर राजाने पुरोहितको उत्तर दिया, बहुत अच्छा, आपलोग ऐसा ही करें।’ आज्ञा पाकर पुरोहित और मन्त्रियोंने उस समय वैसी ही व्यवस्था की

Hinglish
10.7VR-1-10-7

वारमुख्याः तु तत् श्रुत्वा वनम् प्रविविशुः महत् । आश्रमस्य अविदूरे अस्मिन् यत्नम् कुर्वन्ति दर्शने ॥

vāramukhyāḥ tu tat śrutvā vanam praviviśuḥ mahat | āśramasya avidūre asmin yatnam kurvanti darśane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत् श्रुत्वाhaving heard thisवारमुख्या:beautiful courtesansमहत्greatवनम्forestप्रविविशु:enteredआश्रमस्यof the hermitageअस्मिन् अविदूरेnot at a distanceधीरस्यof that man having controlled sensesनित्यम्alwaysआश्रमवासिन:residing in the forestऋषिपुत्रस्यson of rishiदर्शनेsight ofयत्नम्effortकुर्वन्तिmade.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard this, beautiful courtesans entered the great forest and remaining at a place not far from the hermitage made efforts to steal a sight of this son of a sage (Rsyasringa), this forest dweller, this controller of the senses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“तब नगरकी मुख्य-मुख्य वेश्याएँ राजाका आदेश सुनकर उस महान् वनमें गयीं और मुनिके आश्रमसे थोड़ी ही दूरपर ठहरकर उनके दर्शनका उद्योग करने लगीं

Hinglish
10.8VR-1-10-8

ऋषेः पुत्रस्य धीरस्य नित्यम् आश्रम वासिनः । पितुः स नित्य संतुष्टो न अतिचक्राम च आश्रमात् ॥

ṛṣeḥ putrasya dhīrasya nityam āśrama vāsinaḥ | pituḥ sa nitya saṃtuṣṭo na aticakrāma ca āśramāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नित्यसन्तुष्ट:always contendedस:Rsyasringaपितु:father'sआश्रमात्from the hermitageनातिचक्रामnever stirred outतपस्विनाby the asceticsतेनby himजन्मप्रभृतिfrom his birthस्त्री वाneither a womanपुमान्वाnor a manनगरराष्ट्रजम्born in towns or citiesसर्वम्allयत् अन्यत्other creaturesन दृष्टपूर्वम्did not see earlier.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe (Rsyasringa) was always content and never stirred out of his father's hermitage. Absorbed in penance he had never seen a woman or a man nor any of the creatures born in towns or cities right from his birth.

This translation covers verses 10.8–10.9 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“मुनिकुमार ऋष्यशृंग बड़े ही धीर स्वभावके थे। सदा आश्रममें ही रहा करते थे। उन्हें सर्वदा अपने पिताके पास रहनेमें ही अधिक सुख मिलता था। अतः वे कभी आश्रमके बाहर नहीं निकलते थे

Hinglish
10.9VR-1-10-9

न तेन जन्म प्रभृति दृष्ट पूर्वम् तपस्विना । स्त्री वा पुमान् वा यच्च अन्यत् सत्त्वम् नगर राष्ट्रजम् ॥

na tena janma prabhṛti dṛṣṭa pūrvam tapasvinā | strī vā pumān vā yacca anyat sattvam nagara rāṣṭrajam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन तपस्वी ऋषिकुमारने जन्मसे लेकर उस समयतक पहले कभी न तो कोई स्त्री देखी थी और न पिताके सिवा दूसरे किसी पुरुषका ही दर्शन किया था। नगर या राष्ट्रके गाँवोंमें उत्पन्न हुए दूसरे-दूसरे प्राणियोंको भी वे नहीं देख पाये थे

HinglishWord meanings are shown with verse 10.8English is translated together with verse 10.8
10.10VR-1-10-10

