Ramayana · Sarga 2.99

Sarga 99

सर्गः 99

Bharata sees Rama seated in the hermitage with matted hair and bark robes with Sita nearby

Full sarga summary

Bharata sees Rama seated in the hermitage with matted hair and bark robes with Sita nearby -- Bharata's lamentation.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
99.1VR-2-99-1

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा । जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन् ॥ २.९९. ॥

niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā | jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrudhnamanudarśayan || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenसेनायाम्when the armyनिविष्टायाम्encampedभरतःBharataउत्सुकःwith eagernessशत्रुघ्नम्Satrughnaअनुदर्शयन्showingभ्रातरम्brotherद्रष्टुम्to seeजगामwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEager to see his brother, Bharata encamped the army and set out showing the hermitage to Satrughna.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सेना के ठहर जाने पर भाई के दर्शन के लिये उत्कण्ठित होकर भरत अपने छोटे भाई शत्रुघ्न को आश्रम के चिह्न दिखाते हुए उसकी ओर चले

Hinglish
99.2VR-2-99-2

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय । इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सल: ॥ २.९९. ॥

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya māta'rme śīghramānaya | iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsala: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुरुवत्सलःdevoted towards eldersसःBharataमेmyमातृ़ःmothersशीघ्रम्quicklyआनयbringइतिthusऋषिम्rishiवसिष्ठम्Vasisthaसन्दिश्यhaving conveyedत्वरितम्quicklyअग्रेaheadजगामproceeded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata, deeply devoted towards elders, indicated to sage Vasistha to bring along the mothers, and proceeded ahead quickly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)गुरुभक्त भरत महर्षि वसिष्ठ को यह संदेश देकर कि आप मेरी माताओं को साथ लेकर शीघ्र ही आइये, तुरंत आगे बढ़ गये

Hinglish
99.3VR-2-99-3

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत । रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ २.९९. ॥

sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata | rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमन्त्रस्त्वपिSumantra on his partशत्रुघ्नम्to Satrughnaअदूरात्not far fromअन्वपद्यतfollowedरामदर्शनजःarising from seeing Ramaतर्षःovereagerतस्य चfor him alsoभरतस्येवis like that of Bharata.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSumantra, who was overeager, like Bharata, to see Rama, followed Satrughna who was not far from him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुमन्त्र भी शत्रुघ्न के समीप ही पीछे-पीछे चल रहे थे। उन्हें भी भरत के समान ही श्रीरामचन्द्रजी के दर्शन की तीव्र अभिलाषा थी

Hinglish
99.4VR-2-99-4

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम् । भ्रातु: पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ २.९९. ॥

gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām | bhrātu: parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterश्रीमान्the majestic oneभरतःBharataगच्छन्नेवwhile walkingतापसालयसंस्थिताम्situated like huts of hermitsभ्रातुःbrother'sपर्णकुटीम्hut made of leavesउटजं चthatched cottageददर्श हbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile walking, Bharata beheld a hut made of leaves looking like a hermit's cottage.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)चलते-चलते ही श्रीमान् भरत ने तपस्वीजनों के आश्रमों के समान प्रतिष्ठित हुई भाई की पर्णकुटी और झोंपड़ी देखी

Hinglish
99.5VR-2-99-5

शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा । काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ २.९९. ॥

śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā | kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenभरतःBharataतस्याः शालायाःthat leafy hut'sअग्रतःin front ofअवभग्नानिshatteredकाष्ठानिlogs of woodउपचितानिpluckedपुष्पाणि चalso flowersददर्शbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn front of that hut Bharata beheld shattered logs of wood and also flowers plucked.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस पर्णशाला के सामने भरत ने उस समय बहुत-से कटे हुए काष्ठ के टुकड़े देखे, जो होम के लिये संगृहीत थे। साथ ही वहाँ पूजा के लिये संचित किये हुए फूल भी दृष्टिगोचर हुए

