Ramayana · Sarga 2.36

Sarga 36

सर्गः 36

King Dasaratha orders four divisions of the army and a lot of wealth to be sent with Rama

Full sarga summary

King Dasaratha orders four divisions of the army and a lot of wealth to be sent with Rama --Kaikeyi objects --Siddhartha appeases Kaikeyi--the king expresses his desire to accompany Rama to the forest.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
36.1VR-2-36-1

ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितः अत्र प्रतिज्ञया । सबाष्पम् अतिनिह्श्वस्य जगाद इदम् पुनः पुनः ॥

tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍitaḥ atra pratijñayā | sabāṣpam atinihśvasya jagāda idam punaḥ punaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenअत्रin this matterप्रतिज्ञयाby the promiseपीडितःafflictedऐक्ष्वाकःdescendant of Ikshvaku, Dasarathaसबाष्पंwith tearsअतिनिश्श्वस्यsighing deeplyसुमन्त्रम्to Sumantraपुनः पुनःagain and againइदम्these wordsजगादuttered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfflicted on account of the promise he had made, Dasaratha, descendant of the Ikshvakus heaved deep sighs again and again and with his eyes full of tears uttered these words to Sumantra:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब इक्ष्वाकु कुलनन्दन राजा दशरथ वहाँ अपनी प्रतिज्ञा से पीड़ित हो आँसू बहाते हुए लम्बी साँस खींचकर सुमन्त्र से फिर इस प्रकार बोले-

Hinglish
36.2VR-2-36-2

सूत रत्न सुसम्पूर्णा चतुर् विध बला चमूः । रागवस्य अनुयात्रा अर्थम् क्षिप्रम् प्रतिविधीयताम् ॥

sūta ratna susampūrṇā catur vidha balā camūḥ | rāgavasya anuyātrā artham kṣipram pratividhīyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतO charioteerराघवस्यRama'sअनुयात्रार्थम्to follow him in his journeyरत्नसुसम्पूर्णाincluding gemsचतुर्विधबलाfour divisions ofचमूःthe armyक्षिप्रम्immediatelyप्रतिविधीयताम्be arranged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sumantra arrange immediately four divisions of the army, wellequipped with precious stones to escort Rama in his journey to (the forest).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सूत! तुम शीघ्र ही रत्नों से भरी-पूरी चतुरङ्गिणी सेनाको श्रीराम के पीछे-पीछे जाने की आज्ञा दो

Hinglish
36.3VR-2-36-3

रूप आजीवा च शालिन्यो वणिजः च महा धनाः । शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीम् सुप्रसारिताः ॥

rūpa ājīvā ca śālinyo vaṇijaḥ ca mahā dhanāḥ | śobhayantu kumārasya vāhinīm suprasāritāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वादिन्यःsweettonguedरूपाजीवाश्चbeautiful courtesansमहाधनाःaffluentवणिजश्चmerchantsसुप्रसारिताःwith wellspread merchandiseकुमारस्यson'sवाहिनीम्armyशोभयन्तुmake it graceful.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the sweettongued courtesans, opulent merchants with well spreadout merchandise make the army of my son graceful.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रूपसे आजीविका चलाने और सरस वचन बोलने वाली स्त्रियाँ तथा महाधनी एवं विक्रययोग्य द्रव्यों का प्रसारण करने में कुशल वैश्य राजकुमार श्रीराम की सेनाओं को सुशोभित करें हिंदूधर्म

Hinglish
36.4VR-2-36-4

ये च एनम् उपजीवन्ति रमते यैः च वीर्यतः । तेषाम् बहु विधम् दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय ॥

ye ca enam upajīvanti ramate yaiḥ ca vīryataḥ | teṣām bahu vidham dattvā tān api atra niyojaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ये चwhoeverएनम्this (Rama)उपजीवन्तिdepend for livingवीर्यतःgallantryयैश्चwith whomरमतेused to sportतेषाम्of all of themबहुविधम्several kinds (of wealth)दत्त्वाhaving given (incentives)तान्all of themअत्रin this entourageनियोजयemploy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBestow immense wealth on those who depended on Rama for their living and on the gallant youths with whom he used to sport. Send them along with the entourage.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो श्रीराम के पास रहकर जीवन-निर्वाह करते हैं तथा जिन मल्लों से ये उनका पराक्रम देखकर प्रसन्न रहते हैं, उन सबको अनेक प्रकार का धन देकर उन्हें भी इनके साथ जाने की आज्ञा दे दो