ततः कदाचित् तम् देशम् आजगाम यदृच्छया । विभाण्डक सुतः तत्र ताः च अपश्यत् वरांगनाः ॥

tataḥ kadācit tam deśam ājagāma yadṛcchayā | vibhāṇḍaka sutaḥ tatra tāḥ ca apaśyat varāṃganāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thereafterकदाचित्on one dayविभण्डकसुत:son of Vibhandakaयदृच्छयाaccidentallyतं देशम्towards that placeआजगामcameतत्रthereता:thoseवराङ्गना:beautiful womenअपश्यत्saw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOne day this son of Vibhandaka (Rsyasringa) accidentally came to the place where he saw the beautiful women.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“तदनन्तर एक दिन विभाण्डककुमार ऋष्यशृंग अकस्मात् घूमते-फिरते उस स्थानपर चले आये, जहाँ वे वेश्याएँ ठहरी हुई थीं। वहाँ उन्होंने उन सुन्दरी वनिताओंको देखा

Hinglish
10.11VR-1-10-11

ताः चित्र वेषाः प्रमदा गायंत्यो मधुर स्वरम् । ऋषि पुत्रम् उपागम्य सर्वा वचनम् अब्रुवन् ॥

tāḥ citra veṣāḥ pramadā gāyaṃtyo madhura svaram | ṛṣi putram upāgamya sarvā vacanam abruvan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चित्रवेषा:beautifully attiredमधुरस्वरा:having sweet voicesगायन्त्य:singingता:those प्रमदा: womenसर्वा:allऋषिपुत्रम्Rsyasringaउपागम्यhaving approachedअब्रुवन्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThose wonderfully attired women singing with sweet voices approached the son of the sage (Rsyasringa) and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन प्रमदाओंका वेष बड़ा ही सुन्दर और अद्भुत था। वे मीठे स्वरमें गा रही थीं। ऋषिकुमारको आया देख सभी उनके पास चली आयीं और इस प्रकार पूछने लगीं-

Hinglish
10.12VR-1-10-12

कः त्वम् किम् वर्तसे ब्रह्मन् ज्ञातुम् इच्छामहे वयम् । एकः त्वम् विजने दूरे वने चरसि शंस नः ॥

kaḥ tvam kim vartase brahman jñātum icchāmahe vayam | ekaḥ tvam vijane dūre vane carasi śaṃsa naḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ब्रह्मन्O Brahmanत्वं क:who are you? किं वर्तसे how are you subsisting? त्वम् youएक:aloneविजनेin a lonelyघोरेdreadfulवनेin the forestचरसिyou are roamingवयम्weज्ञातुम्to knowइच्छामहेdesirousन:शंसtell us.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O brahman Who are you? How are you subsisting? We wish to know why you are roaming alone in this dreadful forest? Could you tell us.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ब्रह्मन् ! आप कौन हैं? क्या करते हैं? तथा इस निर्जन वनमें आश्रमसे इतनी दूर आकर अकेले क्यों विचर रहे हैं? यह हमें बताइये। हमलोग इस बातको जानना चाहती हैं’

Hinglish
10.13VR-1-10-13

अदृष्ट रूपाः ताः तेन काम्य रूपा वने स्त्रियः । हार्दात् तस्य मतिः जाता अख्यातुम् पितरम् स्वकम् ॥

adṛṣṭa rūpāḥ tāḥ tena kāmya rūpā vane striyaḥ | hārdāt tasya matiḥ jātā akhyātum pitaram svakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काम्यरूपा:women of charming appearanceता: स्त्रिय:those womenतेनby himवनेin the forestअदृष्टरूपा:whose forms were never seen beforeहार्दात्due to affectionतस्यfor himस्वकं पितरम्about his fatherव्याख्यातुम्narratingमति:intentionजाताarose.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe had never seen such charming women in the forest. He developed affection towards them and a desire arose in him to speak about his father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ऋष्यशृंगने वनमें कभी स्त्रियोंका रूप नहीं देखा था और वे स्त्रियाँ तो अत्यन्त कमनीय रूपसे सुशोभित थीं; अतः उन्हें देखकर उनके मनमें स्नेह उत्पन्न हो गया। इसलिये उन्होंने उनसे अपने पिताका परिचय देनेका विचार किया