Hinglish
99.6VR-2-99-6

सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुष: । कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरै: क्वचित् क्वचित् ॥ २.९९. ॥

salakṣmaṇasya rāmasya dadarśāśramamīyuṣa: | kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīrai: kvacit kvacit || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःheआश्रमम्hermitageईयुषःof a man proceeding towardsलक्ष्मणस्यLakshmana'sरामस्यRama'sक्वचित् क्वचित्here and thereवृक्षेषुon treesकुशचीरैःwith kusa grass and strips of barkकृतम्renderedअभिज्ञानम्as a sign to ascertainददर्शbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata beheld here and there knots of kusa grass and strips of bark tied on trees as signs to ascertain the way to the hermitage of Rama and Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आश्रमपर आने-जाने वाले श्रीराम और लक्ष्मण के द्वारा निर्मित मार्गबोधक चिह्न भी उन्हें वृक्षों में लगे दिखायी दिये, जो कशों और चीरों द्वारा तैयार करके कहीं-कहीं वृक्षों की शाखाओं में लटका दिये गये थे

Hinglish
99.7VR-2-99-7

ददर्श च वने तस्मिन् महत: सञ्चयान् कृतान् । मृगाणां महिषाणां च कऺरीषै: शीतकारणात् ॥ २.९९. ॥

dadarśa ca vane tasmin mahata: sañcayān kṛtān | mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca kaऺrīṣai: śītakāraṇāt || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःthat Bharataतस्मिन् वनेin that forestशीतकारणात्due to coldमृगाणाम्deer'sमहिषाणां चalso of buffaloesकरीषैःdried cakes of dungकृतान्preparedमहतःlargeसञ्चयान्heapsददर्शbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe also beheld large heaps of dried cakes of dung of buffaloes and deer for use against cold in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस वन में शीत-निवारण के लिये मृगों की लेंडी और भैंसों के सूखे हुए गोबर के ढेर एकत्र करके रखे गये थे, जिन्हें भरत ने अपनी आँखों देखा

Hinglish
99.8VR-2-99-8

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा । शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वश: ॥ २.९९. ॥

gacchanneva mahābāhurdyutimān bharatastadā | śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśa: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहुःlongarmedद्युतिमान्effulgentभरतःBharataतदाthenगच्छन्नेवwhile goingहृष्टःrejoicedशत्रुघ्नं चto Satrughnaसर्वशःall aroundतान्thoseअमात्यांश्चto the ministersअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWalking on, the longarmed, effulgent and delighted Bharata said to Satrughna and the ministers surrounding him:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय चलते-चलते ही परम कान्तिमान् महाबाहु भरत ने शत्रुघ्न तथा सम्पूर्ण मन्त्रियों से अत्यन्त प्रसन्न होकर कहा-

Hinglish
99.9VR-2-99-9

मन्ये प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् । नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमित: ॥ २.९९. ॥

manye prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt | nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmita: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यम्about whichभरद्वाजःBharadwajaअब्रवीत्had spokenतं देशम्that regionप्राप्ताः स्मwe must have reachedमन्येI thinkमन्दाकिनीं नदींMandakini riverइतःfrom hereनातिदूरेnot farअहम्Iमन्येthink.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWe must have reached the region about which Bharadwaja had spoken. I think river Mandakini is not far from here.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जान पड़ता है कि महर्षि भरद्वाज ने जिस स्थान का पता बताया था, वहाँ हमलोग आ गये हैं। मैं समझता हूँ मन्दाकिनी नदी यहाँ से अधिक दूर नहीं है

Hinglish
99.10VR-2-99-10

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् । अभिज्ञानकृत: पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ २.९९. ॥

uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam | abhijñānakṛta: panthā vikāle gantumicchatā || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चीराणिlong bark garmentsउच्चैःon lofty places (trees)बद्धानिhave been fastenedअयम्thisअकालेat odd timesगन्तुम्to move outइच्छताwishingलक्ष्मणेनby Lakshmanaअभिज्ञानकृतःmarks of identificationपन्थाः भवेत्it must have been the path.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHere are long bark garments fastened on lofty places as marks of identification left by Lakshmana, to locate the path at odd times which may be needed while going out.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वृक्षों में ऊँचे बँधे हए ये चीर दिखायी दे रहे हैं।अतः समय-बे समय जल आदि लाने के निमित्त बाहर जाने की इच्छा वाले लक्ष्मण ने जिसकी पहचान के लिये यह चिह्न बनाया है, वह आश्रम को जाने वाला मार्ग यही हो सकता है

