Ramayana · Sarga 2.13

Sarga 13

सर्गः 13

Dasaratha tries to appease queen Kaikeyi

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
13.1VR-2-13-1

अतत् अर्हम् महा राजम् शयानम् अतथा उचितम् । ययातिम् इव पुण्य अन्ते देव लोकात् परिच्युतम् ॥

atat arham mahā rājam śayānam atathā ucitam | yayātim iva puṇya ante deva lokāt paricyutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनर्थरूपाmisfortune incarnateसिद्धार्थाwith her purpose fulfilledअङ्गनाthat womanअतदर्हम्who did not merit such treatmentअतथोचितम्who was not accustomed to that (treatment)पुण्यान्तेafter exhausting the merits (earned)देवलोकात्from the heavenपरिच्युतम्fallenययातिमिवlike Yayatiशयानम्lyingमहाराजम्to the maharaja (Dasaratha)अभीताfearlessभयदर्शिनीdisplaying fearपुनःagainतमेव वरम्those very boonsआकारयामासurged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe maharaja lying on the floor resembled (king) Yayati fallen from heaven after his merits (earned earlier) were exhausted. He neither deserved nor was accustomed to such (humiliating) treatment. Fearless Kaikeyi ,the incarnate of misfortune having accomplished her purpose, displyaing feigned fear, urged the king again (without inhibition), about the boons:

This translation covers verses 13.1–13.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाराज दशरथ उस अयोग्य और अनुचित अवस्था में पृथ्वी पर पड़े थे। उस समय वे पुण्य समाप्त होने पर देवलोक से भ्रष्ट हुए राजा ययाति के समान जान पड़ते थे। उनकी वैसी दशा देख अनर्थ की साक्षात् मूर्ति कैकेयी, जिसका प्रयोजन अभी तक सिद्ध नहीं हुआ था, जो लोकापवाद का भय छोड़ चुकी थी और श्रीराम से भरत के लिये भय देखती थी, पुनः उसी वर के लिये राजा को सम्बोधित करके कहने लगी-

This Hindi translation covers verses 13.1–13.2 together.

Hinglish
13.2VR-2-13-2

अनर्थ रूपा सिद्ध अर्थाअभीता भय दर्शिनी । पुनर् आकारयाम् आस तम् एव वरम् अन्गना ॥

anartha rūpā siddha arthāabhītā bhaya darśinī | punar ākārayām āsa tam eva varam anganā ||

HinglishWord meanings are shown with verse 13.1English is translated together with verse 13.1Hindi is translated together with verse 13.1
13.3VR-2-13-3

त्वम् कत्थसे महा राज सत्य वादी द्Rढ व्रतः । मम च इमम् वरम् कस्मात् विधारयितुम् इच्चसि ॥

tvam katthase mahā rāja satya vādī dRḍha vrataḥ | mama ca imam varam kasmāt vidhārayitum iccasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO maharajaसत्यवादीtruthfulदृढव्रतःsteadfast in your vowsत्वम्youकत्थसेused to boast ofममmyइमं वरम्this boonकस्मात्whyविधारयितुम्to avoidइच्छसिare seeking?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO great king you used to boast that you always speak the truth and are steadfast in your vows. Why are you now seeking to avoid granting me this boon?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! आप तो डींग मारा करते थे कि मैं बड़ा सत्यवादी और दृढ़प्रतिज्ञ हूँ, फिर आप मेरे इस वरदान को क्यों हजम कर जाना चाहते हैं ?’

Hinglish
13.4VR-2-13-4

एवम् उक्तः तु कैकेय्या राजा दश रथः तदा । प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तम् विह्वलन्न् इव ॥

evam uktaḥ tu kaikeyyā rājā daśa rathaḥ tadā | pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtam vihvalann iva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenकैकेय्याby Kaikeyiएवम्in this wayउक्तःhaving saidराजा दशरथःking Dasarathaक्रुद्धःin indignationमुहूर्तम्for a whileविह्वलन्निवas if in a state of deliriumततःafterwardsप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus addressed by Kaikeyi, king Dasaratha flew into a temper for a while, and then as if in a state of delirium, replied:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कैकेयी के ऐसा कहने पर राजा दशरथ दो घड़ी तक व्याकुलकी-सी अवस्था में रहे। तत्पश्चात् कुपित होकर उसे इस प्रकार उत्तर देने लगे—