Hinglish
36.5VR-2-36-5

आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च । अनुगच्छन्तु काकुत्थ्सम् व्याधाश्चारण्यगोचराः ॥

āyudhāni ca mukhyāni nāgarāḥ śakaṭāni ca | anugacchantu kākutthsam vyādhāścāraṇyagocarāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मुख्यानिmainआयुधानि चweaponsनागराःcitizensशकटानि चcarts and carriagesआरण्यगोचराःwanderers in the forestव्याधश्चfowlersकाकुत्स्थम्Ramaअनुगच्छन्तुfollow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMain weapons, citizens (bodyguards), carts, wanderers in the forest and fowlers wellacquainted with the forest shall follow Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुख्य-मुख्य आयुध, नगर के निवासी, छकड़े तथा वन के भीतरी रहस्य को जानने वाले व्याध ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम के पीछे-पीछे जायें

Hinglish
36.6VR-2-36-6

निघ्नन् मृगान् कुन्जरामः च पिबमः च आरण्यकम् मधु । नदीः च विविधाः पश्यन् न राज्यम् सम्स्मरिष्यति ॥

nighnan mṛgān kunjarāmaḥ ca pibamaḥ ca āraṇyakam madhu | nadīḥ ca vividhāḥ paśyan na rājyam samsmariṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मृगान्antelopesकुञ्जरांश्चelephantsनिघ्नन्while slayingआरण्यकम्available in the forestमधुhoneyपिबंश्चwhile drinkingविविधाःseveralनदीश्चriversपश्यन्while beholdingराज्यस्यof kingdomन स्मरिष्यतिhe will not recollect.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHunting the elephants and antelopes, drinking forest honey, beholding several rivers on the way, Rama will not recollect the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे रास्ते में आये हुए मृगों एवं हाथियों को पीछे लौटाते, जंगली मधु का पान करते और नाना प्रकार की नदियों को देखते हुए अपने राज्य का स्मरण नहीं करेंगे

Hinglish
36.7VR-2-36-7

धान्य कोशः च यः कश्चित् धन कोशः च मामकः । तौ रामम् अनुगच्चेताम् वसन्तम् निर्जने वने ॥

dhānya kośaḥ ca yaḥ kaścit dhana kośaḥ ca māmakaḥ | tau rāmam anugaccetām vasantam nirjane vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःwhicheverमामकःmineधान्यकोशः चgranaryधनकोशः चthe treasuryतौthoseनिर्जनेin the desolateवनेin forestवसन्तंlivingरामम्Ramaअनुगच्छेताम्both may follow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the entire contents of my granary and treasury follow Rama wherever he lives in the desolate forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम निर्जन वन में निवास करने के लिये जा रहे हैं, अतः मेरा खजाना और अन्नभण्डार—ये दोनोंवस्तुएँ इनके साथ जायें

Hinglish
36.8VR-2-36-8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजमः च आप्त दक्षिणाः । ऋषिभिः च समागम्य प्रवत्स्यति सुखम् वने ॥

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjamaḥ ca āpta dakṣiṇāḥ | ṛṣibhiḥ ca samāgamya pravatsyati sukham vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुण्येषुholyदेशेषुplacesयजन्while performing sacrificesआप्तदक्षिणाःappropriate giftsविसृजंश्चliberally givngऋषिभिःwith sagesसमागम्यmeetingवनेin the forestसुखम्happilyप्रवत्स्यतिhe will live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPerforming sacrifices in the holy places and liberally giving appropriate gifts, Rama will live happily in the forest in the company of sages.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये वन के पावन प्रदेशों में यज्ञ करेंगे, उनमें आचार्य आदि को पर्याप्त दक्षिणा देंगे तथा ऋषियों से मिलकर वन में सुखपूर्वक रहेंगे

