Sarga 42

एवम् उक्त्वा तु परुषम् मारीचो रावणम् ततः । गच्छावः इति अब्रवीत् दीनो भयात् रात्रिम् चर प्रभोः ॥

evam uktvā tu paruṣam mārīco rāvaṇam tataḥ | gacchāvaḥ iti abravīt dīno bhayāt rātrim cara prabhoḥ ||

दृष्टाः च अहम् पुनः तेन शर चाप असि धारिणा । मद्वधो उद्यत शस्त्रेण विनष्टम् जीवितम् च मे ॥

dṛṣṭāḥ ca aham punaḥ tena śara cāpa asi dhāriṇā | madvadho udyata śastreṇa vinaṣṭam jīvitam ca me ||

न हि रामम् पराक्रम्य जीवन् प्रति निवर्तते । वर्तते प्रति रूपो असौ यम दण्ड हतस्य ते ॥

na hi rāmam parākramya jīvan prati nivartate | vartate prati rūpo asau yama daṇḍa hatasya te ||

किम् नु कर्तुम् मया शक्यम् एवम् त्वयि दुरात्मनि । एष गच्छामि अहम् तात स्वस्ति ते अस्तु निशाचरः ॥

kim nu kartum mayā śakyam evam tvayi durātmani | eṣa gacchāmi aham tāta svasti te astu niśācaraḥ ||

प्रहृष्टः तु अभवत् तेन वचनेन स राक्षसः । परिष्वज्य सुसंश्लिष्टम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

prahṛṣṭaḥ tu abhavat tena vacanena sa rākṣasaḥ | pariṣvajya susaṃśliṣṭam idam vacanam abravīt ||

एतत् शौण्डीर्य - चौत्तिर्य -न्युक्तम् ते मत् च्छंद वश वर्तिनः । इदानीम् असि मारीचः पूर्वम् अन्यो निशाचरः ॥

etat śauṇḍīrya - cauttirya -nyuktam te mat cchaṃda vaśa vartinaḥ | idānīm asi mārīcaḥ pūrvam anyo niśācaraḥ ||

आरुह्यताम् शीघ्रम् खगो रत्न विभूषितः । मया सह रथो युक्तः पिशाच वदनैः खरैः ॥

āruhyatām śīghram khago ratna vibhūṣitaḥ | mayā saha ratho yuktaḥ piśāca vadanaiḥ kharaiḥ ||

प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि । ताम् शून्ये प्रसभम् सीताम् आनयिष्यामि मैथिलीम् ॥

pralobhayitvā vaidehīm yathā iṣṭam gantum arhasi | tām śūnye prasabham sītām ānayiṣyāmi maithilīm ||

तथा इति उवाच एनम् रावणम् ताटका सुतः । ततो रावण मारीचौ विमानम् इव तम् रथम् ॥

tathā iti uvāca enam rāvaṇam tāṭakā sutaḥ | tato rāvaṇa mārīcau vimānam iva tam ratham ||

आरुह्य ययतुः शीघ्रम् तस्मात् आश्रम मण्डलात् । तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ॥

āruhya yayatuḥ śīghram tasmāt āśrama maṇḍalāt | tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca ||

गिरीम् च सरिताः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च । समेत्य दण्डक अरण्यम् राघवस्य आश्रमम् ततः ॥

girīm ca saritāḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca | sametya daṇḍaka araṇyam rāghavasya āśramam tataḥ ||

ददर्श सह मरीचो रावणो राक्षसाधिपः । अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः कांचन भूषणात् ॥

dadarśa saha marīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | avatīrya rathāt tasmāt tataḥ kāṃcana bhūṣaṇāt ||

हस्ते गृहीत्वा मारीचम् रावणो वाक्यम् अब्रवीत् । एतत् राम आश्रम पदम् दृश्यते कदली वृतम् ॥

haste gṛhītvā mārīcam rāvaṇo vākyam abravīt | etat rāma āśrama padam dṛśyate kadalī vṛtam ||

क्रियताम् तत् सखे शीघ्रम् यत् अर्थम् वयम् आगताः । स रावण वचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसः तदा ॥

kriyatām tat sakhe śīghram yat artham vayam āgatāḥ | sa rāvaṇa vacaḥ śrutvā mārīco rākṣasaḥ tadā ||

मृगो भूत्वा आश्रम द्वारि रामस्य विचचार ह । स तु रूपम् समास्थाय महत् अद्भुत दर्शनम् ॥

mṛgo bhūtvā āśrama dvāri rāmasya vicacāra ha | sa tu rūpam samāsthāya mahat adbhuta darśanam ||

मणिप्रवर शृंगाग्रः सित असित मुखाकृतिः । रक्तपद्मोत्पल मुख इन्द्रनीलोत्पल श्रवाः ॥

maṇipravara śṛṃgāgraḥ sita asita mukhākṛtiḥ | raktapadmotpala mukha indranīlotpala śravāḥ ||

किम्चित् अभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनील निभ उदरः । मधूक निभ पार्श्वः च कंज किंजल्क सम्निभः ॥

kimcit abhyunnata grīva indranīla nibha udaraḥ | madhūka nibha pārśvaḥ ca kaṃja kiṃjalka samnibhaḥ ||

वैदूर्य संकाश खुरः तनु जंघः सुसंहतः । इन्द्र आयुध सवर्णेन पुच्छेन ऊर्ध्वम् विराजितः ॥

vaidūrya saṃkāśa khuraḥ tanu jaṃghaