Ramayana · Sarga 2.30

Sarga 30

सर्गः 30

Rama consents to take Sita to the forest

Full sarga summary

Rama consents to take Sita to the forest--instructs her to distribute their precious possessions on the eve of their departure

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings 46 / 47Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
30.1VR-2-30-1

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनक आत्मजा । वन वास निमित्ताय भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥

sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janaka ātmajā | vana vāsa nimittāya bhartāram idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनवासनिमित्तायfor stay in forestरामेणby Ramaसान्त्व्यमानाconsoledजनकात्मजाJanaka's daughterमैथिलीMaithiliभर्तारम्to husbandइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn response to Rama's consolation with regard to her stay in the forest, the daughter of Janaka, Maithili (Sita) said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के समझाने पर मिथिलेशकुमारी जानकी वनवास की आज्ञा प्राप्त करने के लिये अपने पति से फिर इस प्रकार बोलीं

Hinglish
30.2VR-2-30-2

सा तम् उत्तम सम्विग्ना सीता विपुल वक्षसम् । प्रणयाच् च अभिमानाच् च परिचिक्षेप राघवम् ॥

sā tam uttama samvignā sītā vipula vakṣasam | praṇayāc ca abhimānāc ca paricikṣepa rāghavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उत्तमसंविग्नाagitated for a supreme causeसा सीताthat Sitaविपुल वक्षसम्man of broadchestedराघवम्scion of the Raghu dynastyप्रणयात्out of loveअभिमानाच्चinjured selfrespectपरिचिक्षेपblamed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita agitated over a supreme cause upbraided the broadchested scion of the Raghu race out of love and injured selfrespect.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीता अत्यन्त डरी हुई थीं। वे प्रेम और स्वाभिमान के कारण विशाल वक्षःस्थलवाले श्रीरामचन्द्रजी पर आक्षेप-सा करती हुई कहने लगीं

Hinglish
30.3VR-2-30-3

किम् त्वा अमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिला अधिपः । राम जामातरम् प्राप्य स्त्रियम् पुरुष विग्रहम् ॥

kim tvā amanyata vaidehaḥ pitā me mithilā adhipaḥ | rāma jāmātaram prāpya striyam puruṣa vigraham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaपुरुषविग्रहम्in the form of a manस्त्रियम्a womanत्वाyouजामातरम्as soninlawप्राप्यhaving obtainedमिथिलाधिपःking of Mithilaवैदेहःlord of Videhaमे पिताmy fatherकिम्whatअमन्यतthought of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama while accepting you as soninlaw did my father, king of Mithila and lord of Videha ever think that you are a woman in the guise of a man?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! क्या मेरे पिता मिथिलानरेश विदेहराज जनक ने आपको जामाता के रूप में पाकर कभी यह भी समझा था कि आप केवल शरीर से ही पुरुष हैं; कार्यकलाप से तो स्त्री ही हैं

Hinglish
30.4VR-2-30-4

अनृतम् बल लोको अयम् अज्ञानात् यद्द् हि वक्ष्यति । तेजो न अस्ति परम् रामे तपति इव दिवा करे ॥

anṛtam bala loko ayam ajñānāt yadd hi vakṣyati | tejo na asti param rāme tapati iva divā kare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तपतिin a blazingदिवाकरे इवlike in the Sunरामेin Ramaपरम्greatतेजःsplendourनास्तिis not to be foundअयं लोकःthis worldअज्ञानात्out of ignoranceवक्ष्यति यदिif they say so, then that oneअनृतम्is a falsehoodबतalas
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlas that will be a falschood if people out of ignorance say that there is no supreme splendour in Rama like the shining Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नाथ! आपके मुझे छोड़कर चले जानेपर संसारके लोग अज्ञानवश यदि यह कहने लगें कि सूर्यके समान तपनेवाले श्रीरामचन्द्रमें तेज और पराक्रमका अभाव है तो उनकी यह असत्य धारणा मेरे लिये कितने दुःखकी बात होगी

Hinglish
30.5VR-2-30-5

किम् हि कृत्वा विषण्णः त्वम् कुतः वा भयम् अस्ति ते । यत् परित्यक्तु कामः त्वम् माम् अनन्य परायणाम् ॥

kim hi kṛtvā viṣaṇṇaḥ tvam kutaḥ vā bhayam asti te | yat parityaktu kāmaḥ tvam mām ananya parāyaṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youअनन्यपरायणाम्with none else as her refugeमाम्meपरित्यक्तुकामः(इति) यत् that you want to desertत्वम्youकिं हि कृत्वाfor what reasonविषण्णःdepressedतेto youकुतः वाfrom whereभयम्fearअस्तिexists.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhat may be the cause for your fear and depression behind your desire to desert one who is so exclusively devoted to you?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप क्या सोचकर विषादमें पड़े हुए हैं अथवा किससे आपको भय हो रहा है, जिसके कारण आप अपनी पत्नी मुझ सीताका, जो एकमात्र आपके ही आश्रित है, परित्याग करना चाहते हैं

Hinglish
30.6VR-2-30-6

द्युमत्सेन सुतम् वीर सत्यवन्तम् अनुव्रताम् । सावित्रीम् इव माम् विद्धि त्वम् आत्म वश वर्तिनीम् ॥

dyumatsena sutam vīra satyavantam anuvratām | sāvitrīm iva mām viddhi tvam ātma vaśa vartinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO valiant oneमाम्meद्युमत्सेन सुतम्son of Dyumatsenaसत्यवन्तम्Satyavantaअनुव्रताम्faithfully followingसावित्रीमिवlike Savitriआत्मवशवर्तिनीम्remaining under your subordinationविद्धिknow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKnow, O valiant one, that by remaining subordinate to you, I am as faithful to you as Savitri was to her husband, Satyavanta, son of Dyumatsena.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे सावित्री धुमत्सेनकुमार वीरवर सत्यवान् की ही अनुगामिनी थी, उसी प्रकार आप मुझे भी अपनी ही आज्ञा के अधीन समझिये