Hinglish
13.5VR-2-13-5

म्Rते मयि गते रामे वनम् मनुज पुम्गवे । हन्त अनार्ये मम अमित्रे रामः प्रव्राजितः वनम् ॥

mRte mayi gate rāme vanam manuja pumgave | hanta anārye mama amitre rāmaḥ pravrājitaḥ vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनुजपुङ्गवेforemost among menरामेRamaवनंगतेexiledमयिmeमृतेbeing deadअनार्येO ignoble woman मम अमित्रे my enemyसकामाhaving satisfied your desireसुखिनी भवbe happyहन्तalas.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlas O ignoble woman, my enemy, your desire would be fulfilled after Rama, the foremost among men is exiled and I am dead. You will be happy thereafter

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ओ नीच! तू मेरी शत्रु है। नरश्रेष्ठ श्रीराम के वन में चले जाने पर जब मेरी मृत्यु हो जायगी, उस समय तू सफल मनोरथ होकर सुख से रहना

Hinglish
13.6VR-2-13-6

स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरह्म् । प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥

svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairahm | pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वर्गेऽपिeven in heavenअहम्Iप्रत्यादेशात्with repudiationअभिहितम्statedरामस्यabout Rama'sकुशलम्welfareदैवतैःby godsकथं खलुhowधारयिष्येwill I hold (convince)बतwhat a catastrophe.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven in heaven when the gods enquire about the welfare of Rama how will I convince them about his banishment repudiating the fact? What a catastrophe

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! स्वर्ग में भी जब देवता मुझसे श्रीराम का कुशल समाचार पूछेगे, उस समय मैं उन्हें क्या उत्तर दूंगा? यदि कहूँ, उन्हें वन में भेज दिया तो उसके बाद वे लोग जो मेरे प्रति धिक्कारपूर्ण बात कहेंगे, उसे कैसे सह सकूँगा? इसके लिये मुझे बड़ा खेद है

Hinglish
13.7VR-2-13-7

कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया । यदि सत्यम् ब्रवीम्य् एतत् तत् असत्यम् भविष्यति ॥

kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito mayā | yadi satyam bravīmy etat tat asatyam bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेय्याःof Kaikeyiप्रियकामेनfor the pleasureमयाby meरामःRamaप्रव्राजितःwas sent (to the forest)एतत्thisसत्यम्truthब्रवीमि यदिif I tellतत्thatअसत्यम्untruthभविष्यतिwill become.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf I tell the truth, 'To please Kaikeyi I have sent Rama to the forest', none will believe it and will consider it untruth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कैकेयी का प्रिय करने की इच्छा से उसके माँगे हुए वरदान के अनुसार मैंने श्रीराम को वन में भेज दिया, यदि ऐसा कहूँ और इसे सत्य बताऊँ तो मेरी वह पहली बात असत्य हो जायगी, जिसके द्वारा मैंने राम को राज्य देने का आश्वासन दिया है

Hinglish
13.8VR-2-13-8

अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान् । रामो लब्धो महाबाहुः स कथं त्यज्यते मया ॥

aputreṇa mayā putraḥ śrameṇa mahatā mahān | rāmo labdho mahābāhuḥ sa kathaṃ tyajyate mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अपुत्रेणwithout sonsमयाby meमहताwith greatश्रमेणwith effortमहान्mightyमहाबाहुःmightyarmedरामःRamaपुत्रःas sonलब्ध:obtainedसःheमयाby meकथम्howत्यज्यतेcan be abandoned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen I was issueless, I obtained mighty and valiant Rama with great effort as a son. How can I banish him?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं पहले पुत्रहीन था, फिर महान् परिश्रम करके मैंने जिन महातेजस्वी महापुरुष श्रीराम को पुत्र रूप में प्राप्त किया है, उनका मेरे द्वारा त्याग कैसे किया जा सकता है ?

Hinglish
13.9VR-2-13-9

शूर्श्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः । कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥

śūrśca kṛtavidyaśca jitakrodhaḥ kṣamāparaḥ | kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शूरःbraveकृतविद्यश्चlearned alsoजितक्रोधःone who has subdued angerक्षमापरःforgivingकमलपत्राक्षःone with eyes resembling lotus petalsरामःRamaमयाby meकथम्howविवास्यतेcan be sent on exile.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can I exile Rama, whose eyes resemble lotus petals, who is learned, who has subdued his anger and who is always full of forgiveness?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो शूरवीर, विद्वान्, क्रोधको जीतने वाले और क्षमापरायण हैं, उन कमलनयन श्रीराम को मैं देश निकाला कैसे दे सकता हूँ?

