Sarga 53

खम् उत्पतन्तम् तम् दृष्ट्वा मैथिली जनक आत्मजा । दुःखिता परम उद्विग्ना भये महति वर्तिनी ॥

kham utpatantam tam dṛṣṭvā maithilī janaka ātmajā | duḥkhitā parama udvignā bhaye mahati vartinī ||

रोष रोदन ताम्राक्षी भीमाक्षम् राक्षस अधिपम् । रुदती करुणम् सीता ह्रियमाणा इदम् अब्रवीत् ॥

roṣa rodana tāmrākṣī bhīmākṣam rākṣasa adhipam | rudatī karuṇam sītā hriyamāṇā idam abravīt ||

न व्यपत्रपसे नीच कर्मणा अनेन रावण । ज्ञात्वा विरहिताम् यो माम् चोरयित्वा पलायसे ॥

na vyapatrapase nīca karmaṇā anena rāvaṇa | jñātvā virahitām yo mām corayitvā palāyase ||

त्वया एव नूनम् दुष्टात्मन् भीरुणा हर्तुम् इच्छता । मम अपवाहितो भर्ता मृग रूपेण मायया ॥

tvayā eva nūnam duṣṭātman bhīruṇā hartum icchatā | mama apavāhito bhartā mṛga rūpeṇa māyayā ||

यो हि माम् उद्यतः त्रातुम् सो अपि अयम् विनिपातितः । गृध्र राजः पुराणो असौ श्वशुरस्य सखा मम ॥

yo hi mām udyataḥ trātum so api ayam vinipātitaḥ | gṛdhra rājaḥ purāṇo asau śvaśurasya sakhā mama ||

परमम् खलु ते वीर्यम् दृश्यते राक्षसाधम । विश्राव्य नामधेयम् हि युद्धे न अस्मि जिता त्वया ॥

paramam khalu te vīryam dṛśyate rākṣasādhama | viśrāvya nāmadheyam hi yuddhe na asmi jitā tvayā ||

ईदृशम् गर्हितम् कर्म कथम् कृत्वा न लज्जसे । स्त्रियाः च हरणम् नीच रहिते च परस्य च ॥

īdṛśam garhitam karma katham kṛtvā na lajjase | striyāḥ ca haraṇam nīca rahite ca parasya ca ||

कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् । सुनृशम्सम् अधर्मिष्ठम् तव शौण्डीर्य मानिनः ॥

kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam | sunṛśamsam adharmiṣṭham tava śauṇḍīrya māninaḥ ||

धिक् ते शौर्यम् च सत्त्वम् च यत् त्वया कथितम् तदा । कुल आक्रोशकरम् लोके धिक् ते चारित्रम् ईदृशम् ॥

dhik te śauryam ca sattvam ca yat tvayā kathitam tadā | kula ākrośakaram loke dhik te cāritram īdṛśam ||

किम् शक्यम् कर्तुम् एवम् हि यत् जवेन एव धावसि । मुहूर्तम् अपि तिष्ठस्व न जीवन् प्रतियास्यसि ॥

kim śakyam kartum evam hi yat javena eva dhāvasi | muhūrtam api tiṣṭhasva na jīvan pratiyāsyasi ||

न हि चक्षुः पथम् प्राप्य तयोः पार्थिव पुत्रयोः । स सैन्यो अपि समर्थः त्वम् मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥

na hi cakṣuḥ patham prāpya tayoḥ pārthiva putrayoḥ | sa sainyo api samarthaḥ tvam muhūrtam api jīvitum ||

न त्वम् तयोः शर स्पर्शम् सोढुम् शक्तः कथंचन । वने प्रज्वलितस्य इव स्पर्शम् अग्नेः विहंगमः ॥

na tvam tayoḥ śara sparśam soḍhum śaktaḥ kathaṃcana | vane prajvalitasya iva sparśam agneḥ vihaṃgamaḥ ||

साधु कृत्वा आत्मनः पथ्यम् साधु माम् मुंच रावण । मत् प्रधर्षण रुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिः मम ॥

sādhu kṛtvā ātmanaḥ pathyam sādhu mām muṃca rāvaṇa | mat pradharṣaṇa ruṣṭo hi bhrātrā saha patiḥ mama ||

विधास्यति विनाशाय त्वम् माम् यदि न मुंचसि । येन त्वम् व्यवसायेन बलात् माम् हर्तुम् इच्छसि ॥

vidhāsyati vināśāya tvam mām yadi na muṃcasi | yena tvam vyavasāyena balāt mām hartum icchasi ||