Hinglish
30.7VR-2-30-7

न तु अहम् मनसा अपि अन्यम् द्रष्टा अस्मि त्वद् ऋते अनघ । त्वया राघव गच्चेयम् यथा अन्या कुल पाम्सनी ॥

na tu aham manasā api anyam draṣṭā asmi tvad ṛte anagha | tvayā rāghava gacceyam yathā anyā kula pāmsanī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinless oneराघवRamaकुलपांसनीa woman who bring disgrace to the familyअन्या यथाlike any other ordinary womanअहम्Iत्वदृतेexcept youअन्यम्other oneमनसापिeven in mindन द्रष्टास्मिnot seeत्वयाwith youगच्चेयम्I shall go to the forest.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO sinless son of the Raghus I am not like other women who bring disgreace to the family. I have not looked at any one except you, even with my mind's eye. I will go (to the forest) along with you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप रघुनन्दन! जैसी दूसरी कोई कुलकलङ्किनी स्त्री परपुरुष पर दृष्टि रखती है, वैसी मैं नहीं हूँ। मैं तो आपके सिवा किसी दूसरे पुरुष को मन से भी नहीं देख सकती। इसलिये आपके साथ ही चलूँगी (आपके बिना अकेली यहाँ नहीं रहूँगी)

Hinglish
30.8VR-2-30-8

स्वयम् तु भार्याम् कौमारीम् चिरम् अध्युषिताम् सतीम् । शैलूषैव माम् राम परेभ्यो दातुम् इच्चसि ॥

svayam tu bhāryām kaumārīm ciram adhyuṣitām satīm | śailūṣaiva mām rāma parebhyo dātum iccasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Rama कौमारीम् youngचिरम्for a long timeअध्युषिताम्living with youसतीम्chasteभार्याम्wifeमाम्meशैलूषः इवlike an actorस्वयम्on your own accordपरेभ्यःto othersदातुम्to giveइच्छसिwish.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI have been living with you for a long time, O Rama I am young and chaste. Why do you, like an actor, wish to hand me over to others.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! जिसका कुमारावस्था में ही आपके साथ विवाह हुआ है और जो चिरकाल तक आपके साथ रह चुकी है, उसी मुझ अपनी सती-साध्वी पत्नी को आप औरत की कमाई खाने वाले नट की भाँति दूसरों के हाथ में सौंपना चाहते हैं?

Hinglish
30.9VR-2-30-9

यस्य पथ्यम् च रामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे । त्वम् तस्य भव वश्यश्च विधेयश्छ सदानघ ॥

yasya pathyam ca rāmāttha yasya cārthe'varudhyase | tvam tasya bhava vaśyaśca vidheyaścha sadānagha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinlessरामO Rama यस्य whoseपथ्यम्welfareआत्थare speakingयस्य च अर्थेon account of whomअवरुध्यसेyou are preventing meत्वम्youतस्यfor himसदाalwaysवश्यः चsubservientविधेयः चalso obedientभवshall be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou, O sinless Rama, may become subservient and obedient to them about whose wellfare you are speaking of and on account of whom you are preventing me to go (along with you).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप रघुनन्दन! आप मुझे जिसके अनुकूल चलने की शिक्षा दे रहे हैं और जिसके लिये आपका राज्याभिषेक रोक दिया गया है, उस भरत के सदा ही वशवर्ती और आज्ञापालक बनकर आप ही रहिये, मैं नहीं रहूँगी

Hinglish
30.10VR-2-30-10

स माम् अनादाय वनम् न त्वम् प्रस्थातुम् अर्हसि । तपो वा यदि वा अरण्यम् स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया ॥

sa mām anādāya vanam na tvam prasthātum arhasi | tapo vā yadi vā araṇyam svargo vā syāt saha tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः त्वम्such as youमाम्meअनादायwithout taking meवनम्to the forestप्रस्थातुम्to set forthनार्हसिit does not behove youतपो वाeither for penanceयदि वाorअरण्यम्to forestस्वर्गो वाor to heavenमेmeत्वया सह स्यात्to be with you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou should not depart for the forest without taking me. Be it for penance or for the forest or for heaven, I wish to be with you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये आपका मुझे अपने साथ लिये बिना वन की ओर प्रस्थान करना उचित नहीं है। यदि तपस्या करनी हो, वन में रहना हो अथवा स्वर्ग में जाना हो तो सभी जगह मैं आपके साथ रहना चाहती हूँ

Hinglish
30.11VR-2-30-11

न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः । पृष्ठतः तव गच्चन्त्या विहार शयनेष्व् अपि ॥

na ca me bhavitā tatra kaścit pathi pariśramaḥ | pṛṣṭhataḥ tava gaccantyā vihāra śayaneṣv api ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवyourपृष्ठतःbehindगच्छन्त्याःgoingमेto meतत्रthereपथिon the wayविहारशयनेष्विवon a pleasure stroll or in a (luxurious) couchकश्चित्even a littleपरिश्रमःstrainन भविताwill not be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile following you, I will feel no fatigue there on the way as if I am going on a pleasurestroll or in a comfortable couch.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे बगीचे में घूमने और पलंग पर सोने में कोई कष्ट नहीं होता, उसी प्रकार आपके पीछे-पीछे वन के मार्ग पर चलने में भी मुझे कोई परिश्रम नहीं जान पड़ेगा

Hinglish
30.12VR-2-30-12

कुश काश शर इषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः । तूल अजिन सम स्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥

kuśa kāśa śara iṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ | tūla ajina sama sparśā mārge mama saha tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वया सहalong with youमार्गेon the wayकुशकाशशरेषीकाःKusha, white reeds, Sara and Ishika grassesकण्टकिनःthornyये द्रुमाः चother treesतूलाजिन समस्पर्शाःshall feel like the touch of cotton and the skin of a black antelope.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe white reeds, the kusha, the sara and the ishika grasses and thorny trees on the way will feel as soft as cotton or as the skin of a black antelope.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रास्ते में जो कुश-कास, सरकंडे, सींक और काँटेदार वृक्ष मिलेंगे, उनका स्पर्श मुझे आपके साथ रहने से रूई और मृगचर्म के समान सुखद प्रतीत होगा

