Sarga 25

सा अपनीय तम् आयासम् उपस्पृश्य जलम् शुचि । चकार माता रामस्य मन्गलानि मनस्विनी ॥

sā apanīya tam āyāsam upaspṛśya jalam śuci | cakāra mātā rāmasya mangalāni manasvinī ||

न शक्यसे वारयौइतुम् गच्छेदानीम् रघुत्तम । श्रीघ्रम् च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सताम् क्रमे ॥

na śakyase vārayauitum gacchedānīm raghuttama | śrīghram ca vinivartasva vartasva ca satām krame ||

यम् पालयसि धर्मम् त्वम् धृत्या च नियमेन च । सवै राघवशार्दुल! धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥

yam pālayasi dharmam tvam dhṛtyā ca niyamena ca | savai rāghavaśārdula! dharmastvāmabhirakṣatu ||

येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च । ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥

yebhyaḥ praṇamase putra caityeṣvāyataneṣu ca | te ca tvāmabhirakṣantu vane saha maharṣibhiḥ ||

यानि दत्तानि तेऽ स्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता । तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितम् सदा ॥

yāni dattāni te' strāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā | tāni tvāmabhirakṣantu guṇaissamuditam sadā ||

पितृशुश्रुषया पुत्र मातृशु श्रूषया तथा । सत्येन च महाबाहो चिरम् जीवाभिरक्षितः ॥

pitṛśuśruṣayā putra mātṛśu śrūṣayā tathā | satyena ca mahābāho ciram jīvābhirakṣitaḥ ||

समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च । स्थण्ढिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः कुशुफा ह्रदाः ॥

samitkuśapavitrāṇi vedyaścāyatanāni ca | sthaṇḍhilāni vicitrāṇi śailā vṛkṣāḥ kuśuphā hradāḥ ||

पतङ्गाः पन्नगाः सिम्हास्त्वाम् रक्षन्तु नरोत्तम । स्वस्ति साध्याः च विश्वे च मरुतः च महर्षयः ॥

pataṅgāḥ pannagāḥ simhāstvām rakṣantu narottama | svasti sādhyāḥ ca viśve ca marutaḥ ca maharṣayaḥ ||

स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगो अर्यमा । ऋतवः चैव पक्षाः च मासाः सम्वत्सराः क्षपाः ॥

svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago aryamā | ṛtavaḥ caiva pakṣāḥ ca māsāḥ samvatsarāḥ kṣapāḥ ||

ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासास्सम्वत्सराः क्षपाः । दिनानि च मुहूर्ताः च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥

ṛtavaścaiva pakṣāśca māsāssamvatsarāḥ kṣapāḥ | dināni ca muhūrtāḥ ca svasti kurvantu te sadā ||

स्मृतिर् धृतिः च धर्मः च पान्तु त्वाम् पुत्र सर्वतः । स्कन्दः च भगवान् देवः सोमः च सबृहस्पतिः ॥

smṛtir dhṛtiḥ ca dharmaḥ ca pāntu tvām putra sarvataḥ | skandaḥ ca bhagavān devaḥ somaḥ ca sabṛhaspatiḥ ||

सप्त ऋषयो नारदः च ते त्वाम् रक्षन्तु सर्वतः । याश्चापि सर्वतः सिद्दा दिश्श्च सदिगीश्वराः ॥

sapta ṛṣayo nāradaḥ ca te tvām rakṣantu sarvataḥ | yāścāpi sarvataḥ siddā diśśca sadigīśvarāḥ ||

स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तुत्वाम् पुत्र नित्यशः । शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ॥

stutā mayā vane tasmin pāntutvām putra nityaśaḥ | śailāḥ sarve samudrāśca rājā varuṇa eva ca ||

द्यौरन्तरिक्षम् पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च । नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाः च सहदेवताः ॥

dyaurantarikṣam pṛthivī nadyassarvāstathaiva ca | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāḥ ca sahadevatāḥ ||

अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वाम् वनमाश्रितम् । ऋतवश्चैव ष्ट्पुण्या मासाः सम्वत्सरास्तथा ॥

ahorātre tathā sandhye pāntu tvām vanamāśritam | ṛtavaścaiva ṣṭpuṇyā māsāḥ samvatsarāstathā ||

कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते । महा वनानि चरतः मुनि वेषस्य धीमतः ॥

kalāśca kāṣṭhāśca tathā tava śarma diśantu te | mahā vanāni carataḥ muni veṣasya dhīmataḥ ||

तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा । राक्षसानाम् पिशाचानाम् रौद्राणाम् क्रूरकर्मणाम् ॥

tavādityāśca daityāśca bhavantu sukhadāḥ sadā | rākṣasānām piśācānām raudrāṇām krūrakarmaṇām ||

क्रव्यादानाम् च सर्वेषम् माभूत्पुत्रक ते भयम् । प्लवगा वृश्चिका दम्शा मशकाः चैव कानने ॥

kravyādānām ca sarveṣam mābhūtputraka te bhayam | plavagā vṛścikā damśā maśakāḥ caiva kānane ||

सरी सृपाः च कीटाः च मा भूवन् गहने तव । महा द्विपाः च सिम्हाः च व्याघ्राऋक्षाः च दम्ष्ट्रिणः ॥

sarī sṛpāḥ ca kīṭāḥ ca mā bhūvan gahane tava | mahā dvipāḥ ca simhāḥ ca vyāghrāṛkṣāḥ ca damṣṭriṇaḥ ||

महिषाः शृन्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक । नृ माम्स भोजना रौद्रा ये च अन्ये सत्त्व जातयः ॥

mahiṣāḥ śṛngiṇo raudrā na te druhyantu putraka | nṛ māmsa bhojanā raudrā ye ca anye sattva jātayaḥ ||

मा च त्वाम् हिम्सिषुः पुत्र मया सम्पूजिताः तु इह । आगमाः ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ॥

mā ca tvām himsiṣuḥ putra mayā sampūjitāḥ tu iha | āgamāḥ te śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ ||

सर्व सम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्च पुत्रक । स्वस्ति ते अस्तु आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ॥

sarva sampattayo rāma svastimān gacca putraka | svasti te astu āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ ||

सर्वेभ्यः चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः । गुरुः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ॥

sarvebhyaḥ caiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ | guruḥ somaśca sūryaśca dhanado'tha yamastathā ||

पान्तु त्वामर्चिता राम! दण्डकारण्यवासिनम् । अग्निर्वायुस्तथा धूमोमन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः ॥

pāntu tvāmarcitā rāma! daṇḍakāraṇyavāsinam | agnirvāyustathā dhūmomantrāścarṣimukhāccyutāḥ ||

उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वाम् रघुन्ददन । सर्व लोक प्रभुर् ब्रह्मा भूत भर्ता तथा ऋषयः ॥

upasparśanakāle tu pāntu tvām raghundadana | sarva loka prabhur brahmā bhūta bhartā tathā ṛṣayaḥ ||

ये च शेषाः सुराः ते त्वाम् रक्षन्तु वन वासिनम् । इति माल्यैः सुर गणान् गन्धैः च अपि यशस्विनी ॥

ye ca śeṣāḥ surāḥ te tvām rakṣantu vana vāsinam | iti mālyaiḥ sura gaṇān gandhaiḥ ca api yaśasvinī ||

स्तुतिभिः च अनुरूपाभिर् आनर्च आयत लोचना । ज्वलनम् समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना ॥

stutibhiḥ ca anurūpābhir ānarca āyata locanā | jvalanam samupādāya brāhmaṇena mahātmanā ||

हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात् । घृतम् श्वेतानि माल्यानि समिधः श्वेतसर्षपान् ॥

hāvayāmāsa vidhinā rāmamaṅgalakāraṇāt | ghṛtam śvetāni mālyāni samidhaḥ śvetasarṣapān ||

उपसम्पादयामास कौसल्या पमाङ्गना । उपाध्यायः स विधिना हुत्व शान्तिमनामयम् ॥

upasampādayāmāsa kausalyā pamāṅganā | upādhyāyaḥ sa vidhinā hutva śāntimanāmayam ||

हुतहव्यावशेषेण बाह्यम् बलिमकल्पयत् । मधुदद्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्य द्विजाम् स्ततः ॥

hutahavyāvaśeṣeṇa bāhyam balimakalpayat | madhudadyakṣataghṛtaiḥ svastivācya dvijām stataḥ ||

वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाः । ततस्तन्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ॥

vācayāmāsa rāmasya vane svastyayanakriyāḥ | tatastanmai dvijendrāya rāmamātā yaśasvinī ||

दक्षिणाम् प्रददौ काम्याम् राघवम् चेदमब्रवीत् । यन् मन्गलम् सहस्र अक्षे सर्व देव नमः कृते ॥

dakṣiṇām pradadau kāmyām rāghavam cedamabravīt | yan mangalam sahasra akṣe sarva deva namaḥ kṛte ||

वृत्र नाशे समभवत् तत् ते भवतु मन्गलम् । यन् मन्गलम् सुपर्णस्य विनता अकल्पयत् पुरा ॥

vṛtra nāśe samabhavat tat te bhavatu mangalam | yan mangalam suparṇasya vinatā akalpayat purā ||