Hinglish
36.9VR-2-36-9

भरतः च महा बाहुर् अयोध्याम् पालयिष्यति । सर्व कामैः पुनः श्रीमान् रामः सम्साध्यताम् इति ॥

bharataḥ ca mahā bāhur ayodhyām pālayiṣyati | sarva kāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ samsādhyatām iti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहुःmightyarmedभरतश्चBharata alsoअयोध्याम्to Ayodhyaपालयिष्यतिwill ruleश्रीमान्auspiciousरामःRamaसर्वकामैः सहwith all objects of enjoymentसंसाध्यताम्furnishइतिthus spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(While) mightyarmed Bharata will rule Ayodhya, Rama be furnished with all objects of enjoyment.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहु भरत अयोध्या का पालन करेंगे। श्रीमान् राम को सम्पूर्ण मनोवाञ्छित भोगों से सम्पन्न करके यहाँ से भेजा जाय’

Hinglish
36.10VR-2-36-10

एवम् ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् । मुखम् च अपि अगमात् शेषम् स्वरः च अपि न्यरुध्यत ॥

evam bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam | mukham ca api agamāt śeṣam svaraḥ ca api nyarudhyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थेscion of the Kakutsthas (Dasaratha)एवम्in this wayब्रुवतिwhile sayingकैकेय्याःKaikeyiभयम्fearआगतम्enteredमुखं चापिher face alsoशोषम्drynessआगमत्obtainedस्वरश्चापिeven her voiceन्यरुध्यतchoked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Dasaratha was saying these words, Kaikeyi was gripped by fear and her face looked pale. Even her voice got choked.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जब महाराज दशरथ ऐसी बातें कहने लगे, तब कैकेयी को बड़ा भय हुआ। उसका मुँह सूख गया और उसका स्वर भी रुंध गया

Hinglish
36.11VR-2-36-11

सा विषण्णा च सम्त्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥

sā viṣaṇṇā ca samtrastā kaikeyī vākyam abravīt | rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सा कैकेयीKaikeyiविषण्णा चdejectedसन्त्रस्ताfrightenedपरिशुष्यताdrying upमुखेनwith countenanceराजानमेवto the king aloneअभिमुखीfacing the kingवाक्यम्wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe dejected and frightened Kaikeyi with a dry countenance, looked at the king and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह केकयराजकुमारी विषादग्रस्त एवं त्रस्त होकर सूखे मुँह से राजा की ओर ही मुँह करके बोली-

Hinglish
36.12VR-2-36-12

राज्यम् गत जनम् साधो पीत मण्डाम् सुराम् इव । निरास्वाद्यतमम् शून्यम् भरतः न अभिपत्स्यते ॥

rājyam gata janam sādho pīta maṇḍām surām iva | nirāsvādyatamam śūnyam bharataḥ na abhipatsyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साधोO virtuous oneगतजनम्abandoned by menशून्यम्empty (of wealth)निरास्वाद्यतमम्incapable of being tasted (enjoyed)राज्यम्kingdomपीतमण्डाम्essence evaporatedसुराम् इवlike wineभरतःBharataनाभिपत्स्यतेwill not receive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO virtuous king Bharata will not take charge of the kingdom abandoned by men, drained of wealth and incapable of being enjoyed, like wine with its essence evaporated.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रेष्ठ महाराज! जिसका सारभाग पहले से ही पी लिया गया हो, उस आस्वादरहित सुरा को जैसे उसका सेवन करने वाले लोग नहीं ग्रहण करते हैं, उसी प्रकार इस धनहीन और सूने राज्य को, जो कदापि सेवन करने योग्य नहीं रह जायगा, भरत कदापि नहीं ग्रहण करेंगे’

Hinglish
36.13VR-2-36-13

कैकेय्याम् मुक्त लज्जायाम् वदन्त्याम् अतिदारुणम् । राजा दशरथो वाक्यम् उवाच आयत लोचनाम् ॥

kaikeyyām mukta lajjāyām vadantyām atidāruṇam | rājā daśaratho vākyam uvāca āyata locanām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेय्याम्when Kaikeyiमुक्तलज्जायाम्shamelessअतिदारुणम्terribly cruelवदन्त्याम्speakingराजाkingदशरथःDasarathaआयतलोचनाम्largeeyed womanवाक्यम्these wordsउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Dasaratha heard the terribly cruel and shameless words of that largeeyed Kaikeyi, and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कैकेयी लाज छोड़कर जब वह अत्यन्त दारुण वचन बोलने लगी, तब राजा दशरथने उस विशाललोचना कैकेयीसे इस प्रकार कहा-