Hinglish
30.13VR-2-30-13

महा वात समुद्धूतम् यन् माम् अवकरिष्यति । रजो रमण तन् मन्ये पर अर्ध्यम् इव चन्दनम् ॥

mahā vāta samuddhūtam yan mām avakariṣyati | rajo ramaṇa tan manye para ardhyam iva candanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रमणO Charming one महावातसमुद्धूतम् raised by the stormy windयत्whichरजःdustमाम्meअपकरिष्यतिwill harmतत्that oneपरार्थ्यम्most excellentचन्दनम् इवlike sandal powderमन्येshall consider.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall regard, O charming Rama, the harmful dust raised by the stormy wind and settled on me as the most excellent sandal powder.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्राणवल्लभ! प्रचण्ड आँधी से उड़कर मेरे शरीर पर जो धूल पड़ेगी, उसे मैं उत्तम चन्दन के समान समशृंगी

Hinglish
30.14VR-2-30-14

शाद्वलेषु यद् आसिष्ये वन अन्ते वन गोरचा । कुथा आस्तरण तल्पेषु किम् स्यात् सुखतरम् ततः ॥

śādvaleṣu yad āsiṣye vana ante vana goracā | kuthā āstaraṇa talpeṣu kim syāt sukhataram tataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनगोचरRover of the forestवनान्तेon the outskirts of the forestशाद्वलेषुon the meadows (of tender green grass)यथाasशिश्येI will lie downततःmore than thatकुथास्तरणतल्पेषुin the couch spread with carpetsसुखतरम्more comfortableस्यात्किम्what shall be?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO rover of the forest I will feel happier when I sleep on the meadows (of tender green grass) on the outskirts of the forest than when I sleep on the couch spread with carpets.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब वन के भीतर रहँगी, तब आपके साथ घासों पर भी सो लूँगी। रंग-बिरंगे कालीनों और मुलायम बिछौनों से युक्त पलंगों पर क्या उससे अधिक सुख हो सकता है ?

Hinglish
30.15VR-2-30-15

पत्रम् मूलम् फलम् यत् त्वम् अल्पम् वा यदि वा बहु । दास्यसि स्वयम् आहृत्य तन् मे अमृत रस उपमम् ॥

patram mūlam phalam yat tvam alpam vā yadi vā bahu | dāsyasi svayam āhṛtya tan me amṛta rasa upamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youयत्whicheverपत्रम्leafमूलम्rootफलम्fruitअल्पं वाeven a littleयदि वाorबहुmuchस्वयम्on your ownआहृत्यhaving collectedदास्यसिyou will give meतत्that oneमेto meअमृतरसोपमम्like nectar, (भवेत् shall become).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhatever leaves or roots or fruits you collect with your own hands for me little or much, they will be nectar to me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप अपने हाथ से लाकर थोड़ा या बहुत फल, मूल या पत्ता, जो कुछ दे देंगे, वही मेरे लिये अमृत रस के समान होगा

Hinglish
30.16VR-2-30-16

न मातुर् न पितुस् तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः । आर्तवानि उपभुन्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥

na mātur na pitus tatra smariṣyāmi na veśmanaḥ | ārtavāni upabhunjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereआर्तवानिseasonalपुष्पाणिflowersफलानि चalso fruitsउपभुञ्जानाwhile enjoyingमातुःmotherन स्मरिष्यामिwill not rememberपितुः नnot about fatherवेश्मनःabout homeनwill not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEnjoying the seasonal flowers and fruits in the forest, I will not remember my mother or father or home.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऋतु के अनुकूल जो भी फल-फूल प्राप्त होंगे, उन्हें खाकर रहँगी और माता-पिता अथवा महल को कभी याद नहीं करूँगी

Hinglish
30.17VR-2-30-17

न च तत्र गतः किम्चित् द्रष्टुम् अर्हसि विप्रियम् । मत् कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥

na ca tatra gataḥ kimcit draṣṭum arhasi vipriyam | mat kṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःfor that reasonतत्रthereकिञ्चित्even a littleविप्रियम्unpleasantद्रष्टुम्to seeनार्हसिdoes not behove youमत्कृतेon my accountतेto youशोकःsorrowनwill not comeदुर्भराburdenन भविष्यामिI will not be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTherefore, you should not anticipate any problem from me in the forest. Neither shall I be burdensome to you nor shall I make you experience any sorrow on my account.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ रहते समय मेरा कोई भी प्रतिकूल व्यवहार आप नहीं देख सकेंगे। मेरे लिये आपको कोई कष्ट नहीं उठाना पड़ेगा। मेरा निर्वाह आपके लिये दूभर नहीं होगा

Hinglish
30.18VR-2-30-18

यः त्वया सह स स्वर्गो निरयो यः त्वया विना । इति जानन् पराम् प्रीतिम् गच्च राम मया सह ॥

yaḥ tvayā saha sa svargo nirayo yaḥ tvayā vinā | iti jānan parām prītim gacca rāma mayā saha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वया सहin your companyयःthat which is obtainedसःthat aloneस्वर्गःis heavenत्वया विनाwithout youनिरयःis hellइतिthusजानन्while being awareरामRamaमया सहalong with meपराम्greatप्रीतिम्pleasureगच्छobtain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWherever I be with you is heaven and without, hell. O Rama, recognise this truth, and derive great pleasure in my company.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके साथ जहाँ भी रहना पड़े, वही मेरे लिये स्वर्ग है और आपके बिना जो कोई भी स्थान हो, वह मेरे लिये नरक के समान है। श्रीराम! मेरे इस निश्चय को जानकर आप मेरे साथ अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक वनको चलें