अमृतम् प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मन्गलम् । अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ॥

amṛtam prārthayānasya tat te bhavatu mangalam | amṛtotpādane daityān ghnato vajradharasya yat ||

अदितिर्मङ्गLअम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गLअम् । तीन्विक्रमान् प्रकमतो विष्णोरमिततेजसः ॥

aditirmaṅgaLam prādāt tatte bhavatu maṅgaLam | tīnvikramān prakamato viṣṇoramitatejasaḥ ||

यदासीन्मङ्गLअम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गLअम् । ऋतवः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिश्श्चते ॥

yadāsīnmaṅgaLam prādāt tatte bhavatu maṅgaLam | ṛtavaḥ sāgarā dvīpā vedā lokā diśścate ||

मम्गLआनि महाबाहो दिशन्तु शुभवङ्गLआः । इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ॥

mamgaLāni mahābāho diśantu śubhavaṅgaLāḥ | iti putrasya śeṣāśca kṛtvā śirasi bhāminī ||

गन्दाम्श्चापि समालभ्य राममायतलो चना । ओषधीम् च अपि सिद्ध अर्थाम् विशल्य करणीम् शुभाम् ॥

gandāmścāpi samālabhya rāmamāyatalo canā | oṣadhīm ca api siddha arthām viśalya karaṇīm śubhām ||

चकार रक्षाम् कौसल्या मन्त्रैः अभिजजाप च । उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशर्तिनी ॥

cakāra rakṣām kausalyā mantraiḥ abhijajāpa ca | uvācātiprahṛṣṭeva sā duḥkhavaśartinī ||

वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा सम्सज्जमानया । आनम्य मूर्ध्नि च आघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ॥

vāṅmātreṇa na bhāvena vācā samsajjamānayā | ānamya mūrdhni ca āghrāya pariṣvajya yaśasvinī ||

अवदत् पुत्र सिद्ध अर्थो गच्च राम यथा सुखम् । अरोगम् सर्व सिद्ध अर्थम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ॥

avadat putra siddha artho gacca rāma yathā sukham | arogam sarva siddha artham ayodhyām punar āgatam ||

पश्यामि त्वाम् सुखम् वत्स सुस्थितम् राज वेश्मनि । प्रणष्टकुःखसम्कल्पा हर्षविद्योतितानना ॥

paśyāmi tvām sukham vatsa susthitam rāja veśmani | praṇaṣṭakuḥkhasamkalpā harṣavidyotitānanā ||

द्रक्ष्यामि त्वाम् वनात्र्पाप्तम् पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । भद्रासनगतम् राम वनवासादिहागतम् ॥

drakṣyāmi tvām vanātrpāptam pūrṇacandramivoditam | bhadrāsanagatam rāma vanavāsādihāgatam ||

द्रक्षामि च पुनस्त्वाम् तु तीर्णवन्तम् पितुर्वचः । मङ्गशैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ॥

drakṣāmi ca punastvām tu tīrṇavantam piturvacaḥ | maṅgaśairupasampanno vanavāsādihāgataḥ ||

पध्वा मम च नित्यम् त्वम् कामान् सम्वर्ध याहि भोः । मया अर्चिता देव गणाः शिव आदयो । महर्षयो भूत महा असुर उरगाः । अभिप्रयातस्य वनम् चिराय ते। हितानि कान्क्षन्तु दिशः च राघव ॥

padhvā mama ca nityam tvam kāmān samvardha yāhi bhoḥ | mayā arcitā deva gaṇāḥ śiva ādayo | maharṣayo bhūta mahā asura uragāḥ | abhiprayātasya vanam cirāya te| hitāni kānkṣantu diśaḥ ca rāghava ||

इति इव च अश्रु प्रतिपूर्ण लोचना । समाप्य च स्वस्त्ययनम् यथा विधि । प्रदक्षिणम् चैव चकार राघवम् । पुनः पुनः च अपि निपीड्य सस्वजे ॥

iti iva ca aśru pratipūrṇa locanā | samāpya ca svastyayanam yathā vidhi | pradakṣiṇam caiva cakāra rāghavam | punaḥ punaḥ ca api nipīḍya sasvaje ||

तथा तु देव्या स कृत प्रदक्षिणो । निपीड्य मातुः चरणौ पुनः पुनः । जगाम सीता निलयम् महा यशाः । स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥

tathā tu devyā sa kṛta pradakṣiṇo | nipīḍya mātuḥ caraṇau punaḥ punaḥ | jagāma sītā nilayam mahā yaśāḥ | sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā ||