Sarga 46

ततः तु तमसा तीरम् रम्यम् आश्रित्य राघवः । सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tataḥ tu tamasā tīram ramyam āśritya rāghavaḥ | sītām udvīkṣya saumitrim idam vacanam abravīt ||

इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वन वासस्य भद्रम् ते स न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥

iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam | vana vāsasya bhadram te sa na utkaṇṭhitum arhasi ||

पश्य शून्यानि अरण्यानि रुदन्ति इव समन्ततः । यथा निलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृग द्विजैः ॥

paśya śūnyāni araṇyāni rudanti iva samantataḥ | yathā nilayam āyadbhir nilīnāni mṛga dvijaiḥ ||

अद्य अयोध्या तु नगरी राज धानी पितुर् मम । सस्त्री पुम्सा गतान् अस्मान् शोचिष्यति न सम्शयः ॥

adya ayodhyā tu nagarī rāja dhānī pitur mama | sastrī pumsā gatān asmān śociṣyati na samśayaḥ ||

अनुरक्ता हि मनुजा राजानम् बहुभिर्गुणैः । त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र शत्रघ्नभरतौ तथा ॥

anuraktā hi manujā rājānam bahubhirguṇaiḥ | tvām ca mām ca naravyāghra śatraghnabharatau tathā ||

पितरम् चानुशोचामि मातरम् च यशस्विनीम् । अपि वानौध भवेताम् तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥

pitaram cānuśocāmi mātaram ca yaśasvinīm | api vānaudha bhavetām tu rudantau tāvabhīkṣṇaśaḥ ||

भरतः खलु धर्म आत्मा पितरम् मातरम् च मे । धर्म अर्थ काम सहितैः वाक्यैः आश्वासयिष्यति ॥

bharataḥ khalu dharma ātmā pitaram mātaram ca me | dharma artha kāma sahitaiḥ vākyaiḥ āśvāsayiṣyati ||

भरतस्य आनृशम्सत्वम् सम्चिन्त्य अहम् पुनः पुनः । न अनुशोचामि पितरम् मातरम् च अपि लक्ष्मण ॥

bharatasya ānṛśamsatvam samcintya aham punaḥ punaḥ | na anuśocāmi pitaram mātaram ca api lakṣmaṇa ||

त्वया कार्यम् नर व्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षण अर्थे सहायता ॥

tvayā kāryam nara vyāghra mām anuvrajatā kṛtam | anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇa arthe sahāyatā ||

अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् । एतद्द् हि रोचते मह्यम् वन्ये अपि विविधे सति ॥

adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām | etadd hi rocate mahyam vanye api vividhe sati ||

एवम् उक्त्वा तु सौमित्रम् सुमन्त्रम् अपि राघवः । अप्रमत्तः त्वम् अश्वेषु भव सौम्य इति उवाच ह ॥

evam uktvā tu saumitram sumantram api rāghavaḥ | apramattaḥ tvam aśveṣu bhava saumya iti uvāca ha ||

सो अश्वान् सुमन्त्रः सम्यम्य सूर्ये अस्तम् समुपागते । प्रभूत यवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥

so aśvān sumantraḥ samyamya sūrye astam samupāgate | prabhūta yavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ ||

उपास्यतु शिवाम् सम्ध्याम् दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् । रामस्य शयनम् चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥

upāsyatu śivām samdhyām dṛṣṭvā rātrim upasthitām | rāmasya śayanam cakre sūtaḥ saumitriṇā saha ||

ताम् शय्याम् तमसा तीरे वीक्ष्य वृक्ष दलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणाम् सार्धम् सभार्यः सम्विवेश ह ॥

tām śayyām tamasā tīre vīkṣya vṛkṣa dalaiḥ kṛtām | rāmaḥ saumitriṇām sārdham sabhāryaḥ samviveśa ha ||

सभार्यम् सम्प्रसुप्तम् तम् भ्रातरम् वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयाम् आस सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥

sabhāryam samprasuptam tam bhrātaram vīkṣya lakṣmaṇaḥ | kathayām āsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān ||

जाग्रतः हि एव ताम् रात्रिम् सौमित्रेर् उदितः रविः । सूतस्य तमसा तीरे रामस्य ब्रुवतः गुणान् ॥

jāgrataḥ hi eva tām rātrim saumitrer uditaḥ raviḥ | sūtasya tamasā tīre rāmasya bruvataḥ guṇān ||

गो कुल आकुल तीरायाः तमसायाः विदूरतः । अवसत् तत्र ताम् रात्रिम् रामः प्रकृतिभिः सह ॥

go kula ākula tīrāyāḥ tamasāyāḥ vidūrataḥ | avasat tatra tām rātrim rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha ||

उत्थाय तु महा तेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च । अब्रवीद् भ्रातरम् रामः लक्ष्मणम् पुण्य लक्षणम् ॥

utthāya tu mahā tejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca | abravīd bhrātaram rāmaḥ lakṣmaṇam puṇya lakṣaṇam ||