Hinglish
99.11VR-2-99-11

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ २.९९. ॥

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām | śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शैलपार्श्वेon the hillsideइदम्thisउदात्तदन्तानाम्of the largetuskedतरस्विनाम्swift अन्योन्यम् charging at one anotherअभिगर्जताम्trumpetingकुञ्जराणाम्elephants'परिक्रान्तम्place.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis must be the place on the hillside on which mighty tuskers wander about trumpeting and charging at one another.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इधर से बड़े-बड़े दाँत वाले वेगशाली हाथी निकलकर एक-दूसरे के प्रति गर्जना करते हुए इस पर्वत के पार्श्वभाग में चक्कर लगाते रहते हैं (अतः उधर जाने से रोकने के लिये लक्ष्मण ने ये चिह्न बनाये होंगे)

Hinglish
99.12VR-2-99-12

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा: सततं वने । तस्यासौ दृश्यते धूम: सङ्कुल: कृष्णवर्त्मन: ॥ २.९९. ॥

yamevādhātumicchanti tāpasā: satataṃ vane | tasyāsau dṛśyate dhūma: saṅkula: kṛṣṇavartmana: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेin the forestतापसाःasceticsसततम्alwaysयमेवonly whomआधातुम्to maintainइच्छन्तिwishingतस्यthatकृष्णवर्त्मनःof blacktrailed firesअसौthisसङ्कुलःthickधूमःsmokeदृश्यतेis seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHere is the thick smoke emanating from the blacktrailed fire maintained perpetually by the ascetics living in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन में तपस्वी मुनि सदा जिनका आधान करना चाहते हैं, उन अग्निदेव का यह अति सघन धूम दृष्टिगोचर हो रहा है

Hinglish
99.13VR-2-99-13

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम् । आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ २.९९. ॥

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusaṃskārakāriṇam | āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iपुरुषव्याघ्रम्the best of men, Ramaगुरुसत्कारकारिणम्rendering great hospitalityआर्यम्venerableमहर्षिमिवlike a great sageराघवम्to Ramaसंहृष्टःwith a delighted heartअत्रhereद्रक्ष्यामिI shall see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall see here with a delighted heart the venerable Rama, the best of men, who renders great hospitality (to elders) and who resembles a maharshi.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ मैं गुरुजनों का सत्कार करने वाले पुरुषसिंह आर्य रघुनन्दन का सदा आनन्दमग्न रहने वाले महर्षि की भाँति दर्शन करूँगा’

Hinglish
99.14VR-2-99-14

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघव: । मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९९. ॥

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghava: | mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterसः राघवःthat Bharataचित्रकूटम्towards Chitrakuta (mountain)मुहूर्तम्for a momentगत्वाhaving goneमन्दाकिनीम्river Mandakiniअनुप्राप्तःhaving reachedतं जनम्to those peopleइदम्those wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata walked for a short distance towards mount Chitrkuta when he reached river Mandakini. And then said to his ministers:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर रघुकुलभूषण भरत दो ही घडी में मन्दाकिनी के तट पर विराजमान चित्रकूट के पास जा पहुँचे और अपने साथ वाले लोगों से इस प्रकार बोले

Hinglish
99.15VR-2-99-15

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रत: । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ २.९९. ॥

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rata: | janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनेन्द्रःthe lord of menपुरषव्याघ्रःa tiger among menनिर्जनम्a place devoid of peopleप्राप्यhaving reachedवीरासनेin 'heroic' postureरतःremainingजगत्याम्on the groundआस्तेis sittingमेmyसजीवितम्lifeजन्मbirthधिक्fie upon.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the lord of men, a tiger among men, is sitting on the ground in a 'heroic' (yogic) posture in this secluded forest. O fie upon my birth and my life

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अहो! मेरे ही कारण पुरुषसिंह महाराज श्रीरामचन्द्र इस निर्जन वन में आकर खुली पृथ्वी के ऊपर वीरासन से बैठते हैं; अतः मेरे जन्म और जीवन को धिक्कार है

Hinglish
99.16VR-2-99-16

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युति: । सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघव: ॥ २.९९. ॥

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyuti: | sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghava: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकनाथःlord of the worldमहाद्युतिःeffulgentराघवःRamaमत्कृतेon my accountव्यसनम्calamityप्राप्त:has facedसर्वान्allकामान्desiresपरित्यज्यrenouncingवनेin the forestवसतिis living.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEffulgent Rama, the lord of the world, had to renounce all desires and undergo this calamity of living in the forest on my account.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे ही कारण महातेजस्वी लोकनाथ रघुनाथ भारी संकट में पड़कर समस्त कामनाओं का परित्याग करके वन में निवास करते हैं