Hinglish
10.14VR-1-10-14

पिता विभाण्डको अस्माकम् तस्य अहम् सुत औरसः । ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातम् नाम कर्म च मे भुवि ॥

pitā vibhāṇḍako asmākam tasya aham suta aurasaḥ | ṛṣyaśṛṅga iti khyātam nāma karma ca me bhuvi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विभण्डक:Vibhandakaअस्माकम्ourपिताfatherअहम्Iतस्यhisऔरस: सुत:his own sonमेmyऋश्यशृङ्गRsyasringaइतिthusनामnameकर्म चthrough result of an action (having one horn on his head)भुविworld overख्यातम्is known.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My father is Vibhandaka. I am his own son. My name is Rsyasringa. I am known the world over by this name associated with my karma'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“वे बोले—’मेरे पिताका नाम विभाण्डक मुनि है। मैं उनका औरस पुत्र हूँ। मेरा ऋष्यशृंग नाम और तपस्या आदि कर्म इस भूमण्डलमें प्रसिद्ध है

Hinglish
10.15VR-1-10-15

इह आश्रम पदोऽस्माकम् समीपे शुभ दर्शनाः । करिष्ये वोऽत्र पूजाम् वै सर्वेषाम् विधि पूर्वकम् ॥

iha āśrama pado'smākam samīpe śubha darśanāḥ | kariṣye vo'tra pūjām vai sarveṣām vidhi pūrvakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभदर्शना:O auspicious looking womenअस्माकम्ourआश्रमपद:hermitageइहhereसमीपेnearbyअत्रhereव: सर्वेषाम्to all of youपूजाम्hospitable receptionविधिपूर्वकम्according to scriptural injunctionsकरिष्येI will extend.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O auspiciouslooking women, our hermitage is nearby. I will extend to you due hospitality'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“यहाँ पास ही मेरा आश्रम है। आपलोग देखनेमें परम सुन्दर हैं। (अथवा आपका दर्शन मेरे लिये शुभकारक है।) आप मेरे आश्रमपर चलें। वहाँ मैं आप सब लोगोंकी विधिपूर्वक पूजा करूँगा’

Hinglish
10.16VR-1-10-16

ऋषि पुत्र वचः श्रुत्वा सर्वासाम् मतिरास वै । तत् आश्रम पदम् द्रष्टुम् जग्मुः सर्वाः ततो अंगनः ॥

ṛṣi putra vacaḥ śrutvā sarvāsām matirāsa vai | tat āśrama padam draṣṭum jagmuḥ sarvāḥ tato aṃganaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋषिपुत्रवच:words of the son of ascetic, Rishyashringaश्रुत्वाhaving listenedसर्वासाम्for all those womenतत् आश्रमपदम्that hermitageद्रष्टुम्to seeमति:desireआस वैaroseसर्वा:all of themतेनwith himजग्मु: चaccompanied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter listening to the words of the sage's son (Rsyasringa), all the beautiful women with a desire to see the hermitage accompanied him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ऋषिकुमारकी यह बात सुनकर सब उनसे सहमत हो गयीं। फिर वे सब सुन्दरी स्त्रियाँ उनका आश्रम देखनेके लिये वहाँ गयीं

Hinglish
10.17VR-1-10-17

गतानाम् तु ततः पूजाम् ऋषि पुत्रः चकार ह । इदम् अर्घ्यम् इदम् पाद्यम् इदम् मूलम् फलम् च नः ॥

gatānām tu tataḥ pūjām ṛṣi putraḥ cakāra ha | idam arghyam idam pādyam idam mūlam phalam ca naḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thereafterऋषिपुत्र:son of asceticइदम्this oneन:ourअर्घ्यम्respectable offeringsइदम्thisपाद्यम्water for washing feetइदम्thisमूलम्rootsफलं चfruits alsoआगतानाम्for all those who have comeपूजाम्homageचकार हperformed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter the son of ascetic respectfully received the the strangers saying, "(Accept) our offerings, here is water for washing feet and here are roots and fruits".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“वहाँ जानेपर ऋषिकुमारने ‘यह अर्घ्य है, यह पाद्य है तथा यह भोजनके लिये फल-मूल प्रस्तुत है’ ऐसा कहते हुए उन सबका विधिवत् पूजन किया

