Sarga 47

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा । परिव्राजक रूपेण शशंस आत्मानम् आत्मना ॥

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā | parivrājaka rūpeṇa śaśaṃsa ātmānam ātmanā ||

ब्राह्मणः च अतिथिः च एष अनुक्तो हि शपेत माम् । इति ध्यात्वा मुहूर्तम् तु सीता वचनम् अब्रवीत् ॥

brāhmaṇaḥ ca atithiḥ ca eṣa anukto hi śapeta mām | iti dhyātvā muhūrtam tu sītā vacanam abravīt ||

दुहिता जनकस्य अहम् मैथिलस्य महात्मनः । सीता नाम्ना अस्मि भद्रम् ते रामस्य महिषी प्रिया ॥

duhitā janakasya aham maithilasya mahātmanaḥ | sītā nāmnā asmi bhadram te rāmasya mahiṣī priyā ||

उषित्वा द्वा दश समाः इक्ष्वाकूणाम् निवेशने । भुंजाना मानुषान् भोगान् सर्व काम समृद्धिनी ॥

uṣitvā dvā daśa samāḥ ikṣvākūṇām niveśane | bhuṃjānā mānuṣān bhogān sarva kāma samṛddhinī ||

तत्र त्रयो दशे वर्षे राज अमंत्र्यत प्रभुः । अभिषेचयितुम् रामम् समेतो राज मन्त्रिभिः ॥

tatra trayo daśe varṣe rāja amaṃtryata prabhuḥ | abhiṣecayitum rāmam sameto rāja mantribhiḥ ||

तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्य अभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारम् मम आर्या याचते वरम् ॥

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasya abhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāram mama āryā yācate varam ||

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरम् सुकृतेन मे । मम प्रव्राजनम् भर्तुर् भरतस्य अभिषेचनम् ॥

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuram sukṛtena me | mama pravrājanam bhartur bharatasya abhiṣecanam ||

द्वौ अयाचत भर्तारम् सत्यसंधम् नृपोत्तमम् । न अद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये कदाचन ॥

dvau ayācata bhartāram satyasaṃdham nṛpottamam | na adya bhokṣye na ca svapsye na pāsye kadācana ||

एष मे जीवितस्य अन्तो रामो यदि अभिषिच्यते । इति ब्रुवाणाम् कैकेयीम् श्वशुरो मे स पार्थिवः ॥

eṣa me jīvitasya anto rāmo yadi abhiṣicyate | iti bruvāṇām kaikeyīm śvaśuro me sa pārthivaḥ ||

अयाचत अर्थैः अन्वर्थैः न च यांचाम् चकार सा । मम भर्ता महातेजा वयसा पंच विंशकः ॥

ayācata arthaiḥ anvarthaiḥ na ca yāṃcām cakāra sā | mama bhartā mahātejā vayasā paṃca viṃśakaḥ ||

अष्टा दश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते । राम इति प्रथितो लोके सत्यवान् शीलवान् शुचिः ॥

aṣṭā daśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate | rāma iti prathito loke satyavān śīlavān śuciḥ ||

विशालाक्षो महाबाहुः सर्व भूत हिते रतः । कामार्तः च महाराजः पिता दशरथः स्वयम् ॥

viśālākṣo mahābāhuḥ sarva bhūta hite rataḥ | kāmārtaḥ ca mahārājaḥ pitā daśarathaḥ svayam ||

कैकेय्याः प्रिय कामार्थम् तम् रामम् न अभिषेचयत् । अभिषेकाय तु पितुः समीपम् रामम् आगतम् ॥

kaikeyyāḥ priya kāmārtham tam rāmam na abhiṣecayat | abhiṣekāya tu pituḥ samīpam rāmam āgatam ||

कैकेयी मम भर्तारम् इति उवाच द्रुतम् वचः । तव पित्रा समाज्ञप्तम् मम इदम् शृणु राघव ॥

kaikeyī mama bhartāram iti uvāca drutam vacaḥ | tava pitrā samājñaptam mama idam śṛṇu rāghava ||

