Ramayana · Sarga 2.119

Sarga 119

सर्गः 119

Rama, Lakshmana and Sita take leave of Atri and Anasuya

Full sarga summary

Rama, Lakshmana and Sita take leave of Atri and Anasuya -- enter the Dandaka forest.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
119.1VR-2-119-1

अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् । पर्य्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम् ॥ २.११९. ॥

anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām | paryyaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मज्ञाknower of righteousnessअनसूया तुAnasuya on her partताम्all thatमहतीं कथाम्great narrativeश्रुत्वाhaving heardमैथिलीम्Sitaशिरसिon headआघ्रायhaving smeltबाहुभ्याम्with armsपर्यष्वजतembraced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen righteous Anasuya, having heard the great story of Sita, kissed her on the forehead and embraced her with both the arms.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)धर्म को जानने वाली अनसूया ने उस लंबी कथा को सुनकर मिथिलेशकुमारी सीता को अपनी दोनों भुजाओं से अङ्क में भर लिया और उनका मस्तक सूंघकर कहा

Hinglish
119.2VR-2-119-2

व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया । यथा स्वयम्वरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया । रमे ऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि ॥ २.११९. ॥

vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā | yathā svayamvaraṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ hi śrutaṃ mayā | rame 'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयाby youव्यक्ताक्षरपदम्with each word and each syllable uttered clearlyचित्रम्wonderfulमधुरम्sweetभाषितम्spokenस्वयंवरम्the ceremony in which the bride chooses the groom of her own accordयथाasवृत्तम्it happenedतत्सर्वंall thatमयाby meश्रुतं हिhas been heardमधुरभाषिणिO sweetspeaking, Sitaतेyourकथयाin the storyअहम्Iदृढम् रमेI enjoy greatly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou have related wonderfully and sweetly your Swayamvara with each word and each syllable uttered clearly. I have heard everything as it happened. O sweetspeaking Sita, I have greatly enjoyed your story.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बेटी! तुमने सुस्पष्ट अक्षर वाले शब्दों में यह विचित्र एवं मधुर प्रसङ्ग सुनाया। तुम्हारा स्वयंवर जिस प्रकार हुआ था, वह सब मैंने सुन लिया

Hinglish
119.3VR-2-119-3

रविरस्तं गत: श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम् । दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं पतत्ऺित्रणाम् । सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनि: ॥ २.११९. ॥

ravirastaṃ gata: śrīmānupohya rajanīṃ śivām | divasaṃ pratikīrṇānāmāhārārthaṃ patatऺitraṇām | sandhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvani: || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्resplendentरविःSunशिवाम्auspiciousरजनीम्nightउपोह्यafter drawing nearअस्तगतःhas setदिवसम्during dayआहारार्थम्for the sake of foodप्रतिकीर्णानाम्forage far and wideसन्ध्याकालेin the twilightनिद्रार्थम्for the sake of sleepनिलीनानाम्restingपतत्रिणाम्of birdsध्वनिःsoundश्रूयतेis heard.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe resplendent Sun has set. The auspcious night is drawing near. The birds who forage far and wide for food during the day return to their nests to rest for the night. You can hear them twittering.

This translation covers verses 119.3–119.4 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मधुरभाषिणी सीते! तुम्हारी इस कथा में मेरा मन बहुत लग रहा है; तथापि तेजस्वी सूर्यदेव रजनी की शुभ वेला को निकट पहुँचाकर अस्त हो गये। जो दिन में चारा चुगने के लिये चारों ओर छिटके हुए थे, वे पक्षी अब संध्याकाल में नींद लेने के लिये अपने घोंसलों में आकर छिप गये हैं; उनकी यह ध्वनि सुनायी दे रही है

This Hindi translation covers verses 119.3–119.4 together.