Hinglish
99.17VR-2-99-17

इति लोकसमाक्रुष्ट: पादेष्वद्य प्रसादयन् । रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.९९. ॥

iti lokasamākruṣṭa: pādeṣvadya prasādayan | rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इतिthusलोकसमाक्रुष्टःreviled by the worldअद्यnowप्रसादयन्seeking the graceरामस्यRama'sसीतायाःSita'sलक्ष्मणस्य चand Lakshmana'sपादेषुat the feetनिपतिष्यामिshall fall down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetReviled by the world, I shall now fall at the feet of Sita, Rama and Lakshmana seeking their grace.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये मैं सब लोगों के द्वारा निन्दित हूँ, अतः मेरे जन्म को धिक्कार है! आज मैं श्रीराम को प्रसन्न करने के लिये उनके चरणों में गिर जाऊँगा। सीता और लक्ष्मण के भी पैरों पढूंगा’

Hinglish
99.18VR-2-99-18

एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मज: । ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ २.९९. ॥

evaṃ sa vilapaṃstasmin vane daśarathātmaja: | dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayसंविलपन्lamentingदशरथात्मजःson of Dasaratha (Bharata)तस्मिन् वनेin that forestमहतीम्greatपुण्याम्sacredमनोरमाम्enchantingसालतालाश्वकर्णानाम्of sala, palmyra and aswakarna treesबहुभिःby abundance ofमृदुभिःby softपर्णैःwith leavesआवृताम्coveredअध्वरेin the sacrificeकुशैःwith kusa grassतीर्णाम्spread overविशालाम्spaciousवेदिमिवlike altarशक्रायुधनिकाशैःresembling the thunderbolt of Indraभारसाधनैःcapable of achieving targetsरुक्मपृष्ठैःgoldplatedमहासारै:by powerfulशत्रुबाधकैःoppressing the enemiesकार्मुकैःwith bowsशोभिताम्glitteringसर्पैःwith serpentsभोगवतीम् इवlike Bhogavatiअर्करश्मिप्रतीकाशैःlike the rays of the Sunघोरैःby dreadfulदीप्तवदनैःwith tips blazingतूणीगतैःstored in quiversशरैःwith arrowsशोभिताम्adorned withमहारजतवासोभ्याम्scabbards made of silverअसिभ्याम्with a pair of swordsविराजिताम्was shiningरुक्मबिन्दुविचित्राभ्याम्of different colours with golden spotsचर्मभ्याम्with shieldsताम्all of themकाञ्चनभूषितैःdecorated with goldचित्रैःdifferent kindsआसक्तै:hungगोधाङ्गुलित्रैःfingerguards made of skin of iguanaमृगैःwith the deerसिंहगुहामिवlike the cave of a lionअरिसङ्घै:with hordes of enemiesअनाधृष्याम्impregnableपर्णशालाम्hut made of leaveतस्मिन् वनेin that forestददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.

This translation covers verses 99.18–99.23 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस तरह विलाप करते हुए दशरथकुमार भरत ने उस वन में एक बड़ी पर्णशाला देखी, जो परम पवित्र और मनोरम थी

Hinglish
99.19VR-2-99-19

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् । विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ २.९९. ॥

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām | viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह शाल, ताल और अश्वकर्ण नामक वृक्षों के बहुत-से पत्तों द्वारा छायी हुई थी; अतः यज्ञशाला में जिस पर कोमल कुश बिछाये गये हों, उस लंबीचौड़ी वेदी के समान शोभा पा रही थी

HinglishWord meanings are shown with verse 99.18English is translated together with verse 99.18
99.20VR-2-99-20

शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनै: । रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारै: शोभितां शत्रुबाधकै: ॥ २.९९. ॥

śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanai: | rukmapṛṣṭaṣṭhairmahāsārai: śobhitāṃ śatrubādhakai: || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ इन्द्रधनुष के समान बहुत-से धनुष रखे गये थे, जो गुरुतर कार्य-साधन में समर्थ थे। जिनके पृष्ठभाग सोने से मढ़े गये थे और जो बहुत ही प्रबल तथा शत्रुओं को पीड़ा देने वाले थे। उनसे उस पर्णकुटी की बड़ी शोभा हो रही थी

HinglishWord meanings are shown with verse 99.18English is translated together with verse 99.18
99.21VR-2-99-21

अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतै: शरै: । शोभितां दीप्तवदनै: सर्प्पैर्भोगवतीमिव ॥ २.९९. ॥

arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgatai: śarai: | śobhitāṃ dīptavadanai: sarppairbhogavatīmiva || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ तरकसों में बहुत-से बाण भरे थे, जो सूर्य की किरणों के समान चमकीले और भयङ्कर थे। उन बाणों से वह पर्णशाला उसी प्रकार सुशोभित होती थी, जैसे दीप्तिमान् मुख वाले सोसे भोगवती पुरी शोभित होती है

HinglishWord meanings are shown with verse 99.18English is translated together with verse 99.18
99.22VR-2-99-22

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् । रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २.९९. ॥

mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām | rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सोने की म्यानों में रखी हुई दो तलवारें और स्वर्णमय बिन्दुओं से विभूषित दो विचित्र ढालें भी उस आश्रम की शोभा बढ़ा रही थीं

HinglishWord meanings are shown with verse 99.18English is translated together with verse 99.18
99.23VR-2-99-23

गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रै: काञ्चनभूषितै: । अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगै: सिंहगुहामिव ॥ २.९९. ॥

godhāṅgulitrairāsaktaiścitrai: kāñcanabhūṣitai: | arisaṅghairanādhṛṣyāṃ mṛgai: siṃhaguhāmiva || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ गोह के चमड़े के बने हुए बहुत-से सुवर्णजटित दस्ताने भी टॅगे हुए थे। जैसे मृग सिंह की गुफा पर आक्रमण नहीं कर सकते, उसी प्रकार वह पर्णशाला शत्रुसमूहों के लिये अगम्य एवं अजेय थी

HinglishWord meanings are shown with verse 99.18English is translated together with verse 99.18
99.24VR-2-99-24

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २.९९. ॥

prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām | dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतःBharataतत्रthereरामनिवेशनेat Rama's residenceप्रागुदक्प्रवणाम्sloping to the northeastविशालाम्spaciousदीप्तपावकाम्having flaming fireपुण्याम्sacredवेदिम्altarददर्शbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata beheld at Rama's residence a sacred and spacious altar sloping to the northeast, with a burning fire upon it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के उस निवास स्थान में भरत ने एक पवित्र एवं विशाल वेदी भी देखी, जो ईशान कोण की ओर कुछ नीची थी। उसपर अग्नि प्रज्वलित हो रही थी

Hinglish
99.25VR-2-99-25

निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम् । उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ २.९९. ॥

nirīkṣya sa muhūrttaṃ tu dadarśa bharato guram | uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः भरतःthat Bharataमुहूर्तम्for a momentनिरीक्ष्यlooking aroundउटजेin the cottageआसीनम्seatedजटामण्डलधारिणम्wearing matted locks of hairगुरुम्esteemed brotherरामम्Ramaददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata looked around for a moment and saw his esteemed brother Rama seated in that thatched cottage wearing matted locks of hair.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पर्णशाला की ओर थोड़ी देरतक देखकर भरत ने कुटिया में बैठे हुए अपने पूजनीय भ्राता श्रीराम को देखा, जो सिर पर जटामण्डल धारण किये हुए थे। उन्होंने अपने अङ्गों में कृष्णमृगचर्म तथा चीर एवं वल्कल वस्त्र धारण कर रखे थे। भरत को दिखायी दिया कि श्रीराम पास ही बैठे हैं और प्रज्वलित अग्नि के समान अपनी दिव्य प्रभा फैला रहे हैं

This Hindi translation covers verses 99.25–99.26 together.

Hinglish
99.26VR-2-99-26

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् । ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम् ॥ २.९९. ॥

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam | dadarśa rāmamāsīnamabhita: pāvakopamam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृष्णाजिनधरम्clad in antelope skinचीरवल्कलवासम्dressed in garments made of barkअभितःnear himपावकोपमम्resembling blazing fireआसीनम्seatedसिंहस्कन्दम्with his shoulders like that of a lionमहाबाहुम्longarmedपुण्डरीकनिभेक्षणम्with eyes like white lotusसागरान्तायाःbounded by the oceanपृथिव्याःof the earthभर्तारम्the lordधर्मचारिणम्follower of righteounessतं रामम्that Ramaददर्शsawमहाबाहुम्of longarmed oneशाश्वतम्eternalब्रह्माणमिवlike the creator Brahmaसीतयाwith Sitaलक्ष्मणेनalong with Lakshmanaदर्भसंस्तीर्णेon the ground strewn with darbha grassस्थण्डिलेon the bare groundउपविष्टम्seated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe saw Rama, lord of the oceanbound earth, seated like blazing fire, clad in antelope skin and garment of bark, with long arms and shoulders like a lion and eyes like white lotuses. The mightyarmed warrior seemed like Brahma, the creator and the eternal, protector of righteousness. Accompanied by Sita and Lakshmana Rama sat on the bare ground strewn with darbha grass.

This translation covers verses 99.26–99.28 together.

HinglishHindi is translated together with verse 99.25
99.27VR-2-99-27

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ॥ २.९९. ॥

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam | pṛthivyā: sāgarāntāyā bharttāraṃ dharmacāriṇam || 2.99. ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के स्वामी, धर्मात्मा, महाबाहु श्रीराम सनातन ब्रह्मा की भाँति कुश बिछी हुई वेदीपर बैठे थे। उनके कंधे सिंह के समान, भुजाएँ बड़ी-बड़ीऔर नेत्र प्रफुल्ल कमल के समान थे। उस वेदी पर वे सीता और लक्ष्मण के साथ विराजमान थे

This Hindi translation covers verses 99.27–99.28 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 99.26English is translated together with verse 99.26
99.28VR-2-99-28

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २.९९. ॥

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam | sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 2.99. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 99.26English is translated together with verse 99.26Hindi is translated together with verse 99.27
99.29VR-2-99-29

तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत: । अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत: ॥ २.९९. ॥

taṃ dṛṣṭvā bharata: śrīmān du:khaśokaparipluta: | abhyadhāvata dharmātmā bharata: kaikayīsuta: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्majesticभरतःBharataतम्that Ramaदृष्ट्वाhaving seenदुःखशोकपरिप्लुतःoverwhelmed with grief and distressधर्मात्माrighteousकैकयीसुतःson of KaikeyiभरतःBharataअभ्यधावतran towards him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBeholding Rama, Bharata the majestic and righteous son of Kaikeyi overwhelmed with grief and distress rushed towards him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्हें इस अवस्था में देख धर्मात्मा श्रीमान् कैकेयीकुमार भरत शोक और मोह में डूब गये तथा बड़े वेग से उनकी ओर दौड़े

Hinglish
99.30VR-2-99-30

दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा । अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २.९९. ॥

dṛṣṭvaiva vilalāpārtto bāṣpasandigdhayā girā | aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दृष्ट्वैवas soon as he sawआर्तःanguishedबाष्पसन्दिग्धयाchoked with tearsगिराwith wordsविललापlamentedधैर्यात्with courageधारयितुम्to restrainअशक्नुवन्being unableवचनम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing Rama, Bharata could not control his grief with patience and lamented in great anguish and with words choked with tears said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भाई की ओर दृष्टि पड़ते ही भरत आर्तभाव से विलाप करने लगे। वे अपने शोक के आवेग को धैर्य से रोक न सके और आँसू बहाते हुए गद्गद वाणी में बोले-

Hinglish
99.31VR-2-99-31

य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् । वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज: ॥ २.९९. ॥

ya: saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum | vanyairmṛgairupāsīna: so'yamāste mamāgraja: || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःhe whoसंसदिin the royal assemblyप्रकृतिभिःby ministers and other subjectsउपासितुम्to be attended uponयुक्तःone who deservesभवेत्becomesसःheअयम्this, manममmyअग्रजःelder brotherवन्यैःwildमृगैःby the beastsउपासीनः आस्तेis being attended.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy elder brother who deserves to be attended by ministers and other subjects in the royal assembly sits here today in the forest surrounded by wild beasts.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! जो राजसभा में बैठकर प्रजा और मन्त्रिवर्ग के द्वारा सेवा तथा सम्मान पाने के योग्य हैं, वे ही ये मेरे बड़े भ्राता श्रीराम यहाँ जंगली पशुओं से घिरे हुए बैठे हैं