अस्मद् व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि । वृक्ष मूलेषु सम्सुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥

asmad vyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api | vṛkṣa mūleṣu samsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam ||

यथा एते नियमम् पौराः कुर्वन्ति अस्मन् निवर्तने । अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥

yathā ete niyamam paurāḥ kurvanti asman nivartane | api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam ||

यावद् एव तु सम्सुप्ताः तावद् एव वयम् लघु । रथम् आरुह्य गच्चामः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥

yāvad eva tu samsuptāḥ tāvad eva vayam laghu | ratham āruhya gaccāmaḥ panthānam akutaḥ bhayam ||

अतः भूयो अपि न इदानीम् इक्ष्वाकु पुर वासिनः । स्वपेयुर् अनुरक्ता माम् वृष्क मूलानि सम्श्रिताः ॥

ataḥ bhūyo api na idānīm ikṣvāku pura vāsinaḥ | svapeyur anuraktā mām vṛṣka mūlāni samśritāḥ ||

पौरा हि आत्म कृतात् दुह्खात् विप्रमोच्या नृप आत्मजैः । न तु खल्व् आत्मना योज्या दुह्खेन पुर वासिनः ॥

paurā hi ātma kṛtāt duhkhāt vipramocyā nṛpa ātmajaiḥ | na tu khalv ātmanā yojyā duhkhena pura vāsinaḥ ||

अब्रवील् लक्ष्मणो रामम् साक्षात् धर्मम् इव स्थितम् । रोचते मे महा प्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति ॥

abravīl lakṣmaṇo rāmam sākṣāt dharmam iva sthitam | rocate me mahā prājña kṣipram āruhyatām iti ||

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान् सुमन्त्रम् युज्यताम् रथः । गमिष्यामि ततोऽरण्यम् गच्छ श्रीघ्रमितः प्रभो ॥

atha rāmo'bravīcchrīmān sumantram yujyatām rathaḥ | gamiṣyāmi tato'raṇyam gaccha śrīghramitaḥ prabho ||

सूतः ततः सम्त्वरितः स्यन्दनम् तैः हय उत्तमैः । योजयित्वा अथ रामाय प्रान्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥

sūtaḥ tataḥ samtvaritaḥ syandanam taiḥ haya uttamaiḥ | yojayitvā atha rāmāya prānjaliḥ pratyavedayat ||

अयम् युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनाम् वर । त्वमारोहस्व भद्रम् ते ससीतः सहलक्ष्मणः ॥

ayam yukto mahābāho rathaste rathinām vara | tvamārohasva bhadram te sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||

तम् स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः । शीघ्रगामाकुलावर्ताम् तमसामतरन्नदीम् ॥

tam syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ | śīghragāmākulāvartām tamasāmatarannadīm ||

स सम्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् । प्रापद्यत महामार्गमभयम् भयदर्शिनाम् ॥

sa samtīrya mahābāhuḥ śrīmān śivamakaṇṭakam | prāpadyata mahāmārgamabhayam bhayadarśinām ||

मोहन अर्थम् तु पौराणाम् सूतम् रामः अब्रवीद् वचः । उदन् मुखः प्रयाहि त्वम् रथम् आस्थाय सारथे ॥

mohana artham tu paurāṇām sūtam rāmaḥ abravīd vacaḥ | udan mukhaḥ prayāhi tvam ratham āsthāya sārathe ||

मुहूर्तम् त्वरितम् गत्वा निर्गतय रथम् पुनः । यथा न विद्युः पौरा माम् तथा कुरु समाहितः ॥

muhūrtam tvaritam gatvā nirgataya ratham punaḥ | yathā na vidyuḥ paurā mām tathā kuru samāhitaḥ ||

रामस्य वचनम् श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनम् प्रत्यवेदयत् ॥

rāmasya vacanam śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ | pratyāgamya ca rāmasya syandanam pratyavedayat ||

तौ सम्प्रयुक्तम् तु रथम् समासित्थौ । तदा ससीतौ रघवम्शवर्धनौ । प्रचोदयामास ततस्तुरम्गमान् । स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥

tau samprayuktam tu ratham samāsitthau | tadā sasītau raghavamśavardhanau | pracodayāmāsa tatasturamgamān | sa sārathiryena pathā tapovanam ||

ततः समास्थाय रथम् महारथःससारथिर्धाशरथिर्वनम् ययौ । उदङ्मुखम् तम् तु रथम् चकार स । प्रयाणमाङ्गश्यनिवितदर्शनात् ॥

tataḥ samāsthāya ratham mahārathaḥsasārathirdhāśarathirvanam yayau | udaṅmukham tam tu ratham cakāra sa | prayāṇamāṅgaśyanivitadarśanāt ||