भरताय प्रदातव्यम् इदम् राज्यम् अकण्टकम् । त्वया तु खलु वस्तव्यम् नव वर्षाणि पंच च ॥

bharatāya pradātavyam idam rājyam akaṇṭakam | tvayā tu khalu vastavyam nava varṣāṇi paṃca ca ||

वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरम् मोचय अनृतात् । तथा इति उवाच ताम् रामः कैकेयीम् अकुतो भयः ॥

vane pravraja kākutstha pitaram mocaya anṛtāt | tathā iti uvāca tām rāmaḥ kaikeyīm akuto bhayaḥ ||

चकार तत् वचः तस्या मम भर्ता दृढ व्रतः । दद्यात् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यम् ब्रूयात् न च अनृतम् ॥

cakāra tat vacaḥ tasyā mama bhartā dṛḍha vrataḥ | dadyāt na pratigṛhṇīyāt satyam brūyāt na ca anṛtam ||

एतत् ब्राह्मण रामस्य व्रतम् ध्रुवम् अनुत्तमम् । तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥

etat brāhmaṇa rāmasya vratam dhruvam anuttamam | tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān ||

रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे अरिहा । स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्म चारी दृढ व्रतः ॥

rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare arihā | sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharma cārī dṛḍha vrataḥ ||

अन्वगच्छत् धनुष् पाणिः प्रव्रजंतम् मया सह । जटी तापस रूपेण मया सह सह अनुजः ॥

anvagacchat dhanuṣ pāṇiḥ pravrajaṃtam mayā saha | jaṭī tāpasa rūpeṇa mayā saha saha anujaḥ ||

प्रविष्टो दंडकारण्यम् धर्म नित्यो धृढ व्रतः । ते वयम् प्रच्युता राज्यात् कैकेय्याः तु कृते त्रयः ॥

praviṣṭo daṃḍakāraṇyam dharma nityo dhṛḍha vrataḥ | te vayam pracyutā rājyāt kaikeyyāḥ tu kṛte trayaḥ ||

विचराम द्विज श्रेष्ठ वनम् गंभीरम् ओजसा । समाश्वस मुहूर्तम् तु शक्यम् वस्तुम् इह त्वया ॥

vicarāma dvija śreṣṭha vanam gaṃbhīram ojasā | samāśvasa muhūrtam tu śakyam vastum iha tvayā ||

आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् । रुरून् गोधान् वराहान् च हत्वा आदाय अमिषान् बहु ॥

āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam | rurūn godhān varāhān ca hatvā ādāya amiṣān bahu ||

सः त्वम् नाम च गोत्रम् च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः । एकः च दण्डकारण्ये किम् अर्थम् चरसि द्विज ॥

saḥ tvam nāma ca gotram ca kulam ācakṣva tattvataḥ | ekaḥ ca daṇḍakāraṇye kim artham carasi dvija ||

एवम् ब्रुवत्याम् सीतायाम् राम पत्नीआम् महाबलः । प्रत्युवाच उत्तरम् तीव्रम् रावणो राक्षसाधिपः ॥

evam bruvatyām sītāyām rāma patnīām mahābalaḥ | pratyuvāca uttaram tīvram rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

येन वित्रासिता लोकाः स देव असुर मानुषा । अहम् सः रावणो नाम सीते रक्षो गण ईश्वरः ॥

yena vitrāsitā lokāḥ sa deva asura mānuṣā | aham saḥ rāvaṇo nāma sīte rakṣo gaṇa īśvaraḥ ||

त्वाम् तु कांचन वर्ण आभाम् दृष्ट्वा कौशेय वासिनीम् । रतिम् स्वकेषु दारेषु न अधिगच्छामि अनिन्दिते ॥

tvām tu kāṃcana varṇa ābhām dṛṣṭvā kauśeya vāsinīm | ratim svakeṣu dāreṣu na adhigacchāmi anindite ||

बह्वीनाम् उत्तम स्त्रीणाम् आहृतानाम् इतः ततः । सर्वासाम् एव भद्रम् ते मम अग्र महिषी भव ॥

bahvīnām uttama strīṇām āhṛtānām itaḥ tataḥ | sarvāsām eva bhadram te mama agra mahiṣī bhava ||

लंका नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी । सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरि मूर्धनि ॥

laṃkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī | sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā giri mūrdhani ||

तत्र सीते मया सार्धम् वनेषु विचरिष्यसि । न च अस्य वन वासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥

tatra sīte mayā sārdham vaneṣu vicariṣyasi | na ca asya vana vāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini ||

पंच दास्यः सहस्राणि सर्व आभरण भूषिताः । सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥

paṃca dāsyaḥ sahasrāṇi sarva ābharaṇa bhūṣitāḥ | sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi ||

रावणेन एवम् उक्ता तु कुपिता जनक आत्मजा । प्रत्युवाच अनवद्यांगी तम् अनादृत्य राक्षसम् ॥

rāvaṇena evam uktā tu kupitā janaka ātmajā | pratyuvāca anavadyāṃgī tam anādṛtya rākṣasam ||

महा गिरिम् इव अकंप्यम् महेन्द्र सदृशम् पतिम् । महा उदधिम् इव अक्षोभ्यम् अहम् रामम् अनुव्रता ॥

mahā girim iva akaṃpyam mahendra sadṛśam patim | mahā udadhim iva akṣobhyam aham rāmam anuvratā ||

सर्व लक्षण संपन्नम् न्यग्रोध परि मण्डलम् । सत्य संधम् महाभागम् रामम् अनुव्रता ॥

sarva lakṣaṇa saṃpannam nyagrodha pari maṇḍalam | satya saṃdham mahābhāgam rāmam anuvratā ||

महाबाहुम् महोरस्कम् सिंह विक्रांत गामिनम् । नृसिंहम् सिंह संकाशम् अहम् रामम् अनुव्रता ॥

mahābāhum mahoraskam siṃha vikrāṃta gāminam | nṛsiṃham siṃha saṃkāśam aham rāmam anuvratā ||

पूर्ण चन्द्र आननम् वीरम् राज वत्सम् जितेन्द्रियम् । पृथु कीर्तिम् महाबाहुम् अहम् रामम् अनुव्रता ॥

pūrṇa candra ānanam vīram rāja vatsam jitendriyam | pṛthu kīrtim mahābāhum aham rāmam anuvratā ||

त्वम् पुनः जंबुकः सिंहीम् माम् इह इच्छसि दुर्लभाम् । न अहम् शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा ॥

tvam punaḥ jaṃbukaḥ siṃhīm mām iha icchasi durlabhām | na aham śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā ||

पादपान् कांचनान् नूनम् बहून् पश्यसि मंदभाक् । राघवस्य प्रियाम् भार्याम् यः त्वम् इच्छसि राक्षस ॥

pādapān kāṃcanān nūnam bahūn paśyasi maṃdabhāk | rāghavasya priyām bhāryām yaḥ tvam icchasi rākṣasa ||

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृग शत्रोः तरस्विनः । आशी विषस्य वदनात् दम्ष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि ॥

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛga śatroḥ tarasvinaḥ | āśī viṣasya vadanāt damṣṭrām ādātum icchasi ||

मंदरम् पर्वत श्रेष्ठम् पाणिना हर्तुम् इच्छसि । काल कूटम् विषम् पीत्वा स्वस्तिमान् गंतुम् इच्छसि ॥

maṃdaram parvata śreṣṭham pāṇinā hartum icchasi | kāla kūṭam viṣam pītvā svastimān gaṃtum icchasi ||

अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् । राघवस्य प्रियाम् भार्याम् अधिगंतुम् त्वम् इच्छसि ॥

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram | rāghavasya priyām bhāryām adhigaṃtum tvam icchasi ||