Hinglish
36.14VR-2-36-14

वहन्तम् किम् तुदसि माम् नियुज्य धुरि मा आहिते । अनार्ये कृत्यमार्ब्धम् किम् न पूर्वमुपारुधः ॥

vahantam kim tudasi mām niyujya dhuri mā āhite | anārye kṛtyamārbdham kim na pūrvamupārudhaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हितेO brutal oneमाmeधुरिin the yokeनियुज्यhaving yokedवहन्तम्while drawingकिम्whyमाम्meतुदसिgoadingअनार्येO vile oneआरब्धम्commencedकृत्यम्actपूर्वम्earlierकिम्whyन उपारुधःdid not prevent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO brutal Kaikeyi, you fastened me to the yoke and when I am drawing forward, why do you beat me? O vile woman why did you not prevent me in the beginning itself?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अनार्ये! अहितकारिणि! तु राम को वनवास देने के दुर्वह भार में लगाकर जब मैं उस भार को ढो रहा हूँ, उस अवस्था में क्यों अपने वचनों का चाबुक मारकर मुझे पीड़ा दे रही है ? इस समय जो कार्य तूने आरम्भ किया है अर्थात् श्रीराम के साथ सेना और सामग्री भेजने में जो प्रतिबन्ध लगाया है, इसके लिये तूने पहले ही क्यों नहीं प्रार्थना की थी? (अर्थात् पहले ही यह क्यों नहीं कह दिया था कि श्रीराम को अकेले वन में जाना पड़ेगा, उनके साथ सेना आदि सामग्री नहीं जा सकती)’

Hinglish
36.15VR-2-36-15

तस्यैतत्क्रोधसम्युक्तमुक्तम् श्रुत्वा वराङ्गना । कैकेयी द्वि गुणम् क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥

tasyaitatkrodhasamyuktamuktam śrutvā varāṅganā | kaikeyī dvi guṇam kruddhā rājānam idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वराङ्गनाthat lovely womanकैकेयीKaikeyiक्रोधसंयुक्तम्wrathfulतस्यthat Dasaratha'sउक्तम्utteredएतत्all these wordsश्रुत्वाhaving heardद्विगुणम्doubledकृद्धाfuriousराजानम्to the kingइदम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt these wrathful words of Dasaratha, Kaikeyi with redoubled fury replied to the king:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजा का यह क्रोधयुक्त वचन सुनकर सुन्दरी कैकेयी उनकी अपेक्षा दूना क्रोध करके उनसे इस प्रकार बोली-

Hinglish
36.16VR-2-36-16

तव एव वम्शे सगरः ज्येष्ठम् पुत्रम् उपारुधत् । असमन्जैति ख्यातम् तथा अयम् गन्तुम् अर्हति ॥

tava eva vamśe sagaraḥ jyeṣṭham putram upārudhat | asamanjaiti khyātam tathā ayam gantum arhati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवin yourवंशे एवdynasty itselfसगरःSagaraअसमञ्जः इतिas Asamanjasaख्यातम्wellknownज्येष्ठपुत्रम्eldest sonउपारुधत्was prevented (from assuming the kingdom)अयम्this Rama alsoतथाin the same wayगन्तुम्to goअर्हतिis worthy of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn your own dynasty king Sagara prevented his wellknown eldest son Asamanjasa (from enjoying the kingdom). Rama also should depart in the same manner.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! आपके ही वंशमें पहले राजा सगर हो गये हैं, जिन्होंने अपने ज्येष्ठ पुत्र असमञ्ज को निकालकर उसके लिये राज्य का दरवाजा सदा के लिये बंद कर दिया था। इसी तरह इनको भी यहाँ से निकल जाना चाहिये’