Hinglish
30.19VR-2-30-19

अथ माम् एवम् अव्यग्राम् वनम् न एव नयिष्यसि । विषम् अद्य एव पास्यामि मा विशम् द्विषताम् वशम् ॥

atha mām evam avyagrām vanam na eva nayiṣyasi | viṣam adya eva pāsyāmi mā viśam dviṣatām vaśam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथotherwiseएवम्in this wayअव्यग्राम्with unhesitant dispositionमाम्meवनम्to the forestनैव नयिष्यति यदिif you do not at all takeअद्यैवrightawayविषम्poisonपास्यामिwill drinkद्विषताम्enemies'वशम्in the company ofमा गमम्not go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you do not take me to the forest without the least hesitation I shall consume poison right now, but not live under the control of enemies (at Ayodhya).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझे वनवास के कष्ट से कोई घबराहट नहीं है। यदि इस दशा में भी आप अपने साथ मुझे वन में नहीं ले चलेंगे तो मैं आज ही विष पी लूँगी, परंतु शत्रुओं के अधीन होकर नहीं रहूँगी

Hinglish
30.20VR-2-30-20

पश्चात् अपि हि दुह्खेन मम न एव अस्ति जीवितम् । उज्झितायाः त्वया नाथ तदा एव मरणम् वरम् ॥

paścāt api hi duhkhena mama na eva asti jīvitam | ujjhitāyāḥ tvayā nātha tadā eva maraṇam varam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नाथO Lordत्वयाby youउज्झितायाःof an abandoned ladyममto meपश्चादपिeven afterwardsदुःखेनthrough griefजीवितम्lifeनैवास्तिwill not be thereतदैवthan abandonmentमरणम्deathवरम्is better.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf forsaken, O Lord I shall not live a life of sorrow. Instant death is better (than abandoned existence).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नाथ! यदि आप मुझे त्यागकर वन को चले जायँगे तो पीछे भी इस भारी दुःख के कारण मेरा जीवित रहना सम्भव नहीं है; ऐसी दशा में मैं इसी समय आपके जाते ही अपना प्राण त्याग देना अच्छा समझती हूँ

Hinglish
30.21VR-2-30-21

इदम् हि सहितुम् शोकम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे । किम् पुनर् दश वर्षाणि त्रीणि च एकम् च दुह्खिता ॥

idam hi sahitum śokam muhūrtam api na utsahe | kim punar daśa varṣāṇi trīṇi ca ekam ca duhkhitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इमम्thisशोकम्griefमुहूर्तमपिeven for a momentसहितुम्to endureनोत्सहेwill not agreeदशtenत्रीणिthreeएकं चoneवर्षाणिyearsदुःखिताa grieving womanकिं पुनःwhat to say again?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI cannot bear this grief even for a moment, what to speak of fourteen (ten and three and one) years of grieving.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके विरह का यह शोक मैं दो घड़ी भी नहीं सह सकूँगी। फिर मुझ दुःखिया से यह चौदह वर्षों तक कैसे सहा जायगा?’

Hinglish
30.22VR-2-30-22

इति सा शोक सम्तप्ता विलप्य करुणम् बहु । चुक्रोश पतिम् आयस्ता भृशम् आलिन्ग्य सस्वरम् ॥

iti sā śoka samtaptā vilapya karuṇam bahu | cukrośa patim āyastā bhṛśam ālingya sasvaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साthat Sitaशोकसन्तप्ताtormented with griefआयस्ताexhaustedइतिthusकरुणम्piteouslyबहुprofuselyविलप्यlamentingपतिम्husbandआलिङ्ग्यembracingसस्वरम्with loud voiceभृशम्tightlyचुक्रोशcried.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTormented with grief, Sita piteously and profusely lamented, and then exhausted, embraced her husband tightly and cried bitterly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार बहुत देरतक करुणाजनक विलाप करके शोक से संतप्त हुई सीता शिथिल हो अपने पति को जोर से पकड़कर उनका गाढ़ आलिङ्गन करके फूट-फूटकर रोने लगीं

Hinglish
30.23VR-2-30-23

सा विद्धा बहुभिर् वाक्यैः दिग्धैः इव गज अन्गना । चिर सम्नियतम् बाष्पम् मुमोच अग्निम् इव अरणिः ॥

sā viddhā bahubhir vākyaiḥ digdhaiḥ iva gaja anganā | cira samniyatam bāṣpam mumoca agnim iva araṇiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दिग्धै:arrows smeared with poisonगजाङ्गना इवlike a cowelephantसाsheबहुभिःmanyवाक्यैःwith wordsविद्धाwas pierledचिरसन्नियतम्longsuppressedबाष्पम्tearsआरणिः अग्निमिवlike fire produced by arani (a firekindling stick)मुमोचreleased.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPierced by so many words (of objection from Rama), Sita felt like a cowelephant penetrated by poisonsmeared arrrows. And shed her longsuppressed tears like arani (a firekindling stick) kindling fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे कोई हथिनी विष में बुझे हुए बहुसंख्यक बाणों द्वारा घायल कर दी गयी हो, उसी प्रकार सीता श्रीरामचन्द्रजी के पूर्वोक्त अनेकानेक वचनों द्वारा मर्माहत हो उठी थीं; अतः जैसे अरणी आग प्रकट करती है, उसी प्रकार वे बहुत देर से रोके हुए आँसुओं को बरसाने लगीं