Hinglish
10.18VR-1-10-18

प्रतिगृह्य तु ताम् पूजाम् सर्वा एव समुत्सुकाः । ऋषेर् भीताः च शीघ्रम् तु गमनाय मतिम् दधुः ॥

pratigṛhya tu tām pūjām sarvā eva samutsukāḥ | ṛṣer bhītāḥ ca śīghram tu gamanāya matim dadhuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ता: सर्वा:all of themसमुत्सुका:anxious personsतां पूजाम्those offeringsप्रतिगृह्यhaving receivedऋषे:of the asceticभीता:fearedशीघ्रम्immediatelyगमनायto returnमतिम्mindsदधु:decided.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe anxious courtesans received the offerings and afraid of the ascetic's return, made up their minds to withdraw immediately.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ऋषिकी पूजा स्वीकार करके वे सभी वहाँसे चली जानेको उत्सुक हुईं। उन्हें विभाण्डक मुनिका भय लग रहा था, इसलिये उन्होंने शीघ्र ही वहाँसे चली जानेका विचार किया

Hinglish
10.19VR-1-10-19

अस्माकम् अपि मुख्यानि फलानि इमानि हे द्विज । गृहाण विप्र भद्रम् ते भक्षयस्व च मा अचिरम् ॥

asmākam api mukhyāni phalāni imāni he dvija | gṛhāṇa vipra bhadram te bhakṣayasva ca mā aciram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
द्विजO Brahminअस्माकम्ourमुख्यानिexcellentइमानि फलान्यपिthese fruits alsoप्रतिगृहाणyou may acceptभद्रम् तेprosperity to youभक्षयस्वyou may eatचिरम् माdo not delay.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O brahmin, these are excellent fruits. May prosperity be to you. Accept them and eat them without delay.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“वे बोलीं—’ब्रह्मन् ! हमारे पास भी ये उत्तम-उत्तम फल हैं। विप्रवर! इन्हें ग्रहण कीजिये। आपका कल्याण हो। इन फलोंको शीघ्र ही खा लीजिये, विलम्ब न कीजिये’

Hinglish
10.20VR-1-10-20

ततः ताः तम् समालिंग्य सर्वा हर्ष समन्विताः । मोदकान् प्रददुः तस्मै भक्ष्याम् च विविधान् शुभान् ॥

tataḥ tāḥ tam samāliṃgya sarvā harṣa samanvitāḥ | modakān pradaduḥ tasmai bhakṣyām ca vividhān śubhān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:there uponता: सर्वा:all of themतम्himसमालिङ्ग्यembracingहर्षसमन्विता:they were filled with joyतस्मैfor himबहून्plentifulमोदकान्sweetmeatsविविधान्variousभक्ष्यांश्चother articles of foodप्रददु:gave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, all the courtesans embracing him with joy, offered plentiful sweetmeats and various items of food.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ऐसा कहकर उन सबने हर्षमें भरकर ऋषिका आलिंगन किया और उन्हें खानेयोग्य भाँति-भाँतिके उत्तम पदार्थ तथा बहुत-सी मिठाइयाँ दीं

Hinglish
10.21VR-1-10-21

तानि च आस्वाद्य तेजस्वी फलानि इति स्म मन्यते । अनास्वादित पूर्वाणि वने नित्य निवासिनाम् ॥

tāni ca āsvādya tejasvī phalāni iti sma manyate | anāsvādita pūrvāṇi vane nitya nivāsinām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेजस्वीRsyasringa, possessing the lustre of Brahmaवनेin the forestनित्यनिवासिनाम्of those who are always residing in the forestअनास्वादितपूर्वाणिwhich were not tasted earlierतानिthemआस्वाद्यhaving tastedफलानि इतिas fruitsमन्यते स्मthought about them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe lustrous (Rsyasringa) who had never tasted any food other than what was offered by the permanent forestdwellers mistook them for fruits.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उनका रसास्वादन करके उन तेजस्वी ऋषिने समझा कि ये भी फल हैं; क्योंकि उस दिनके पहले उन्होंने कभी वैसे पदार्थ नहीं खाये थे। भला, सदा वनमें रहनेवालोंके लिये वैसी वस्तुओंके स्वाद लेनेका अवसर ही कहाँ है