Hinglish
36.17VR-2-36-17

एवम् उक्तः धिग् इति एव राजा दशरथो अब्रवीत् । व्रीडितः च जनः सर्वः सा च तन् न अवबुध्यत ॥

evam uktaḥ dhig iti eva rājā daśaratho abravīt | vrīḍitaḥ ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan na avabudhyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in this wayउक्तःhaving been toldराजाkingदशरथःDasarathaधिक् इत्येव'shame' onlyअब्रवीत्saidसर्वःallजनःpeopleव्रीडितःwere ashamedसा चKaikeyiतम्that oneनावबुध्यतdid not perceive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of Kaikeyi, Dasaratha could say only 'shame'. All the people felt ashamed, but Kaikeyi could not understand this.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसके ऐसा कहने पर राजा दशरथ ने कहा —‘धिक्कार है।’ वहाँ जितने लोग बैठे थे सभी लाज से गड़ गये; किंतु कैकेयी अपने कथन के अनौचित्य को अथवा राजा द्वारा दिये गये धिक्कार के औचित्य को नहीं समझ सकी

Hinglish
36.18VR-2-36-18

तत्र वृद्धो महा मात्रः सिद्ध अर्थो नाम नामतः । शुचिर् बहु मतः राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

tatra vṛddho mahā mātraḥ siddha artho nāma nāmataḥ | śucir bahu mataḥ rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रpresent thereवृद्धःthe agedनामतःby nameसिद्धार्थो नामnamed Siddarthaशुचिःholyराज्ञःkingबहुमतःfavouriteमहामात्रःministerकैकेयीम्to Kaikeyiइदम्thisअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAn aged minister named Siddhartha who justified his name, highly respected by the king said this to Kaikeyi:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वहाँ राजा के प्रधान और वयोवृद्ध मन्त्री सिद्धार्थ बैठे थे। वे बड़े ही शुद्ध स्वभाव वाले और राजा के विशेष आदरणीय थे। उन्होंने कैकेयी से इस प्रकार कहा—

Hinglish
36.19VR-2-36-19

असमन्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥

asamanjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān | sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्मतिःwickedmindedअसमञ्जः तुas for Asamanjasaपथिon the streetक्रीडतःplayingबालकान्childrenगृहीत्वाseizingसरय्वा:Sarayu'sअप्सुin watersप्रक्षिपन्while hurlingतेनwith thatरमतेamused.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat wickedminded Asamanjasa used to seize the children playing on the street and amuse himself by hurling them in the waters of river Sarayu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! असमञ्ज बड़ी दुष्ट बुद्धि का राजकुमार था। वह मार्गपर खेलते हुए बालकों को पकड़कर सरयू के जल में फेंक देता था और ऐसे ही कार्यों से अपना मनोरञ्जन करता था

Hinglish
36.20VR-2-36-20

तम् दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् । असमन्जम् वृषीण्व एकम् अस्मान् वा राष्ट्र वर्धन ॥

tam dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānam abruvan | asamanjam vṛṣīṇva ekam asmān vā rāṣṭra vardhana ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तम्themदृष्ट्वाon watchingसर्वेallनागराःpeople of the cityकृद्धाःenragedराजानम्to the kingअब्रुवन्spokeराष्ट्रवर्धनO enhancer of (prosperity of) the kingdomएकम्oneअसमञ्जम्Asamanjasaअस्मान् वाor usवृणीष्वchoose.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWatching it, all the enraged citizens said to the king, 'O enhancer of the prosperity of the kingdom, either you choose Asamanjasa or us'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसकी यह करतूत देखकर सभी नगरनिवासी कुपित हो राजा के पास जाकर बोले—’राष्ट्र की वृद्धि करने वाले महाराज! या तो आप अकेले असमञ्ज को लेकर रहिये या इन्हें निकालकर हमें इस नगर में रहने दीजिये’

Hinglish
36.21VR-2-36-21

तान् उवाच ततः राजा किम् निमित्तम् इदम् भयम् । ताः च अपि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यम् प्रकृतयो अब्रुवन् ॥

tān uvāca tataḥ rājā kim nimittam idam bhayam | tāḥ ca api rājñā sampṛṣṭā vākyam prakṛtayo abruvan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenराजाkingतान्to themउवाचsaidइदं भयम्this fearकिन्निमित्तम्why?राज्ञाby the kingसम्पृष्टाःhaving been askedताःthoseप्रकृतयश्चापिsubjects alsoवाक्यम्these wordsअब्रुवन्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king then asked them, 'Why this fear?'. And the citizens responded:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तब राजा ने उनसे पूछा—’तुम्हें असमञ्ज से किस कारण भय हुआ है?’ राजा के पूछने पर उन प्रजाजनों ने यह बात कही-