Hinglish
30.24VR-2-30-24

तस्याः स्फटिक सम्काशम् वारि सम्ताप सम्भवम् । नेत्राभ्याम् परिसुस्राव पन्कजाभ्याम् इव उदकम् ॥

tasyāḥ sphaṭika samkāśam vāri samtāpa sambhavam | netrābhyām parisusrāva pankajābhyām iva udakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्याःherनेत्राभ्याम्from the eyesसन्तापसम्भवम्arising out of distressस्फटिक सङ्काशम्like crystalवारिwaterपङ्कजाभ्याम्from two lotusesउदकमिवlike waterपरिसुस्रावflowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCrystallike tears arising out of distress flowed from her eyes like water trickling from two lotuses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनके दोनों नेत्रों से स्फटिक के समान निर्मल संतापजनित अश्रुजल झर रहा था, मानो दो कमलों से जलकी धारा गिर रही हो

Hinglish
30.25VR-2-30-25

तच्चैवामलचन्ध्रभम् मुखमायतलोचनम् । पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवामुबुजम् ॥

taccaivāmalacandhrabham mukhamāyatalocanam | paryaśuṣyata bāṣpeṇa jaloddhṛtamivāmubujam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अमलचन्द्राभम्possessing the brightness of the stainless Moonआयतलोचनम्having large eyesतत्thatमुखंचैवfrom the faceजलोद्धृतम्plucked from waterअम्बुजमिवlike a lotusबाष्पेणwith tearsपर्यशुष्यतwithered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHer face with large eyes assumed the brightness of an immaculate Moon and withered with tears like a lotus plucked out of water.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बड़े-बड़े नेत्रों से सुशोभित और पूर्णिमा के निर्मल चन्द्रमा के समान कान्तिमान् उनका वह मनोहर मुख संतापजनित ताप के कारण पानी से बाहर निकाले हुए कमल के समान सूख-सा गया था

Hinglish
30.26VR-2-30-26

ताम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् विसम्ज्ञाम् इव दुह्खिताम् । उवाच वचनम् रामः परिविश्वासयम्स् तदा ॥

tām pariṣvajya bāhubhyām visamjñām iva duhkhitām | uvāca vacanam rāmaḥ pariviśvāsayams tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenरामःRamaदुःखिताम्in griefविसंज्ञामिवas if faintedताम्herबाहुभ्याम्with armsपरिष्वज्यhaving embracedपरिविश्वासयन्creating her confidenceवचनम्wordsउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith his arms Rama embraced Sita who had almost fainted in grief. And in order to create confidence in her he said these words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीताजी दुःख के मारे अचेत-सी हो रही थीं। श्रीरामचन्द्रजी ने उन्हें दोनों हाथों से सँभालकर हृदय से लगा लिया और उस समय उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा-

Hinglish
30.27VR-2-30-27

न देवि तव दुह्खेन स्वर्गम् अपि अभिरोचये । न हि मे अस्ति भयम् किम्चित् स्वयम्भोर् इव सर्वतः ॥

na devi tava duhkhena svargam api abhirocaye | na hi me asti bhayam kimcit svayambhor iva sarvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO Deviतवyourदुःखेनwith griefस्वर्गमपिeven heavenन अभिरोचयेI do not desireमेto meस्वयम्भोरिवlike selfcreated Brahmaसर्वतःfrom everythingकिञ्चित्even a littleभयम्fearनास्ति हिis not there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen you are in grief O Devi I do not desire even heaven. Like the selfcreated Brahma, I have no fear for any one.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! तुम्हें दुःख देकर मुझे स्वर्ग का सुख मिलताहो तो मैं उसे भी लेना नहीं चाहूँगा। स्वयम्भू ब्रह्माजी की भाँति मुझे किसी से किञ्चित् भी भय नहीं है

Hinglish
30.28VR-2-30-28

तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय शुभ आनने । वासम् न रोचये अरण्ये शक्तिमान् अपि रक्षणे ॥

tava sarvam abhiprāyam avijñāya śubha ānane | vāsam na rocaye araṇye śaktimān api rakṣaṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभाननेO one possessing auspicious countenanceरक्षणेin protecting youशक्तिमानपिeven though powerfulतवyourसर्वम्fullyअभिप्रायम्intentionअविज्ञायwithout knowingअरण्येin the forestवासम्your residingन रोचयेdo not like.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita of auspicious countenance even though I am capable of protecting you I did not like your stay in the forest as I did not know your intentions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शुभानने! यद्यपि वन में तुम्हारी रक्षा करने के लिये मैं सर्वथा समर्थ हूँ तो भी तुम्हारे हार्दिक अभिप्राय को पूर्णरूप से जाने बिना तुमको वनवासिनी बनाना मैं उचित नहीं समझता था

Hinglish
30.29VR-2-30-29

यत् सृष्टा असि मया सार्धम् वन वासाय मैथिलि । न विहातुम् मया शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥

yat sṛṣṭā asi mayā sārdham vana vāsāya maithili | na vihātum mayā śakyā kīrtir ātmavatā yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलिO daughter of Mithila (Sita)यत्sinceमयासार्धम्along with meवनवासायfor living in the forestसृष्टासिcreatedआत्मवताby selfrespectingकीर्तिर्यथाlike reputationमयाby meविहातुम्to abandonन शक्याis not possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSince you, O daughter of Mithila, were born to go along with me to the forest, I cannot abandon you just as a selfrespecting man cannot forsake his reputation.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी! जब तुम मेरे साथ वन में रहने के लिये ही उत्पन्न हुई हो तो मैं तुम्हें छोड़ नहीं सकता, ठीक उसी तरह जैसे आत्मज्ञानी पुरुष अपनी स्वाभाविक प्रसन्नता का त्याग नहीं करते