Hinglish
99.32VR-2-99-32

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित: । मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ २.९९. ॥

vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocita: | mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यः महात्माthat magnanimous (Rama)पुराformerlyबहुसाहस्रैःwith many thousandsवासोभिःwith clothesउचितःwas accustomedसःsuchअयम्nowधर्मम्righteousnessआचरन्practisingमृगाजिनेtwo deer kinsप्रवस्तेis wearing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSuch magnanimous Rama, a follower of dharma, accustomed to be attired in thousands of dresses in the past now clad in two deer skins, is practising righteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो महात्मा पहले कई सहस्र वस्त्रों का उपयोग करते थे, वे अब धर्माचरण करते हुए यहाँ केवल दो मृगचर्म धारण करते हैं

Hinglish
99.33VR-2-99-33

अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम् ॥ २.९९. ॥

adhārayadyo vividhāścitrā: sumanasastadā so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghava: katham || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःthat Ramaतदाthenविविधाःvariousचित्राःcoloursसुमनसःflowersआधारयत्woreसःsuch a manअयं राघवःthis Ramaइमं जटाभारम्the weight of matted hairकथम्howवहतेis able to bear?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow is it that Rama who used to wear variegated flowers formerly, now bears these heavy matted locks?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सदा नाना प्रकार के विचित्र फूलों को अपने सिर पर धारण करते थे, वे ही ये श्रीरघुनाथजी इस समय इस जटाभार को कैसे सहन करते हैं?

Hinglish
99.34VR-2-99-34

यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय: । शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ २.९९. ॥

yasya yajñairyathoddiṣṭairyukto dharmasya sañcaya: | śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यथोद्विष्टैःin accordance with desireयज्ञैःwith sacrificesयस्यto whomधर्मस्यrighteousnessसञ्चयःaccumulationयुक्तःwas quite possibleसःsuch Ramaशरीरक्लेशसंभूतम्rising due to mortification of bodyधर्मम्righteounessपरिमार्गतेis seeking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat Rama, who in accordance with tradition deserves accredition of religious merit through sacrifices now seeks it through mortification of body.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके लिये शास्त्रोक्त यज्ञों के अनुष्ठान द्वारा धर्म का संग्रह करना उचित है, वे इस समय शरीर को कष्ट देनेसे प्राप्त होने वाले धर्म का अनुसंधान कर रहे हैं

Hinglish
99.35VR-2-99-35

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् । मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ २.९९. ॥

candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam | malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्यwhoseअङ्गम्bodyमहार्हेणby highly valuableचन्दनेनwith sandal pasteउपसेवितम्smearedतस्यhisआर्यस्यesteemed brother'sइदम् अङ्गम्this bodyमलेनwith dirtकथम्howसेव्यतेis being served?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow is it that the body of my venerable brother which was once smeared with expensive, fragrant sandal paste is now covered with dust?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके अङ्गों की बहुमूल्य चन्दन से सेवा होती थी, उन्हीं मेरे पूज्य भ्राता का यह शरीर कैसे मल से सेवित हो रहा है

Hinglish
99.36VR-2-99-36

मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित: । धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ २.९९. ॥

mannimittamidaṃ du:khaṃ prāpto rāma: sukhocita: | dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुखोचितःaccustomed to comfortsरामःRamaमन्निमित्तम्on my accountइदं दुःखम्this misfortuneप्राप्तःhas obtainedनृशंसस्यof a cruel oneममmyलोकविगर्हितम्condemned by the worldजीवितम् धिक्fie on my life.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is on my account that Rama who was accustomed to all comforts has fallen into this misfortune. Fie on my life of cruelty which is condemned by the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! जो सर्वथा सुख भोगने के योग्य हैं, वे श्रीराम मेरे ही कारण ऐसे दुःख में पड़ गये हैं। ओह! मैं कितना क्रूर हूँ? मेरे इस लोकनिन्दित जीवन को धिक्कार है!’

Hinglish
99.37VR-2-99-37

इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज: । पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ २.९९. ॥

ityevaṃ vilapan dīna: prasvinnamukhapaṅkaja: | pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतःBharataदीनःmiserableप्रस्विन्नमुखपङ्कजःlotuslike countenance full of sweatइत्येवम्thusविलपन्lamentingरामस्यRama'sपादौfeetअप्राप्यbefore reachingरुदन्crying in distressपपातfell down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus Bharata lamented in misery and with his lotuslike countenanace sweating before reaching Rama's feet fell down, crying in distress.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार विलाप करते-करते भरत अत्यन्त दुःखी हो गये। उनके मुखारविन्दपर पसीने की बूंदें दिखायी देने लगीं। वे श्रीरामचन्द्रजी के चरणों तक पहँचने के पहले ही पृथ्वी पर गिर पड़े