Hinglish
119.4VR-2-119-4

एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनय: कलशोद्यता: । सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कला: ॥ २.११९. ॥

ete cāpyabhiṣekārdrā munaya: kalaśodyatā: | sahitā upavartante salilāplutavalkalā: || 2.119. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 119.3English is translated together with verse 119.3Hindi is translated together with verse 119.3
119.5VR-2-119-5

ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपूर्वकम् । कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धत: ॥ २.११९. ॥

ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipūrvakam | kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhata: || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एते मुनयः चthese sagesअभिषेकार्द्राःwet through ablutionकलशोद्यताःcarrying waterpitchersसलिलाप्लुतवल्कलाःtheir bark robes soaked with waterसहिता:in groupsउपवर्तन्तेare returning.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe sages also are returning in groups with waterpitchers filled with water and their bark robes soaked with water after their ceremonial bath.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये जल से भीगे हुए वल्कल धारण करने वाले मुनि, जिनके शरीर स्नान के कारण आर्द्र दिखायी देते हैं, जलसे भरे कलश उठाये एक साथ आश्रम की ओर लौट रहे हैं

Hinglish
119.6VR-2-119-6

अल्पपर्णाहि तरवो घनीभूता: समन्तत: । विप्रकृष्टेपि देशे ऽस्मिन्न प्रकाशन्ति वै दिश: ॥ २.११९. ॥

alpaparṇāhi taravo ghanībhūtā: samantata: | viprakṛṣṭepi deśe 'sminna prakāśanti vai diśa: || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋषीणाम्of the asceticsअग्निहोत्रेषुin Agnihotra sacrificesविधिपूर्वकम्dulyहुतेषुoblations offeredकपोताङ्गारुणःtawny like the pigeon's bodyधूमःsmokeपवनोद्धतःraised by the windदृश्यतेis seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe ascetics have duly offered oblations to the fire in Agnihotra sacrifices and the smoke, tawny like the pigeon's body, emanates wafted by the wind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महर्षि (अत्रि) ने विधिपूर्वक अग्निहोत्र-सम्बन्धी होमकर्म सम्पन्न कर लिया है, अतः वायु के वेग से ऊपर को उठा हुआ यह कबूतर के कण्ठ की भाँति श्यामवर्ण का धूम दिखायी दे रहा है

Hinglish
119.7VR-2-119-7

रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्तत: । तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते ॥ २.११९. ॥

rajanīcarasattvāni pracaranti samantata: | tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समन्ततःon all sidesअल्पपर्णाःwith sparse leavesतरवःtreesघनीभूताःhave grown denseविप्रकृष्टेन्द्रियेwith disturbed sensesअस्मिन् देशेin this regionदिशःthe four quartersन प्रकाशन्ति वैno longer look bright.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe trees with sparse leaves all over have grown dense, the quarters in the distant region are no longer discernible by the senses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपनी इन्द्रियों से दूर देश में चारों ओर जो वृक्ष दिखायी देते हैं, वे थोड़े पत्तेवाले होने पर भी अन्धकार से व्याप्त हो घनीभूत हो गये हैं; अतएव दिशाओं का भान नहीं हो रहा है

Hinglish
119.8VR-2-119-8

सम्प्रवृद्धा निशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता । जोत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यते ऽभ्युदितो ऽम्बरे ॥ २.११९. ॥

sampravṛddhā niśā sīte nakṣatrasamalaṅkṛtā | jotsnāprāvaraṇaścandro dṛśyate 'bhyudito 'mbare || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रजनीचरसत्वानिthe beings that range by nightसमन्ततःeverywhereप्रचरन्तिare wanderingएते तपोवनमृगाःthese deer of the penance groveवेदितीर्थेषुaround sacred altarsशेरतेare sleeping.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe night rangers have started moving everywhere and the deer in the penance grove are beginning to sleep around the sacred altars.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रात को विचरने वाले प्राणी (उल्लू आदि) सब ओर विचरण कर रहे हैं तथा ये तपोवन के मृग पुण्यक्षेत्र स्वरूप आश्रम के वेदी आदि विभिन्न प्रदेशों में सो रहे हैं