Hinglish
30.30VR-2-30-30

धर्मः तु गज नास ऊरु सद्भिर् आचरितः पुरा । तम् च अहम् अनुवर्ते अद्य यथा सूर्यम् सुवर्चला ॥

dharmaḥ tu gaja nāsa ūru sadbhir ācaritaḥ purā | tam ca aham anuvarte adya yathā sūryam suvarcalā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गजनासोरुO Lady with thighs like the trunk of an elephantधर्मःrighteousnessपुराformerlyसद्भिःby virtuous menआचरितःis practisedसुवर्चलाwife of Sun (Suvarchala)सूर्यं यथाlike Sunतम्that righteousnessअहम्Iअद्यnowअनुवर्तेshall follow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO one with (shapely) thighs like the trunk of an elephant follow only the path of righteousness practised earlier by the virtuous as Suvarchala follows the Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाथी की ढूँड़ के समान जाँघ वाली जनककिशोरी! पूर्वकाल के सत्पुरुषों ने अपनी पत्नी के साथ रहकर जिस धर्म का आचरण किया था, उसीका मैं भी तुम्हारे साथ रहकर अनुसरण करूँगा तथा जैसे सुवर्चला (संज्ञा) अपने पति सूर्य का अनुगमन करती है, उसी प्रकार तुम भी मेरा अनुसरण करो

Hinglish
30.31VR-2-30-31

न खल्वहम् न गच्छेयम् वनम् जनकनन्दिनि । वचनम् त्न्नयति माम् पितुः सत्योपबृंहितम् ॥

na khalvaham na gaccheyam vanam janakanandini | vacanam tnnayati mām pituḥ satyopabṛṃhitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकनन्दिनिO daughter of Janakaअहम्Iवनम्to the forestन खलु न गच्छेयम्it is not that I shall not goपितुःfather'sसत्योपबृंहितम्nourished by truthतत् वचनंthat wordमाम्meनयतिis leading.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNot that I shall not go to the forest (go I must). My father's word nourished by truth is leading me there, O daughter of Janaka

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनकनन्दिनि! यह तो किसी प्रकार सम्भव ही नहीं है कि मैं वन को न जाऊँ; क्योंकि पिताजी का वह सत्ययुक्त वचन ही मुझे वन की ओर ले जा रहा है

Hinglish
30.32VR-2-30-32

एष धर्मः तु सुश्रोणि पितुर् मातुः च वश्यता । अतः च आज्ञाम् व्यतिक्रम्य न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥

eṣa dharmaḥ tu suśroṇi pitur mātuḥ ca vaśyatā | ataḥ ca ājñām vyatikramya na aham jīvitum utsahe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुश्रोणिO one with beautiful posteriorsपितुःof fatherमातुश्चof motherवश्यताin obedienceएषःthis oneधर्मस्तुis a righteous actअतश्चfor that reasonतम्that (word of truth)व्यतिक्रम्यdisobeyingअहम्Iजीवितुम्to liveन उत्सहेdo not wish.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetObedience to parents is a righteous act. Therefore, O one with fair hips I cannot live and disobey the word of truth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुश्रोणि! पिता और माता की आज्ञा के अधीन रहना पुत् रका धर्म है, इसलिये मैं उनकी आज्ञाका उल्लङ्घन करके जीवित नहीं रह सकता

Hinglish
30.33VR-2-30-33

अस्वाधीनम् कथम् दैवम् प्रकारैरभिराध्यते । स्वाधीनम् समतिक्रम्य मातरम् पितरम् गुरुम् ॥

asvādhīnam katham daivam prakārairabhirādhyate | svādhīnam samatikramya mātaram pitaram gurum ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वाधीनम्within our reachमातरम्motherपितरम्fatherगुरुम्preceptorसमतिक्रम्यover steppingअस्वाधीनम्beyond reachदैवम्Godप्रकारैःin various waysकथम्howअभिराध्यतेis worshipped?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMother, father and preceptor are present before us. By overstepping them, how can we, in various ways, worship God who is beyond reach (not visible)?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो अपनी सेवा के अधीन हैं, उन प्रत्यक्ष देवता माता, पिता एवं गुरु का उल्लङ्घन करके जो सेवा के अधीन नहीं है, उस अप्रत्यक्ष देवता दैव की विभिन्न प्रकार से किस तरह आराधना की जा सकती है

Hinglish
30.34VR-2-30-34

यत्त्रयम् तत्त्रयो लोकाः पवित्रम् तत्समम् भुवि । नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥

yattrayam tattrayo lokāḥ pavitram tatsamam bhuvi | nānyadasti śubhāpāṅge tenedamabhirādhyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभापाङ्गेO one having lovely side glancesयत्रwhichत्रयम्all the three (father, mother and preceptor)तत्रthatत्रयःthreeलोकाःworldsतत्समम्equal to those threeपवित्रम् अन्यत्any other holy thingलोकेin the worldनास्तिnoneतेनthereforeइदम्thisअभिराध्यतेis worshipped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhere these three(mother,father and preceptor) equal to the three worlds are, O one with loverly sideglances, there is none in this world as holy. Therefore, they are to be worshipped.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुन्दर नेत्रप्रान्तवाली सीते! जिनकी आराधना करने पर धर्म, अर्थ और काम तीनों प्राप्त होते हैं तथा तीनों लोकों की आराधना सम्पन्न हो जाती है, उन माता, पिता और गुरु के समान दूसरा कोई पवित्र देवता इस भूतल पर नहीं है। इसीलिये भूतल के निवासी इन तीनों देवताओं की आराधना करते हैं

Hinglish
30.35VR-2-30-35

न सत्यम् दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः । तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता ॥

na satyam dānamānau vā na yajñāścāptadakṣiṇāḥ | tathā balakarāḥ sīte yathā sevā piturmatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीतेO Sitaपितुःof fatherसेवाserviceयथाasहिताsalutaryतथाsoसत्यम्truthनnotदानमानौcharity, honourनnotआप्तदक्षिणाःgifts for the revered onesयज्ञाःचsacrificesबलकराः नnot strengthening.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTruth or munificence or homage or distribution of gifts to the revered ones or sacrifices, O Sita, are not considered as efficacious as service to father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! पिताकी सेवा करना कल्याण की प्राप्ति का जैसा प्रबल साधन माना गया है, वैसा न सत्य है, न दान है, न मान है और न पर्याप्त दक्षिणा वाले यज्ञ ही हैं