Hinglish
13.10VR-2-13-10

कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् । अभिराममहं रामम् प्रेषयिष्यामि दण्डकान् ॥

kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam | abhirāmamahaṃ rāmam preṣayiṣyāmi daṇḍakān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इन्दीवरश्यामम्complexion resembling blue lotusदीर्घबाहुम्one with long armsमहाबलम्one with immense strengthअभिरामम्a charming personरामम्to Ramaअहम्Iदण्डकान्to Dandakaकथम्howप्रेषयिष्यामिcan despatch.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama with a charming personality has a complexion like the blue lotus. He has long arms (with immense strength). How can I banish him to Dandaka forest?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनकी अङ्गकान्ति नीलकमल के समान श्याम है, भुजाएँ विशाल और बल महान् हैं, उन नयनाभिराम श्रीराम को मैं दण्डक वन में कैसे भेज सकूँगा?

Hinglish
13.11VR-2-13-11

सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च । दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥

sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca | duḥkhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुखानाम्happinessउचितस्यdeservesदुःखैःsufferingsअनुचितस्य चdoes not deserveधीमतःsagaciousरामस्यto Ramaदुःखम्distressकथं नामhowअनुपश्येयम्can I bear to see
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama deserves happiness not suffering. How can I bear to see such a sagacious Rama undergoing distress?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सदा सुख भोगने के ही योग्य हैं, कदापि दुःख भोगने के योग्य नहीं हैं, उन बुद्धिमान् श्रीराम को दुःख उठाते मैं कैसे देख सकता हूँ?

Hinglish
13.12VR-2-13-12

यदि दुःखमकृत्वाद्य मम संक्रमणं भवेत् । अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नु याम् ॥

yadi duḥkhamakṛtvādya mama saṃkramaṇaṃ bhavet | aduḥkhārhasya rāmasya tataḥ sukhamavāpnu yām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अदुःखार्हस्यone who does not deserve sufferingरामस्यof Ramaदुःखम्sorrowअकृत्वाnot inflictingममmyसंक्रमणम्reaching deathअद्यnowभवेत्if it happensततःtherefromसुखम्happinessअवाप्नुयाम्I shall experience.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf death comes to me right now I shall be very happy because I will not have to inflict suffering on Rama who does not deserve it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो दुःख भोगने के योग्य नहीं हैं, उन श्रीराम को यह वनवास का दुःख दिये बिना ही यदि मैं इस संसार से विदा हो जाता तो मुझे बड़ा सुख मिलता

Hinglish
13.13VR-2-13-13

नृशंसे पापसंकल्पे रामं स्त्यपराक्रमम् । किम् विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ॥

nṛśaṃse pāpasaṃkalpe rāmaṃ styaparākramam | kim vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृशंसेO cruel one पापसङ्कल्पे O woman of evil intentions कैकेयि Kaikeyiममmyप्रियम्dearसत्यपराक्रमम्truth as prowessरामम्to Ramaविप्रियेणharmfulकिम्whyयोजयसेarrangingलोकेin this worldमेto meअतुलाunequalledअकीर्तिःinfamyपरिभवश्चdisgraceध्रुवंthis is inevitable.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO cruel, malevolent Kaikeyi, why do you propose such a harmful act against Rama who has truth as his prowess and who is so dear to me? Certainly, you will get unparalleled infamy and disgrace in this world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ओ पापपूर्ण विचार रखने वाली पाषाणहृदया कैकेयि! सत्यपराक्रमी श्रीराम मुझे बहुत प्रिय हैं, तू मुझसे उनका विछोह क्यों करा रही है? अरी! ऐसा करने से निश्चय ही संसार में तेरी वह अपकीर्ति फैलेगी, जिसकी कहीं तुलना नहीं है’

Hinglish
13.14VR-2-13-14

अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे । तथा विलपतः तस्य परिभ्रमित चेतसः ॥

akīrtiratulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me | tathā vilapataḥ tasya paribhramita cetasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परिभ्रमितचेतसःwith a whirling mindतस्यof that Dasarathaतथाin that wayविलपतःlamenting सूर्यः the Sunअस्तमभ्यगमत्setरजनी चnight alsoअभ्यवर्तत चfell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Dasaratha was thus lamenting with a distracted mind, the Sun set and night fell.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार विलाप करते-करते राजा दशरथ का चित्त अत्यन्त व्याकुल हो उठा। इतने में ही सूर्यदेव अस्ताचल को चले गये और प्रदोषकाल आ पहुँचा