Hinglish
119.9VR-2-119-9

गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव । कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहं परितोषिता ॥ २.११९. ॥

gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava | kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीतेO Sitaनक्षत्रसमलङ्कृताadorned with starsनिशाnightसम्प्रवृत्ताhas commencedज्योत्स्नाप्रावरणःspread with the mantle of moonlightचन्द्रःmoonअम्बरेin the skyअभ्युदितःis risingदृश्यतेis appearing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita, adorned with stars, the night has commenced. You can see the moon rising in the sky spreading his mantle of light.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! अब रात हो गयी, वह नक्षत्रों से सज गयी है। आकाश में चन्द्रदेव चाँदनी की चादर ओढ़े उदित दिखायी देते हैं

Hinglish
119.10VR-2-119-10

अलङ्कुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि । प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालङ्कारशोभिता ॥ २.११९. ॥

alaṅkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili | prītiṃ janaya me vatse divyālaṅkāraśobhitā || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गम्यताम्you may go nowअनुजानामिI give you my consentरामस्यto Ramaअनुचरी भवbe his companionमधुरम्sweetlyकथयन्त्याstorytellingत्वयाby youअहम्Iपरितोषिताthoroughly contented.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith my permission you may go now and be a companion of Rama. I am thoroughly contented with your story told so sweetly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः अब जाओ, मैं तुम्हें जाने की आज्ञा देती हूँ। जाकर श्रीरामचन्द्रजी की सेवा में लग जाओ। तुमने अपनी मीठी-मीठी बातों से मुझे भी बहुत संतुष्ट किया है

Hinglish
119.11VR-2-119-11

सा तथा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा । प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ ॥ २.११९. ॥

sā tathā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā | praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलिO Sitaत्वम्youममmyप्रत्यक्षं तावत्in my presenceअलङ्कुरुadorn yourselfवत्सेdear childदिव्यालङ्कारशोभिताadorned with divine ornamentsमेto meप्रीतिम्delightजनयcause me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita, adorn yourself in my presence. Dear child, permit me the pleasure of adorning you with these divine ornaments.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बेटी! मिथिलेशकुमारी! पहले मेरी आँखों के सामने अपने-आपको अलंकृत करो। इन दिव्य वस्त्र और आभूषणों को धारण करके इनसे सुशोभित हो मुझे प्रसन्न करो’

Hinglish
119.12VR-2-119-12

तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वर: । राघव: प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥ २.११९. ॥

tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ vara: | rāghava: prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरसुतोपमाresembling the daughter of a godसा सीताthat Sitaतथाin that wayसमलङ्कुत्यhaving adornedतस्यैto herशिरसाwith her headप्रणम्यsaluting with reverenceरामम्to Ramaअभिमुखीtowardsययौwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita, adorned, looked like the daughter of a god. She bowed at the feet of Anasuya in reverence and set out to meet Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर देवकन्या के समान सुन्दरी सीता ने उस समय उन वस्त्राभूषणों से अपना शृङ्गार किया और अनसूया के चरणों में सिर झुकाकर प्रणाम करने के अनन्तर वे श्रीराम के सम्मुख गयीं

Hinglish
119.13VR-2-119-13

न्यवेदयत्तत: सर्वं सीता रामाय मैथिली । प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजम् ॥ २.११९. ॥

nyavedayattata: sarvaṃ sītā rāmāya maithilī | prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajam || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वदताम्among those eloquent oneवरःexcellentराघवःRamaतथाin that wayभूषिताम्adornedसीताम्Sitaददर्शbeheldतपस्विन्याःof the female asceticप्रीतिदानेनwith gifts of loveजहर्ष चrejoiced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the most eloquent among men, saw Sita adorned, and rejoiced at the gifts of love given by the ascetic Anasuya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम ने जब इस प्रकार सीता को वस्त्र और आभूषणों से विभूषित देखा, तब तपस्विनी अनसूया के उस प्रेमोपहार के दर्शन से वक्ताओं में श्रेष्ठ श्रीरघुनाथजी को बड़ी प्रसन्नता हुई