Hinglish
30.36VR-2-30-36

स्वर्गो धनम् वा धान्यम् वा विद्याः पुत्राः सुखानि च । गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किम्चित्\दपि दुर्लभम् ॥

svargo dhanam vā dhānyam vā vidyāḥ putrāḥ sukhāni ca | guruvṛttyanurodhena na kimcit\dapi durlabham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुरुवृत्त्यनुरोधेनfulfilling father's desireस्वर्गःis heavenधनं वाor wealthधान्यं वाor foodgrainsविद्याःlearningपुत्राःsonsसुखानि चcomfortsकिञ्चिदपिanythingदुर्लभम्difficult to obtainनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy fulfilling father's wish, nothing is difficult to achieve, whether it is heaven, or wealth, or foodgrains, or learning, or sons or other comforts.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गुरुजनों की सेवा का अनुसरण करने से स्वर्ग, धनधान्य, विद्या, पुत्र और सुख-कुछ भी दुर्लभ नहीं है

Hinglish
30.37VR-2-30-37

देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकम् तथापरान् । प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥

devagandharvagolokān brahmalokam tathāparān | prāpnuvanti mahātmāno mātāpitṛparāyaṇāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मातापितृपरायणाःpeople devoted to the service of parentsमहात्मानःgreat menदेवगन्धर्वगोलोकान्the world of the gods, gandharvas, and the cows or Visnuब्रह्मलोकम्the world of Brahmaतथाandअपरान्other worldsप्राप्नुवन्तिwill attain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGreat men who are devoted to the service of their parents attain the world of the gods, of gandharvas, of cows, of Visnu, of Brahma and other worlds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘माता-पिता की सेवा में लगे रहने वाले महात्मा पुरुष देवलोक, गन्धर्वलोक, ब्रह्मलोक, गोलोक तथा अन्य लोकों को भी प्राप्त कर लेते हैं

Hinglish
30.38VR-2-30-38

स माम् पिता यथा शास्ति सत्य धर्म पथे स्थितः । तथा वर्तितुम् इच्चामि स हि धर्मः सनातनः ॥

sa mām pitā yathā śāsti satya dharma pathe sthitaḥ | tathā vartitum iccāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यधर्मपथेOn the path of truth and dharmaस्थितःfirmly fixedसः पिताsuch fatherमाम्meयथाasशास्तिcommandsतथाaccordinglyवर्तितुम्to abide byइच्छामिwish सः that oneसनातनःeternalधर्मः हिis truth indeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy father who follows the path of truth and dharma whatever be his commands, I wish to obey. He is, indeed, dharma eternal.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसीलिये सत्य और धर्म के मार्ग पर स्थित रहने वाले पूज्य पिताजी मुझे जैसी आज्ञा दे रहे हैं, मैं वैसा ही बर्ताव करना चाहता हूँ; क्योंकि वह सनातन धर्म है

Hinglish
30.39VR-2-30-39

मम सन्ना मतिः सीते त्वाम् नेतुम् दण्डकावनम् । वसिष्यामीति सात्वम् मामनुयातुम् सुनिश्चिता ॥

mama sannā matiḥ sīte tvām netum daṇḍakāvanam | vasiṣyāmīti sātvam māmanuyātum suniścitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीतेO Sitaत्वाम्youदण्डकावनम्to Dandaka forestनेतुम्to take youममmyमतिःmindसन्नाis determinedसा त्वम्such youवसिष्यामिI can live in the forestइतिlike thatमाम्meअनुयातुम्to followसुनिश्चिताfirmly determined.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita, my discretion fails me in deciding whether to take you to Dandaka forest or not. You are, however, firmly determined to follow me, saying, you can live in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! ‘मैं आपके साथ वन में निवास करूँगी’ऐसा कहकर तुमने मेरे साथ चलने का दृढ़ निश्चय कर लिया है, इसलिये तुम्हें दण्डकारण्य ले चलने के सम्बन्ध में जो मेरा पहला विचार था, वह अब बदल गया है

Hinglish
30.40VR-2-30-40

सा हि दिष्टाऽनवद्याङ्गी वनाय वदिरेक्षणे । अनुगच्चस्व माम् भीरु सह धर्म चरी भव ॥

sā hi diṣṭā'navadyāṅgī vanāya vadirekṣaṇe | anugaccasva mām bhīru saha dharma carī bhava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मदिरेक्षणेO one with fascinating eyesअनवद्याङ्गिexquisitely beautifulसाyouवनायto the forestसृष्टाyou have been createdभीरुO gentle ladyमाम्meअनुगच्छस्वfollow meसहधर्मचरीcarrying out together dutiesभवbecome
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO one with fascinating eyes and exquisite beauty you were born to live in the forest. O gentle lady, assist me in carrying out my duties.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मदभरे नेत्रोंवाली सुन्दरी! अब मैं तुम्हें वन में चलने के लिये आज्ञा देता हूँ। भीरु! तुम मेरी अनुगामिनी बनो और मेरे साथ रहकर धर्म का आचरण करो

Hinglish
30.41VR-2-30-41

सर्वथा सदृशम् सीते मम स्वस्य कुलस्य च । व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥

sarvathā sadṛśam sīte mama svasya kulasya ca | vyavasāyamanukrāntā kānte tvamatiśobhanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कान्तेO my lovely belovedसीतेSitaत्वम्youममfor meस्वस्यyour ownकुलस्य चof the familyसर्वथाin all waysसदृशम्befittingअतिशोभनम्highly dignifiedव्यवसायम्resolutionअनुक्रान्ताdone in due order.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou, O my lovely beloved Sita, have taken in the right time a highly dignified decision befitting in all ways your family, myself and yourself.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्राणवल्लभे सीते! तुमने मेरे साथ चलने का जो यह परम सुन्दर निश्चय किया है, यह तुम्हारे और मेरे कुल के सर्वथा योग्य ही है