Hinglish
13.15VR-2-13-15

अस्तम् अभ्यगमत् सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत । सा त्रि यामा तथा आर्तस्य चन्द्र मण्डल मण्डिता ॥

astam abhyagamat sūryo rajanī ca abhyavartata | sā tri yāmā tathā ārtasya candra maṇḍala maṇḍitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाin that wayआर्त्तस्यof the anguishedविलपमानस्यwhile he was lamentingराज्ञःof the kingत्रियामाwith three yamasसाthatशर्वरीnightचन्द्रमण्डलमण्डिताadorned with the lunar orbन व्यभासतdid not shine.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetFor the king who was in deep anguish and in tears the night appeared dark even though it was adorned with the lunar orb.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह तीन पहरोंवाली रात यद्यपि चन्द्रमण्डलकी चारुचन्द्रिकासे आलोकित हो रही थी, तो भी उस समय आर्त होकर विलाप करते हुए राजा दशरथके लिये प्रकाश या उल्लास न दे सकी

Hinglish
13.16VR-2-13-16

राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी । तथैव उष्णम् विनिह्श्वस्य व्Rद्धो दशरथो न्Rपः ॥

rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī | tathaiva uṣṇam vinihśvasya vRddho daśaratho nRpaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वृद्धःagedदशरथः नृपःking Dasarathaतथैवin that way onlyउष्णम्hotविनिश्श्वस्यheaving sighsआर्तवत्like a sick manगगनासक्तलोचनःlooked at the sky with a fixed gazeदुःखम्pitiablyविललापlamented.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe old king Dasaratha, heaving hot sighs, started lamenting pitiably fixing his gaze at the sky like the sick:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बूढ़े राजा दशरथ निरन्तर गरम उच्छ्वास लेते हुए आकाश की ओर दृष्टि लगाये आर्त की भाँति दुःखपूर्ण विलाप करने लगे-

Hinglish
13.17VR-2-13-17

विललाप आर्तवद् दुह्खम् गगन आसक्त लोचनः । न प्रभातम् त्वया इच्चामि मया अयम् रचितः अन्जलिः ॥

vilalāpa ārtavad duhkham gagana āsakta locanaḥ | na prabhātam tvayā iccāmi mayā ayam racitaḥ anjaliḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नक्षत्रभूषणेadorned with starsभद्रेO auspiciouslooking oneनिशेO Night त्वया by youप्रभातम्dawnन इच्छामिI do not desireमेto meदयाkindnessक्रियताम्be doneमयाby meअयम्thisअञ्जलिःwith palms foldedरचितःis held.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O auspiciouslooking Night adorned with stars, I do not wish to see the dawn. O gentle night, be kind to me I pray with folded hands'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नक्षत्रमालाओं से अलंकृत कल्याणमयी रात्रिदेवि ! मैं नहीं चाहता कि तुम्हारे द्वारा प्रभात-काल लाया जाय। मुझपर दया करो मैं तुम्हारे सामने हाथ जोड़ता हूँ

Hinglish
13.18VR-2-13-18

अथवा गम्यताम् शीघ्रम् न अहम् इच्चामि निर्घ्Rणाम् । अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ॥

athavā gamyatām śīghram na aham iccāmi nirghRṇām | atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाorशीघ्रम्quicklyगम्यताम्let it goयत्कृतेfor whose sakeमहत्greatव्यसनम्misfortuneनिर्घृणाम्mercilessनृशंसाम्maliciousकैकयीम्Kaikeyiद्रष्टुम्to look atअहम्Iनेच्छामिdo not desire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Or, pass off quickly. I do not want to see this merciless, malicious Kaikeyi who is the cause of this great misfortune'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा शीघ्र बीत जाओ; क्योंकि जिसके कारण मुझे भारी संकट प्राप्त हुआ है, उस निर्दय और क्रूर कैकेयी को अब मैं नहीं देखना चाहता’