Hinglish
10.22VR-1-10-22

आपृच्छ्य च तदा विप्रम् व्रत चर्याम् निवेद्य च । गच्छन्ति स्म अपदेशात् ता भीताः तस्य पितुः स्त्रियः ॥

āpṛcchya ca tadā vipram vrata caryām nivedya ca | gacchanti sma apadeśāt tā bhītāḥ tasya pituḥ striyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenता: स्त्रिय:those womenविप्रम्Rsyasringaआपृच्छ्यbidding farewellव्रतचर्याम्observance of religious austeritiesनिवेद्यhaving made knownतस्यhisपितु:for his fatherभीता:afraid ofअपदेशात्on that pretextगच्छन्ति स्मwent away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe ladies apprehensive of (the arrival of) his father took leave of him on the pretext of observance of (evening) rites.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“तत्पश्चात् उनके पिता विभाण्डक मुनि के डरसे डरी हुई वे स्त्रियाँ व्रत और अनुष्ठान की बात बता उन ब्राह्मणकुमार से पूछकर उसी बहाने वहाँ से चली गयी

Hinglish
10.23VR-1-10-23

गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्य आत्मजो द्विजः । अस्वस्थ हृदयः च आसीत् दुःखात् च परिवर्तते ॥

gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasya ātmajo dvijaḥ | asvastha hṛdayaḥ ca āsīt duḥkhāt ca parivartate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तासु सर्वासुwhen all of themगतासु(सतीषु ) having departedकाश्यपस्यKasyapa'sआत्मज:sonद्विज:brahminअस्वस्थहृदय:restless in mindआसीत्remainedदु:खम्sorrowपरिवर्तते स्मmoved him around.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen they all departed, Kasyapa's son, the brahmin roamed (Rsyasringa) with a restless mind charged with sorrow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन सबके चले जानेपर काश्यपकुमार ब्राह्मण ऋष्यशृंग मन-ही-मन व्याकुल हो उठे और बड़े दुःखसे इधर-उधर टहलने लगे

Hinglish
10.24VR-1-10-24

ततोऽपरे द्युः तम् देशम् आजगाम स वीर्यवान् । विभाण्डक सुतः श्रीमान् मनसा विचिन्तयन् मुहुः ॥

tato'pare dyuḥ tam deśam ājagāma sa vīryavān | vibhāṇḍaka sutaḥ śrīmān manasā vicintayan muhuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:afterwardsवीर्यवान्possessing the power of penanceस:heअपरेद्यु:on the following dayमनोज्ञा:pleasing to the mindवारमुख्या:courtesansस्वलङ्कृता:welladornedता:the courtesansयत्रat which placeदृष्टा:were seenतं देशम्that placeआजगामcame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn the following day, the sage armed with the power of penance, came to the place where he had seen those enticing, welladorned courtesans.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“तदनन्तर दूसरे दिन फिर मनसे उन्हींका बारम्बार चिन्तन करते हुए शक्तिशाली विभाण्डककुमार श्रीमान् ऋष्यशृंग उसी स्थान पर गये, जहाँ पहले दिन उन्होंने वस्त्र और आभूषणोंसे सजी हुई उन मनोहर रूपवाली वेश्याओं को देखा था

Hinglish
10.25VR-1-10-25

मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः । दृष्ट्वा एव च ततो विप्रम् आयान्तम् हृष्ट मानसाः ॥

manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ | dṛṣṭvā eva ca tato vipram āyāntam hṛṣṭa mānasāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenता:theyआयान्तम्approachingतं विप्रम्that brahminदृष्ट्वा एवafter seeing himहृष्टमानसा:rejoiced in mindता: सर्वा:all of themतत:thereafterउपसृत्यhaving approachedतम्addressing himइदं वच:these wordsऊचु:uttered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll of them were rejoiced on seeing the brahmin approaching them, came nearer to him and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“ब्राह्मण ऋष्यशृंग को आते देख तुरंत ही उन वेश्याओं का हृदय प्रसन्नतासे खिल उठा। वे सब-की सब उनके पास जाकर उनसे इस प्रकार कहने लगी —’सौम्य! आओ, आज हमारे आश्रम पर चलो

This Hindi translation covers verses 10.25–10.26 together.