Hinglish
119.14VR-2-119-14

प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथ: । मैथिल्या: सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥ २.११९. ॥

prahṛṣṭastvabhavadrāmo lakṣmaṇaśca mahāratha: | maithilyā: satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलीthe princess of MithilaसीताSitaततःthere afterतपस्विन्याःof ascetic Anasuyaप्रीतिदानम्gifts of loveवसनाभरणस्रजम्raiment, jewellery and garlandsसर्वम्everythingरामायto Ramaन्यवेदयत्related.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita the princess of Mithila related everything to Rama and showed him the gifts of love given by ascetic Anasuya -- raiment, jewellery and garlands.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय मिथिलेशकुमारी सीता ने तपस्विनी अनसूया के हाथ से जिस प्रकार वस्त्र, आभूषण और हार आदि का प्रेमोपहार प्राप्त हुआ था, वह सब श्रीरामचन्द्रजी से कह सुनाया

Hinglish
119.15VR-2-119-15

ततस्तां शर्वरीं प्रीत: पुण्यां शशिनिभानन: । अर्चितस्तापसै: सिद्धैरुवास रघुनन्दन: ॥ २.११९. ॥

tatastāṃ śarvarīṃ prīta: puṇyāṃ śaśinibhānana: | arcitastāpasai: siddhairuvāsa raghunandana: || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaमहारथःgreat charioteerलक्ष्मणश्चLakshmana alsoमानुषेषुamong mortalsसुदुर्लभाम्very difficult to obtainमैथिल्याःto Sitaसत्क्रियाम्the honourदृष्ट्वाhaving seenप्रहृष्टः अभवत्was gratified.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama the great charioteer and Lakshmana were exceedingly gratified to see the honour conferred on Sita, rare among mortals.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भगवान् श्रीराम और महारथी लक्ष्मण सीता का वह सत्कार, जो मनुष्यों के लिये सर्वथा दुर्लभ है, देखकर बहुत प्रसन्न हुए

Hinglish
119.16VR-2-119-16

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान् । आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान् वनगोचरान् ॥ २.११९. ॥

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān | āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasān vanagocarān || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterशशिनिभाननःface like the Moonरघुनन्दनःthe descendant of Raghuसिद्धैःby the acomplishedतापसैःby asceticsअर्चितःhospitality having been extendedप्रीतःin delightपुण्याम्holyतां शर्वरीम्that nightउवासpassed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, the descendant of Raghu, whose countenance resembled the Moon, having received the hospitality of the accomplished ascetics, passed that holy night in delight.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर समस्त तपस्विजनों से सम्मानित हुए रघुकुलनन्दन श्रीराम ने अनसूया के दिये हुए पवित्र अलंकार आदि से अलंकृत चन्द्रमुखी सीता को देखकर बड़ी प्रसन्नता के साथ वहाँ रात्रिभर निवास किया

Hinglish
119.17VR-2-119-17

तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिण: । वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसै: समभिप्लुतम् ॥ २.११९. ॥

tāvūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇa: | vanasya tasya sañcāraṃ rākṣasai: samabhiplutam || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्याम्thatरात्र्याम्nightव्यतीतायाम्had passed awayनरव्याघ्रौthe two great menअभिषिच्यhaving bathedहुताग्निकान्who performed their fireofferingsवनगोचरान्inhabiting the forestतापसान्asceticsअपृच्छेताम्took leave of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNight over, the two best men, Rama and Lakshmana, after their ablution took leave of the ascetics inhabiting the forest who offered morning oblations to the fire .