Hinglish
13.19VR-2-13-19

न्Rशम्साम् कैकेयीम् द्रष्टुम् यत् क्Rते व्यसनम् महत् । एवम् उक्त्वा ततः राजा कैकेयीम् सम्यत अन्जलिः ॥

nRśamsām kaikeyīm draṣṭum yat kRte vyasanam mahat | evam uktvā tataḥ rājā kaikeyīm samyata anjaliḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजाkingएवम्thusउक्त्वाhaving saidततःthenसंयताञ्जलिःwith folded handsकैकेयीम्to Kaikeyiप्रसादयामासappeasedपुनःagainकैकेयीम्to Kaikeyiइदं चthis word alsoअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving said this, the king spoke again with folded hands to Kaikeyi in order to appease her:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कैकेयी से ऐसा कहकर राजधर्म के ज्ञाता राजा दशरथ ने पुनः हाथ जोड़कर उसे मनाने या प्रसन्न करने की चेष्टा आरम्भ की—

Hinglish
13.20VR-2-13-20

प्रसादयाम् आस पुनः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् । साधु व्Rत्तस्य दीनस्य त्वद् गतस्य गत आयुषः ॥

prasādayām āsa punaḥ kaikeyīm ca idam abravīt | sādhu vRttasya dīnasya tvad gatasya gata āyuṣaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भद्रेO gentle ladyदेविO queenसाधुवृत्तस्यhaving good conductदीनस्यof this wretchत्वद्गतस्यdevoted to youगतायुषःof a man whose life is almost overविशेषतःespeciallyराज्ञःas a kingप्रसादःfavourक्रियताम्let it be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO gentle queen, I am an old man and my life is almost over. I am a wretch devoted to you. I am a man of good conduct. Do me this favour especially as I am king.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कल्याणमयी देवि! जो सदाचारी, दीन, तेरे आश्रित, गतायु (मरणासन्न) और विशेषतः राजा है —ऐसे मुझ दशरथ पर कृपा कर

Hinglish
13.21VR-2-13-21

प्रसादः क्रियताम् देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः । शून्येन खलु सुश्रोणि मया इदम् समुदाह्Rतम् ॥

prasādaḥ kriyatām devi bhadre rājño viśeṣataḥ | śūnyena khalu suśroṇi mayā idam samudāhRtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुश्रोणिfairhipped ladyमयाby meइदम्all thisशून्येin the skyन खलु समुदाहृतम्indeed has not been toldबालेO young ladyमेto meसाधुvery wellप्रसादम्favourकुरुdoसहृदया असि हिsurely you are kindhearted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO lady with fair hips, I hope whatever I have said has not been a cry in the (empty) sky. O young lady show me this favour. Surely you are kindhearted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुन्दर कटिप्रदेश वाली केकयनन्दिनि ! मैंने जो यह श्रीराम को राज्य देने की बात कही है, वह किसी सूनेघर में नहीं, भरी सभा में घोषित की है, अतः बाले! तूबड़ी सहृदय है; इसलिये मुझ पर भलीभाँति कृपा कर (जिससे सभासदों द्वारा मेरा उपहास न हो)

Hinglish
13.22VR-2-13-22

कुरु साधु प्रसादम् मे बाले सह्Rदया हि असि । प्रसीद देवि रामो मे त्वद्धत्तं राज्यमव्ययम् ॥

kuru sādhu prasādam me bāle sahRdayā hi asi | prasīda devi rāmo me tvaddhattaṃ rājyamavyayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO queenप्रसीदbe pleasedरामःRamaत्वद्दत्तम्given by youमे राज्यम्my kingdomलभताम्will receiveअसितापाङ्गेO one with dark eyelashesपरम्very greatयशःfameअवाप्नुहिacquire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO queen with beautiful, dark eyelashes, show pity on me. Let Rama receive this unbounded kingdom through you and you acquire fame.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! प्रसन्न हो जा। कजरारे नेत्रप्रान्तवाली प्रिये ! मेरे श्रीराम तेरे ही दिये हुए इस अक्षय राज्य को प्राप्त करें, इससे तुझे उत्तम यश की प्राप्ति होगी

Hinglish
13.23VR-2-13-23

लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नुहि । मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च ॥

labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpnuhi | mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुरुश्रोणिO one with heavy hips चारुमुखेक्षणे having charming eyes and a beautiful faceममfor meरामस्यof Ramaलोकस्यof the worldगुरूणाम्to all the preceptorsभरतस्य चof Bharata alsoप्रियम्pleasingएतत्this actकुरुdo.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO lady with heavy hips, charming eyes and a beautiful face, do this favour to me, to Rama, to the world, to all the preceptors and to Bharata too.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पृथुल नितम्बवाली देवि! सुमुखि! सुलोचने! यह प्रस्ताव मुझको, श्रीराम को, समस्त प्रजावर्ग को, गुरुजनों को तथा भरत को भी प्रिय होगा, अतः इसे पूर्ण कर’