Hinglish
10.26VR-1-10-26

उपसृत्य ततः सर्वाः ताः तम् ऊचुर् इदम् वचः । एहि आश्रम पदम् सौम्य अस्माकम् इति च अब्रुवन् ॥

upasṛtya tataḥ sarvāḥ tāḥ tam ūcur idam vacaḥ | ehi āśrama padam saumya asmākam iti ca abruvan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हे सौम्यO Gentlemanअस्माकम्ourआश्रमपदम्hermitageएहिyou may comeतत्रthereश्रीमान्lovelyएष: विधि:this hospitable treatmentविशेषेणspecialभविष्यतिwill be extendedइति चalsoअब्रुवन्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O handsome one, come to our hermitage. A special, sumptuous hospitality will be extended to you', they said.

HinglishHindi is translated together with verse 10.25
10.27VR-1-10-27

चित्राणि अत्र बहूनि स्युः मूलानि च फलनि च । तत्र अपि एष विशेषेण विधिः हि भविता ध्रुवम् ॥

citrāṇi atra bahūni syuḥ mūlāni ca phalani ca | tatra api eṣa viśeṣeṇa vidhiḥ hi bhavitā dhruvam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तासां सर्वासाम्all theirsहृदयङ्गमम्pleasing to the mindवचनम्speechश्रुत्वाhaving heardगमनायto go forthमतिम्decisonचक्रेmadeतदाthenस्त्रिय:those womenतं निन्यु:took him away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard their words pleasing to the mind, he agreed to go with them. And the women took him away.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यद्यपि यहाँ नाना प्रकारके फल-मूल बहुत मिलते हैं तथापि वहाँ भी निश्चय ही इन सबका विशेषरूपसे प्रबन्ध हो सकता है’

Hinglish
10.28VR-1-10-28

श्रुत्वा तु वचनम् तासाम् सर्वासाम् हृदयम् गमम् । गमनाय मतिम् चक्रे तम् च निन्युः तथा स्त्रियः ॥

śrutvā tu vacanam tāsām sarvāsām hṛdayam gamam | gamanāya matim cakre tam ca ninyuḥ tathā striyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनिwhen the illustriousतस्मिन् विप्रेasceticआनीयमानेwas being broughtतदाthenदेव:Parjanya, Presiding deity for rainsजगत्earthप्रह्लादयन्pleasingसहसाat onceतत्रthereववर्षrained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs the illustrious sage was being brought (to Anga) the god of rain (Parjanya) suddenly inundated the earth which looked cherful (with rain).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन सबके मनोहर वचन सुनकर ऋष्यशृंग उनके साथ जानेको तैयार हो गये और वे स्त्रियाँ उन्हें अंगदेशमें ले गयीं

Hinglish
10.29VR-1-10-29

तत्र च आनीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि । ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयन् तदा ॥

tatra ca ānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani | vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayan tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नराधिपःking Romapadaवर्षेणैवalong with rainस्वम्his ownविषयम्countryआगतम्arrivedमुनिम्asceticविप्रम्brahmin, (Rsyasringa)प्रत्युद्गम्यgone out to welcomeप्रह्व:bowed down humblyशिरसाwith headमहीम्groundगत:touched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king (Romapada) went out to welcome the ascetic, the brahmin who brought along with him rains to his country. He humbly bowed down his head and prostrated before him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन महात्मा ब्राह्मणके अंगदेशमें आते ही इन्द्रने सम्पूर्ण जगत् को प्रसन्न करते हुए सहसा पानी बरसाना आरम्भ कर दिया