Hinglish
99.38VR-2-99-38

दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल: । उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ २.९९. ॥

du:khābhitapto bharato rājaputro mahābala: | uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबलःmightyराजपुत्रःprinceभरतःBharataदुःखाभितप्तःoppressed with griefआर्य इतिsaying o Arya (venerable one)सकृत्onceदीनम्in distressउक्त्वाhaving saidपुनःagainकिञ्चनanythingनोवाचcould not speak.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMighty prince Bharata, oppressed with grief, could only say, O Arya (venerable one) And in distress could not speak any more.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अत्यन्त दुःख से संतप्त होकर महाबली राजकुमार भरत ने एक बार दीनवाणी में ‘आर्य’ कहकर पुकारा फिर वे कुछ न बोल सके

Hinglish
99.39VR-2-99-39

बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ॥ २.९९. ॥

bāṣpāpihitakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam | āryetyevātha saṃkruśya vyāharttuṃ nāśakattadā || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यशस्विनम्gloriousरामम्Ramaप्रेक्ष्यon seeingबाष्पाभिहतकण्ठश्चwith choked throatअथthenआर्येत्येवO Aryaसङ्क्रुश्यcrying outतदाthereafterव्याहर्तुम्to talk furtherनाशकत्was not able.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs he beheld the glorious Rama, with his throat choken with tears, he cried out, O Arya (venerable one) and thereafter, was unable to speak any more.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आँसुओं से उनका गला रुंध गया था। यशस्वी श्रीराम की ओर देख वे ‘हा! आर्य’ कहकर चीख उठे। इससे आगे उनसे कुछ बोला न जा सका

Hinglish
99.40VR-2-99-40

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ॥ २.९९. ॥

śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan | tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavarttayat || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शत्रुघ्नश्चापिSatrughna tooरुदन्weepingरामस्यRama'sचरणौfeetववन्देprostratedसः रामश्चthat Rama alsoतौ उभौthe two of themसमालिङ्ग्यhaving embracedअश्रूणिtearsअवर्तयत्shed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSatrughna also prostrated himself at the feet of tearful Rama who embraced both of them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर शत्रुघ्न ने भी रोते-रोते श्रीराम के चरणों में प्रणाम किया। श्रीराम ने उन दोनों को उठाकर छाती से लगा लिया। फिर वे भी नेत्रों से आँसुओं की धारा बहाने लगे

Hinglish
99.41VR-2-99-41

तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये । दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ २.९९. ॥

tata: sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye | divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःtherafterअरण्येin the forestराजसुतौthe princes (Rama and Lakshmana)अम्बरेin the skyदिवाकरश्चैवSunनिशाकरश्चMoonशुक्रबृहस्पतिभ्याम्with Sukra and Brihaspathiयथाsimilarlyसुमन्त्रेणwith Sumantraगुहेन चैवwith Guhaसमीयतुःmet.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, princes Rama and Lakshmana joined Sumantra and Guha in the forest like the Sun and the Moon meeting the planets Sukra and Brihaspati in the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् राजकुमार श्रीराम तथा लक्ष्मण उस वन में सुमन्त्र और निषादराज गुह से मिले, मानो आकाश में सूर्य और चन्द्रमा, शुक्र और बृहस्पति से मिल रहे हों

Hinglish
99.42VR-2-99-42

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये । वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥ २.९९. ॥

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃstatra mahatyaraṇye | vanaukasaste'pi samīkṣya sarvepyaśrūṇyamuñcan pravihāya harṣam || 2.99. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ते सर्वेthey allवनौकसःinhabitants of the forestतत्रthereमहतिin greatअरण्येin the forestसमागतान्unitedवारणयूथपाभान्with the effulgence of mighty leaders of elephant herdsतान् पार्थिवान्those kingsसमीक्ष्यon seeingहर्षम्delightप्रविहायhaving forsakenअश्रूणिtearsअमुञ्चन्shed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing the princes now assembled in the great forest like mighty leaders of elephant herds, inhabitants of the forest had nothing but tears of grief, not joy, to shed. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः।। Thus ends the ninetyninth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यूथपति गजराज पर बैठकर यात्रा करने योग्य उन चारों राजकुमारों को उस विशाल वन में आया देख समस्त वनवासी हर्ष छोड़कर शोक के आँसू बहाने लगे

Hinglish