Hinglish
30.42VR-2-30-42

आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः । नेदानीम् त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥

ārabhasva śubhaśroṇi vanavāsakṣamāḥ kriyāḥ | nedānīm tvadṛte sīte svargo'pi mama rocate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभश्रोणिO One with beautiful buttocks Sitaवनवासक्षमाःsuitable for residing in the forestक्रियाःthose actsइदानीम्nowआरभस्वcommenceसीतेO Sitaत्वदृतेwithout youममto meस्वर्गोपिeven heavenन रोचतेdoes not please.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita, begin right now all preparations necessary for residing in the forest. O one, with beautiful buttocks, without you even the very heaven does not please me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुश्रोणि! अब तुम वनवास के योग्य दान आदि कर्म प्रारम्भ करो। सीते! इस समय तुम्हारे इस प्रकार दृढ़ निश्चय कर लेने पर तुम्हारे बिना स्वर्ग भी मुझे अच्छा नहीं लगता है

Hinglish
30.43VR-2-30-43

ब्राह्मणेभ्यः च रत्नानि भिक्षुकेभ्यः च भोजनम् । देहि च आशम्समानेभ्यः सम्त्वरस्व च माचिरम् ॥

brāhmaṇebhyaḥ ca ratnāni bhikṣukebhyaḥ ca bhojanam | dehi ca āśamsamānebhyaḥ samtvarasva ca māciram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आशंसमानेभ्यःfor the needyब्राह्मणेभ्यःto brahminsरत्नानि चjewelsभिक्षुकेभ्यःto mendicantsभोजनं चfood alsoदेहिyou may bestowसन्त्वरस्व चhastenमा चिरम्do not delay.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGive away your jewels to brahmins who need them and food to religious mendicants. Hurry up Do not delay.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ब्राह्मणों को रत्नस्वरूप उत्तम वस्तुएँ दान करो और भोजन माँगने वाले भिक्षकों को भोजन दो। शीघ्रता करो, विलम्ब नहीं होना चाहिये

Hinglish
30.44VR-2-30-44

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च । रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चापुयुपस्कराः ॥

bhūṣaṇāni mahārhāṇi varavastrāṇi yāni ca | ramaṇīyāśca ye kecitkrīḍārthāścāpuyupaskarāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महार्हाणिhighly valuableयानिallभूषणानिornamentsवरवस्त्राणिexcellent clothingरमणीयाःcharmingये केचित्whicheverक्रीडार्थाःmeant for sportउपस्कराःarticlesममmyशयनीयानिcouchesयानानिchariotsअन्यानिotherयानि चall thingsस्वभृत्यवर्गस्यto your attendantsदेहिgiveअनन्तरम्after thatब्राह्मणानाम्to brahmins.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDistribute among your attendants highly valuable ornaments and excellent clothing, charming articles meant for (court) sport, my couches, chariots and all other things. Offer the rest to brahmins.

This translation covers verses 30.44–30.45 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तुम्हारे पास जितने बहुमूल्य आभूषण हों, जो-जो अच्छे-अच्छे वस्त्र हों, जो कोई भी रमणीय पदार्थ हों तथा मनोरञ्जनकी जो-जो सुन्दर सामग्रियाँ हों, मेरे और तुम्हारे उपयोग में आने वाली जो उत्तमोत्तम शय्याएँ, सवारियाँ तथा अन्य वस्तुएँ हों, उनमें से ब्राह्मणों को दान करनेके पश्चात् जो बचें उन सबको अपने सेवकों को बाँट दो’

This Hindi translation covers verses 30.44–30.45 together.

Hinglish
30.45VR-2-30-45

शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च । देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥

śayanīyāni yānāni mama cānyāni yāni ca | dehi svabhṛtyavargasya brāhmaṇānāmanantaram ||

HinglishWord meanings are shown with verse 30.44English is translated together with verse 30.44Hindi is translated together with verse 30.44
30.46VR-2-30-46

अनुकूलम् तु सा भर्तुर् ज्ञात्वा गमनम् आत्मनः । क्षिप्रम् प्रमुदिता देवी दातुम् एव उपचक्रमे ॥

anukūlam tu sā bhartur jñātvā gamanam ātmanaḥ | kṣipram pramuditā devī dātum eva upacakrame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सा देवीDeviआत्मनःher ownगमनम्departureभर्तुःwith her husbandअनुकूलम्is favourableज्ञात्वाhaving come to knowप्रमुदिताhappyक्षिप्रम्quicklyदातुमेवto gift awayउपचक्रमेbegan.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving come to know that her departure to the forest is acceptable to her husband, Sita, highly delighted, quickly got ready to give away (things).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘स्वामी ने वन में मेरा जाना स्वीकार कर लिया मेरा वनगमन उनके मन के अनुकूल हो गया’ यह जानकर देवी सीता बहुत प्रसन्न हुईं और शीघ्रतापूर्वक सब वस्तुओं का दान करने में जुट गयीं

Hinglish
30.47VR-2-30-47

ततः प्रहृष्टा परिपूर्ण मानसा । यशस्विनी भर्तुर् अवेक्ष्य भाषितम् । धनानि रत्नानि च दातुम् अन्गना । प्रचक्रमे धर्मभृताम् मनस्विनी ॥

tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇa mānasā | yaśasvinī bhartur avekṣya bhāṣitam | dhanāni ratnāni ca dātum anganā | pracakrame dharmabhṛtām manasvinī ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen that illustrious and high-minded lady, delighted and her heart fulfilled, marked her lord's speech and set about giving wealth and jewels to the upholders of dharma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर अपना मनोरथ पूर्ण हो जाने से अत्यन्त हर्ष में भरी हुई यशस्विनी एवं मनस्विनी सीता देवी स्वामी के आदेश पर विचार करके धर्मात्मा ब्राह्मणों को धन और रत्नों का दान करने के लिये उद्यत हो गयीं

Word meaningsHinglish