Hinglish
10.30VR-1-10-30

वर्षेण एव आगतम् विप्रम् तापसम् स नराधिपः । प्रति उद्गम्य मुनिम् प्रह्वः शिरसा च महीम् गतः ॥

varṣeṇa eva āgatam vipram tāpasam sa narādhipaḥ | prati udgamya munim prahvaḥ śirasā ca mahīm gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुसमाहित:concentrating his mindतस्मैto himअर्घ्यम् चofferingsन्यायत:righteouslyप्रददौgaveविप्रेन्द्रात्from the brahmin (Rsyasringa)प्रसादम्favourवव्रेsoughtविप्रम्sage Vibhandakaमन्यु:angerआविशेत्did not pervade.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe gave that Indra among the brahmins offerings righteously with unstinted devotion and asked for his favour that he should not incur the wrath of the sage (his father Vibhandaka for having brought him to Anga).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“वर्षासे ही राजाको अनुमान हो गया कि वे तपस्वी ब्राह्मणकुमार आ गये। फिर बड़ी विनयके साथ राजाने उनकी अगवानी की और पृथ्वीपर मस्तक टेककर उन्हें साष्टांग प्रणाम किया

Hinglish
10.31VR-1-10-31

अर्घ्यम् च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः । वव्रे प्रसादम् विप्रेइन्द्रात् मा विप्रम् मन्युः आविशेत् ॥

arghyam ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ | vavre prasādam vipreindrāt mā vipram manyuḥ āviśet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स: राजाthe kingअन्त:पुरम्inner apartmentप्रविश्यhaving enteredकन्याम्daughterशान्ताम्Shantaअस्मैfor himयथाविधिin accordance with rulesदत्वाunited him in marriageशान्तेनpeacefulमनसाmindहर्षम्satisfactionअवापexperienced. स: Rsyasringaएवम्in this wayसर्वकामै:all desiresसुपूजित:respectfully ministeredतत्रthereन्यवसत्lived.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king entered the inner apartment, duly offered him his daughter Shanta in marriage and experienced peace and satisfaction. Thus he (Rsyasringa) lived there, with all his desires fulfilled" (said Sumantra). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे दशमस्सर्ग:।। Thus ends the tenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“फिर एकाग्रचित्त होकर उन्होंने ऋषिको अर्घ्य निवेदन किया तथा उन विप्रशिरोमणिसे वरदान माँगा, ‘भगवन् ! आप और आपके पिताजीका कृपाप्रसाद मुझे प्राप्त हो।’ ऐसा उन्होंने इसलिये किया कि कहीं कपटपूर्वक यहाँतक लाये जानेका रहस्य जान लेनेपर विप्रवर ऋष्यशृंग अथवा विभाण्डक मुनिके मनमें मेरे प्रति क्रोध न हो

Hinglish
10.32VR-1-10-32

अन्तःपुरम् प्रवेश्य अस्मै कन्याम् दत्त्वा यथाविधि । शांताम् शान्तेन मनसा राजा हर्षम् अवाप सः ॥

antaḥpuram praveśya asmai kanyām dattvā yathāvidhi | śāṃtām śāntena manasā rājā harṣam avāpa saḥ ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus Rsyasringa of great splendour dwelt there with his wife Shanta, honoured with every desire fulfilled.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“तत्पश्चात् ऋष्यशृंगको अन्तःपुरमें ले जाकर उन्होंने शान्तचित्तसे अपनी कन्या शान्ताका उनके साथ विधिपूर्वक विवाह कर दिया। ऐसा करके राजाको बड़ी प्रसन्नता हुई

Word meaningsHinglish
10.33VR-1-10-33

एवम् स न्यवसत् तत्र सर्व कामैः सुपूजितः । ऋष्यश्R^ङ्गो महातेजा शन्ताया सह भार्यया ॥

evam sa nyavasat tatra sarva kāmaiḥ supūjitaḥ | ṛṣyaśR^ṅgo mahātejā śantāyā saha bhāryayā ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“इस प्रकार महातेजस्वी ऋष्यशृंग राजा से पूजित हो सम्पूर्ण मनोवाञ्छित भोग प्राप्त कर अपनी धर्मपत्नी शान्ता के साथ वहाँ रहने लगे’

Word meaningsEnglishHinglish