Hinglish
36.22VR-2-36-22

क्रीडितः तु एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्त चेतनः । सरय्वाम् प्रक्षिपन् मौर्ख्यात् अतुलाम् प्रीतिम् अश्नुते ॥

krīḍitaḥ tu eṣa naḥ putrān bālān udbhrānta cetanaḥ | sarayvām prakṣipan maurkhyāt atulām prītim aśnute ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उद्भ्रान्तचेतनःwith an insane mindएषःthis oneक्रीडतःwhile playingबालान्young onesनःourपुत्रान्sonsसरय्वाम्in Sarayu riverप्रक्षिपन्while throwingमौर्ख्यात्in his insanityअतुलाम्incomparableप्रीतिम्pleasureअश्नुतेderiving.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat insane (Asamanjasa) while throwing our children who were playing around into Sarayu river in his insanity derived incomparable pleasure'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! यह हमारे खेलते हुए छोटे-छोटे बच्चोंको पकड़ लेते हैं और जब वे बहुत घबरा जाते हैं, तब उन्हें सरयूमें फेंक देते हैं। मूर्खतावश ऐसा करके इन्हें अनुपम आनन्द प्राप्त होता है’

Hinglish
36.23VR-2-36-23

स तासाम् वचनम् श्रुत्वा प्रकृतीनाम् नर अधिप । तम् तत्याज अहितम् पुत्रम् तासाम् प्रिय चिकीर्षया ॥

sa tāsām vacanam śrutvā prakṛtīnām nara adhipa | tam tatyāja ahitam putram tāsām priya cikīrṣayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः नराधिपःthat kingतेषां प्रकृतीनाम्of those subjectsवचनम्wordsश्रुत्वाhaving heardतासाम्to all of themप्रियचिकीर्षयाwith the intention of pleasing themअहितम्malevolentतं पुत्रम्that sonतत्याजbanished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat king (Sagara) heard the words of the citizens and with the intention of doing good to them, banished that malevolent son.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन प्रजाजनों की वह बात सुनकर राजा सगर ने उनका प्रिय करने की इच्छा से अपने उस अहितकारक दुष्ट पुत्र को त्याग दिया

Hinglish
36.24VR-2-36-24

तम् यानम् श्रीघ्रमारोप्य सभार्यम् सपरिच्छदम् । यावज्जीवम् विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात् पिता ॥

tam yānam śrīghramāropya sabhāryam saparicchadam | yāvajjīvam vivāsyo'yamiti svānanvaśāt pitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पिताfather, Sagaraभार्यम्to (his sons's) wifeसपरिच्छदम्with the clothes on them (then theirतम्himशीघ्रम्without delayयानम्in a carriageआरोप्यgot him placedअयम्this oneयावज्जीवम्for lifeविवास्यः इतिshall be banishedस्वान्his servantsअन्वशात्ordered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the father made him and his wife climb a carriage with the clothes they had at the time on them and at once ordered his servants to banish him for life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पिता ने अपने उस पुत्र को पत्नी और आवश्यक सामग्री सहित शीघ्र रथ पर बिठाकर अपने सेवकों को आज्ञा दी—’इसे जीवन भर के लिये राज्य से बाहर निकाल दो’

Hinglish
36.25VR-2-36-25

स फालपिटकम् गृह्य गिरिदुर्गान्यलोडयत् । दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥

sa phālapiṭakam gṛhya giridurgānyaloḍayat | diśaḥ sarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स:heपापकर्मकृत् यथाlike an evildoerसर्वाःallदिशःdirectionsअनुचरन्wandering aboutसःheफालपिटकम्a spade and a basketगृह्यholdingगिरिदुर्गाणिimpenetrable mountainsअलोडयत्spent digging.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike an evildoer wandering about in different directions, holding a spade and a basket in his hand, he went about digging the impenetrable mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘असमञ्ज ने फाल और पिटारी लेकर पर्वतों की दुर्गम गुफाओं को ही अपने निवास के योग्य देखा और कन्द आदि के लिये वह सम्पूर्ण दिशाओं में विचरने लगा। वह जैसा कि बताया गया है, पापाचारी था, इसलिये परम धार्मिक राजा सगर ने उसको त्याग दिया था। श्रीराम ने ऐसा कौन-सा अपराध किया है, जिसके कारण इन्हें इस तरह राज्य पाने से रोका जा रहा है?