Hinglish
13.24VR-2-13-24

प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे । विशुद्ध भावस्य सु दुष्ट भावा । दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः । श्रुत्वा विचित्रम् करुणम् विलापम् । भर्तुर् न्Rशम्सा न चकार वाक्यम् ॥

priyametadguruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe | viśuddha bhāvasya su duṣṭa bhāvā | dīnasya tāmrāśrukalasya rājñaḥ | śrutvā vicitram karuṇam vilāpam | bhartur nRśamsā na cakāra vākyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुदुष्टभावाa lady with wicked thoughtsनृशंसाheartlessविशुद्धभावस्यof pure (kind) feelingताम्रेक्षणस्यof one with eyes rendered redअश्रुकलस्यfilled with tearsभर्तुःhusbandराज्ञःking'sविचित्रम्in various waysकरुणं विलापम्piteous wailingश्रुत्वाhaving heardवाक्यंthat wordन चकारdid not obey.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king with a clean heart, whose eyes had been rendered red with weeping wailed piteously. Even after hearing it, that malicious woman full of wicked thoughts did not act upon his word.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजा के हृदय का भाव अत्यन्त शुद्ध था, उनके आँसूभरे नेत्र लाल हो गये थे और वे दीनभाव से विचित्र करुणाजनक विलाप कर रहे थे, किंतु मन में दूषित विचार रखनेवाली निष्ठुर कैकेयी ने पति के उस विलाप को सुनकर भी उनकी आज्ञा का पालन नहीं किया

Hinglish
13.25VR-2-13-25

ततः स राजा पुनर् एव मूर्चितः । प्रियाम् अतुष्टाम् प्रतिकूल भाषिणीम् । समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनम् प्रति । क्षितौ विसम्ज्ञो निपपात दुह्खितः ॥

tataḥ sa rājā punar eva mūrcitaḥ | priyām atuṣṭām pratikūla bhāṣiṇīm | samīkṣya putrasya vivāsanam prati | kṣitau visamjño nipapāta duhkhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुत्रस्यson'sविवासनं प्रतिabout banishmentप्रतिकूलभाषिणीम्speaking the oppositeअतुष्टाम्not satisfiedप्रियाम्beloved wifeसमीक्ष्यhaving seenदुःखितःstruck with griefततःthereafterसः राजाthat kingपुनरेवagainमूर्छितःhaving faintedविसंज्ञःlosing consciousnessक्षितौon the ground (floor)निपपातfell down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing his dear wife not pleased (despite his pleadings) and urging him, to the contrary, for the banishment of his son, the king overcome with grief fell down unconscious on the floor.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(इतनी अनुनय-विनयके बाद भी) जब प्रिया कैकेयी किसी तरह संतुष्ट न हो सकी और बराबर प्रतिकूल बात ही मुँह से निकालती गयी, तब पुत्र के वनवास की बात सोचकर राजा पुनः दुःख के मारे मूिर्च्छत हो गये और सुध-बुध खोकर पृथ्वी पर गिर पड़े

Hinglish
13.26VR-2-13-26

इतीव राज्ञो व्य्थितस्य सा निशा । जगाम घोरं स्वसतो मनस्विनः । विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा । निवारयामास स राजसत्तमः ॥

itīva rājño vythitasya sā niśā | jagāma ghoraṃ svasato manasvinaḥ | vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā | nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इतीवlike thisव्यथितस्यafflicted with griefमनस्विनःof that highmindedराज्ञःof kingघोरम्dreadfulश्वसतःheaving deep sighsसा निशाthat nightजगामpassed offसः राजसत्तमःthat eminent kingविबोध्यमानःbeing awakened (by panegyrists)तदाthenप्रतिबोधनम्not to awakenनिवारयामासstopped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe night passed off with the highminded king lamenting this way and heaving deep sighs. When he got up, the eminent king stopped (the panegyrists) awakening him. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः।। Thus ends the thirteenth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार व्यथित होकर भयंकर उच्छ्वास लेते हुए मनस्वी राजा दशरथ की वह रात धीरे-धीरे बीत गयी। प्रातःकाल राजा को जगाने के लिये मनोहर वाद्यों के साथ मङ्गलगान होने लगा, परंतु उन राजशिरोमणिने तत्काल मनाही भेजकर वह सब बंद करा दिया

Hinglish