व्यवसायः तु ते नीच भविष्यति निरर्थकः । न हि अहम् तम् अपश्यन्ती भर्तारम् विबुध उपमम् ॥

vyavasāyaḥ tu te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ | na hi aham tam apaśyantī bhartāram vibudha upamam ||

उत्सहे शत्रु वशगा प्राणान् धारयितुम् चिरम् । न नूनम् च आत्मनः श्रेयः पथ्यम् वा समवेक्षसे ॥

utsahe śatru vaśagā prāṇān dhārayitum ciram | na nūnam ca ātmanaḥ śreyaḥ pathyam vā samavekṣase ||

मृत्यु काले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते । मुमूर्षूणाम् तु सर्वेषाम् यत् पथ्यम् तत् न रोचते ॥

mṛtyu kāle yathā martyo viparītāni sevate | mumūrṣūṇām tu sarveṣām yat pathyam tat na rocate ||

पश्यामि इव हि कण्ठे त्वाम् काल पाश अवपाशितम् । यथा च अस्मिन् भय स्थाने न बिभेषि दशानन ॥

paśyāmi iva hi kaṇṭhe tvām kāla pāśa avapāśitam | yathā ca asmin bhaya sthāne na bibheṣi daśānana ||

व्यक्तम् हिरण्मयान् हि त्वम् संपश्यसि मही रुहान् । नदीम् वैतरणीम् घोराम् रुधिर ओघ विवाहिनीम् ॥

vyaktam hiraṇmayān hi tvam saṃpaśyasi mahī ruhān | nadīm vaitaraṇīm ghorām rudhira ogha vivāhinīm ||

खड्ग पत्र वनम् चैव भीमम् पश्यसि रावण । तप्त कांचन पुष्पाम् च वैदूर्य प्रवर च्छदाम् ॥

khaḍga patra vanam caiva bhīmam paśyasi rāvaṇa | tapta kāṃcana puṣpām ca vaidūrya pravara cchadām ||

द्रक्ष्यसे शाल्मलीम् तीक्ष्णाम् आयसैः कण्टकैः चिताम् । न हि त्वम् ईदृशम् कृत्वा तस्य अलीकम् महात्मनः ॥

drakṣyase śālmalīm tīkṣṇām āyasaiḥ kaṇṭakaiḥ citām | na hi tvam īdṛśam kṛtvā tasya alīkam mahātmanaḥ ||

धारितुम् शक्स्यसि चिरम् विषम् पीत्वा इव निर्घृणः । बद्धः त्वम् काल पाशेन दुर्निवारेण रावण ॥

dhāritum śaksyasi ciram viṣam pītvā iva nirghṛṇaḥ | baddhaḥ tvam kāla pāśena durnivāreṇa rāvaṇa ||

क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुः मम महात्मनः । निमेष अन्तर मात्रेण विना भ्रातरम् आहवे ॥

kva gato lapsyase śarma bhartuḥ mama mahātmanaḥ | nimeṣa antara mātreṇa vinā bhrātaram āhave ||

राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश । कथम् स राघवो वीरः सर्व अस्त्र कुशलो बली ॥

rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa | katham sa rāghavo vīraḥ sarva astra kuśalo balī ||

न त्वाम् हन्यात् शरैः तीक्ष्णैः इष्ट भार्या अपहारिणम् । एतत् च अन्यत् च परुषम् वैदेही रावण अंक गा । भय शोक समाविष्टा करुणम् विललाप ह ॥

na tvām hanyāt śaraiḥ tīkṣṇaiḥ iṣṭa bhāryā apahāriṇam | etat ca anyat ca paruṣam vaidehī rāvaṇa aṃka gā | bhaya śoka samāviṣṭā karuṇam vilalāpa ha ||

तथा भृश आर्ताम् बहु चैव भाषिणीम्विललाप पूर्वम् करुणम् च भामिनीम् । जहार पापः तरुणीम् विवेष्टतीम्नृपात्मजाम् आगत गात्र वेपथुम् ॥

tathā bhṛśa ārtām bahu caiva bhāṣiṇīmvilalāpa pūrvam karuṇam ca bhāminīm | jahāra pāpaḥ taruṇīm viveṣṭatīmnṛpātmajām āgata gātra vepathum ||