This Hindi translation covers verses 36.25–36.26 together.

Hinglish
36.26VR-2-36-26

इति एवम् अत्यजद् राजा सगरः वै सुधार्मिकः । रामः किम् अकरोत् पापम् येन एवम् उपरुध्यते ॥

iti evam atyajad rājā sagaraḥ vai sudhārmikaḥ | rāmaḥ kim akarot pāpam yena evam uparudhyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुधार्मिकःhighly righteousसगरः राजाking Sagaraइतिthusएनम्himअत्यजत्abandonedरामःRamaकिं पापम्what sinअकरोत्has committedयेनby whichएवम्this wayउपरुध्यतेshould be banished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHighly righteous king Sagara thus banished his son. What sin has Rama committed to secure a similar banishment?

HinglishHindi is translated together with verse 36.25
36.27VR-2-36-27

न हि कम्चन पश्यामो राघवस्यागुणम् वयम् । दुर्लभो यस्य निरयः श्शाङ्कस्येव कल्मषम् ॥

na hi kamcana paśyāmo rāghavasyāguṇam vayam | durlabho yasya nirayaḥ śśāṅkasyeva kalmaṣam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वयम्weराघवस्यRama'sअवगुणम्faultकञ्चनeven a littleन पश्यामः हिwe do not seeशशाङ्कस्यmoon'sकल्मषम् इवlike stainअस्यfor this Ramaनिरयःhell (blemish)दुर्लभःis difficult to find
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWe see no fault in Rama. Unlike the stain in the Moon it is difficult to find any blemish in him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हमलोग तो श्रीरामचन्द्रजी में कोई अवगुण नहीं देखते हैं; जैसे (शुक्लपक्ष की द्वितीया के) चन्द्रमा में मलिनता का दर्शन दुर्लभ है, उसी प्रकार इनमें कोई पाप या अपराध ढूँढ़ने से भी नहीं मिल सकता

Hinglish
36.28VR-2-36-28

अथवा देवि दोषम् त्वं कंचित्पश्यसि राघवे । तमद्य ब्रूहि तत्वैन तदा रोमो विवास्यताम् ॥

athavā devi doṣam tvaṃ kaṃcitpaśyasi rāghave | tamadya brūhi tatvaina tadā romo vivāsyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाneverthelessदेविDevi (Kaikeyi)त्वम्youराघवेin the scion of the Raghu race (Rama)कञ्चित्the littleदोषम्faultपश्यसिseeतम्about himअद्यnowतत्त्वेनtrulyब्रूहिspeakतदाthenरामःRamaविवास्यताम्will be exiled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Kaikeyi speak truly if you find any fault in this scion of the Raghu race (Rama). Then he will be exiled.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा देवि! यदि तुम्हें श्रीरामचन्द्रजी में कोई दोष दिखायी देता हो तो आज उसे ठीक-ठीक बताओ। उस दशा में श्रीराम को निकाल दिया जा सकता है

Hinglish
36.29VR-2-36-29

अदुष्टस्य हि सम्त्यागः सत्पथे निरतस्य च । निर्दहे दपि शक्रस्य द्युतिम् धर्मनिरोधनात् ॥

aduṣṭasya hi samtyāgaḥ satpathe niratasya ca | nirdahe dapi śakrasya dyutim dharmanirodhanāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अदुष्टस्यof an innocentसत्पथेon the righteous pathनिरतस्य चengaged inसंत्यागःbanishmentधर्मनिरोधनात्by restraining righteousnessशक्रस्य अपिeven Indra'sद्युतिम्brillianceनिर्दहेत्will be destroyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe act of banishment of an innocent one walking the righteous path is like destroying the brilliance of Indra by restraining his righteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसमें कोई दुष्टता नहीं है, जो सदा सन्मार्ग में ही स्थित है, ऐसे पुरुष का त्याग धर्म से विरुद्ध माना जाता है। ऐसा धर्म विरोधी कर्म तो इन्द्र के भी तेज को दग्ध कर देगा

Hinglish
36.30VR-2-36-30

तदलम् देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया । लोकतोऽप् हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥

tadalam devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā | lokato'p hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविDeviतत्for that reasonत्वयाby youरामस्यRama'sश्रियाwith prosperityविहतयाhas been ruinedअलम्enoughशुभाननेO one of auspicious countenanceतेto youलोकतःin the worldपरिवादः अपिcensure alsoरक्ष्यः हिis to be saved.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Devi, there is no use obstructing Rama's prosperity. O one with an auspicious countenance, save yourself from the censure of the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अतः देवि! श्रीरामचन्द्रजी के राज्याभिषेक में विघ्न डालने से तुम्हें कोई लाभ नहीं होगा। शुभानने! तुम्हें लोकनिन्दा से भी बचने की चेष्टा करनी चाहिये

Hinglish
36.31VR-2-36-31

श्रुत्वा तु सिद्ध अर्थ वचो राजा श्रान्ततर स्वनः । शोक उपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

śrutvā tu siddha artha vaco rājā śrāntatara svanaḥ | śoka upahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सिद्धार्थवचःSiddhartha's wordsश्रुत्वाhaving heardराजाkingश्रान्ततरस्वनःin progressively failing voiceशोकोपहतयाgriefstrickenवाचाwordsकैकेयीम्to Kaikeyiइदम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard Siddhartha, the king, stricken with grief, said to Kaikeyi in a gradually feeble voice.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सिद्धार्थ की बातें सुनकर राजा दशरथ अत्यन्त थके हुए स्वर से शोकाकुल वाणी में कैकेयी से इस प्रकार बोले-

Hinglish
36.32VR-2-36-32

एतद्वचो नेच्छ्सि पापवृत्ते । हितम् न जानासि ममात्मनो वा । आस्थाय मार्गम् कृपणम् कुचेष्टा । चेष्टा हि ते साधुपदादपेता ॥

etadvaco necchsi pāpavṛtte | hitam na jānāsi mamātmano vā | āsthāya mārgam kṛpaṇam kuceṣṭā | ceṣṭā hi te sādhupadādapetā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पापवृत्तेO one of vicious behaviourएतत् वचःall these wordsनेच्छसिdo not please youकुचेष्टाof wicked attemptsकृपणम्vileमार्गम्pathआस्थायhaving adoptedममto meआत्मनो वाor to you alsoहितम्goodन जानासिyou do not knowतेto youचेष्टाactionsसाधुपथात्from the right pathअपेताdevoid
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Kaikeyi of vicious behaviour, you do not aceept even the words of Siddhartha. You woman of wicked acts, having adopted vile ways, and abjured the right path cannot know what is good either for you or for me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पापिनि! क्या तुझे यह बात नहीं रुची? तुझे मेरे या अपने हित का भी बिलकुल ज्ञान नहीं है? तू दुःखद मार्ग का आश्रय लेकर ऐसी कुचेष्टा कर रही है। तेरी यह सारी चेष्टा साधु पुरुषों के मार्ग के विपरीत है

Hinglish
36.33VR-2-36-33

अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामम् । राज्यम् परित्यज्य सुखम् धनम् च । सह एव राज्ञा भरतेन च त्वम् । यथा सुखम् भुन्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥

anuvrajiṣyāmy aham adya rāmam | rājyam parityajya sukham dhanam ca | saha eva rājñā bharatena ca tvam | yathā sukham bhunkṣva cirāya rājyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iराज्यम्kingdomसुखम्comfortधनं चwealthपरित्यज्यforsakingअद्यtodayरामम्Ramaअनुव्रजिष्यामिshall followत्वम्youराज्ञाwith the kingभरतेन सहैवalong with Bharataयथासुखम्happilyचिरायfor a long timeराज्यम्kingdomभुङ्क्ष्वenjoy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAbandoning this kingdom, these comforts and this wealth, I shall follow Rama. Enjoy the kingdom for a long time happily along with king Bharata. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysixth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अब मैं भी यह राज्य, धन और सुख छोड़कर श्रीराम के पीछे चला जाऊँगा। ये सब लोग भी उन्हीं के साथ जायँगे। तू अकेली राजा भरत के साथ चिरकाल तक सुखपूर्वक राज्य भोगती रह’

Hinglish