अवसज्य शिलाम् कण्ठे समुद्रम् तर्तुम् इच्छसि । सूर्या चन्द्रमसौ च उभौ प्राणिभ्याम् हर्तुम् इच्छसि ॥

avasajya śilām kaṇṭhe samudram tartum icchasi | sūryā candramasau ca ubhau prāṇibhyām hartum icchasi ||

यो रामस्य प्रियाम् भार्याम् प्रधर्षयितुम् इच्छसि । अग्निम् प्रज्वलितम् दृष्ट्वा वस्त्रेण आहर्तुम् इच्छसि ॥

yo rāmasya priyām bhāryām pradharṣayitum icchasi | agnim prajvalitam dṛṣṭvā vastreṇa āhartum icchasi ||

कल्याण वृत्ताम् यो भार्याम् रामस्य हर्तुम् इच्छसि । अयो मुखानाम् शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि । रामस्य सदृशीम् भार्याम् यो अधिगंतुम् त्वम् इच्छसि ॥

kalyāṇa vṛttām yo bhāryām rāmasya hartum icchasi | ayo mukhānām śūlānām agre caritum icchasi | rāmasya sadṛśīm bhāryām yo adhigaṃtum tvam icchasi ||

यद् अंतरम् सिंह शृगालयोः वनेयद् अंतरम् स्यन्दनिका समुद्रयोः । सुर अग्र्य सौवीरकयोः यद् अंतरम्तद् अंतरम् दाशरथेः तव एव च ॥

yad aṃtaram siṃha śṛgālayoḥ vaneyad aṃtaram syandanikā samudrayoḥ | sura agrya sauvīrakayoḥ yad aṃtaramtad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||

यद् अंतरम् कांचन सीस लोहयोःयद् अंतरम् चन्दन वारि पंकयोः । यद् अंतरम् हस्ति बिडालयोः वनेतद् अंतरम् दशरथेः तव एव च ॥

yad aṃtaram kāṃcana sīsa lohayoḥyad aṃtaram candana vāri paṃkayoḥ | yad aṃtaram hasti biḍālayoḥ vanetad aṃtaram daśaratheḥ tava eva ca ||

यद् अंतरम् वायस वैनतेययोःयद् अंतरम् मद्गु मयूरयोः अपि । यद् अंतरम् हंस गृध्रयोः वनेतद् अंतरम् दाशरथेः तव एव च ॥

yad aṃtaram vāyasa vainateyayoḥyad aṃtaram madgu mayūrayoḥ api | yad aṃtaram haṃsa gṛdhrayoḥ vanetad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||

तस्मिन् सहस्राक्ष सम प्रभावेरामे स्थिते कार्मुक बाण पाणौ । हृता अपि ते अहम् न जराम् गमिष्येवज्रम् यथा मक्षिकया अवगीर्णम् ॥

tasmin sahasrākṣa sama prabhāverāme sthite kārmuka bāṇa pāṇau | hṛtā api te aham na jarām gamiṣyevajram yathā makṣikayā avagīrṇam ||

इति इव तत् वाक्यम् अदुष्ट भावासुदुष्टम् उक्त्वा रजनी चरम् तम् । गात्र प्रकंपात् व्यथिता बभूववात उद्धता सा कदली इव तन्वी ॥

iti iva tat vākyam aduṣṭa bhāvāsuduṣṭam uktvā rajanī caram tam | gātra prakaṃpāt vyathitā babhūvavāta uddhatā sā kadalī iva tanvī ||

ताम् वेपमानाम् उपलक्ष्य सीताम्स रावणो मृत्यु सम प्रभावः । कुलम् बलम् नाम च कर्म च आत्मनःसमाचचक्षे भय कारण अर्थम् ॥

tām vepamānām upalakṣya sītāmsa rāvaṇo mṛtyu sama prabhāvaḥ | kulam balam nāma ca karma ca ātmanaḥsamācacakṣe bhaya kāraṇa artham ||