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह रात बीतने पर जब सभी वनवासी तपस्वी मुनि स्नान करके अग्निहोत्र कर चुके, तब पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण ने उनसे जाने के लिये आज्ञा माँगी

Hinglish
119.18VR-2-119-18

रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव । वसन्त्यस्मिन् महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशना: ॥ २.११९. ॥

rakṣāṃsi puruṣādāni nānārūpāṇi rāghava | vasantyasmin mahāraṇye vyālāśca rudhirāśanā: || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनचराःdwellers in the forestधर्मचारिणःfollowing the righteousnessते तापसाःthose asceticsतस्य वनस्यof that forestसञ्चारम्movementराक्षसैःwith demonsसमभिप्लुतम्inundatedतौaddressing both of themऊचुःsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe righteous ascetics dwelling in the forest informed both Rama and Lakshmana that part of the forest infested by demons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब वे धर्मपरायण वनवासी तपस्वी उन दोनों भाइयों से इस प्रकार बोले—’रघुनन्दन! इस वन का मार्ग राक्षसों से आक्रान्त है—यहाँ उनका उपद्रव होता रहता है। इस विशाल वन में नानारूपधारी नरभक्षी राक्षस तथा रक्तभोजी हिंसक पशु निवास करते हैं

This Hindi translation covers verses 119.18–119.19 together.

Hinglish
119.19VR-2-119-19

उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं धर्मचारिणम् । अदन्त्यस्मिन् महारण्ये तान्निवारय राघव ॥ २.११९. ॥

ucchiṣṭaṃ vā pramattaṃ vā tāpasaṃ dharmacāriṇam | adantyasmin mahāraṇye tānnivāraya rāghava || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO Ramaअस्मिन् महारण्येin this great forestपुरुषादानिmaneatersनानारूपाणिin various formsरक्षांसिdemonsरुधिराशनाःblooddrinkingव्यालाश्चwild animalsवसन्तिare living.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, this great forest is haunted by carnivorous demons who can assume any form and by blooddrinking wild animals.

HinglishHindi is translated together with verse 119.18
119.20VR-2-119-20

एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने । अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥ २.११९. ॥

eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane | anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaअस्मिन् महारण्येin this great forestउच्छिष्टं वाor impureप्रमत्तं वाor not alertतापसम्an asceticअदन्तिthey (eat) devourतान्themनिवारयprevent them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, in this great forest demons will devour the ascetics if they find them impure or intoxicated or indolent. Prevent them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राघवेन्द्र ! जो तपस्वी और ब्रह्मचारी यहाँ अपवित्र अथवा असावधान अवस्था में मिल जाता है, उसे वे राक्षस और हिंसक जन्तु इस महान् वन में खा जाते हैं; अतः आप उन्हें रोकिये—यहाँ से मार भगाइये

Hinglish
119.21VR-2-119-21

इतीव तै: प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजै: कृत: स्वस्त्ययन: परं तप: । वनं सभार्य्य: प्रविऺवेश राघव: सलक्ष्मण: सूर्य्यमिवाभ्रमण्डलम् ॥ २.११९. ॥

itīva tai: prāñjalibhistapasvibhirdvijai: kṛta: svastyayana: paraṃ tapa: | vanaṃ sabhāryya: praviऺveśa rāghava: salakṣmaṇa: sūryyamivābhramaṇḍalam || 2.119. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaएषः वनेin the forestफलानिfruitsआहरताम्of those gatheringमहर्षीणाम्asceticsएष पन्थाःthis pathअनेनthrough this pathदुर्गम्impassableवनम्the forestगन्तुम्to goतेto youक्षमम्is safe.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, this is the one path in the forest used by the ascetics to gather fruits. You can safely cross the otherwise impassable forest through this path.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुकुलभूषण! यही वह मार्ग है, जिससे महर्षि लोग वन के भीतर फल-मूल लेने के लिये जाते हैं। आपको भी इसी मार्ग से इस दुर्गम वन में प्रवेश करना चाहिये’

Hinglish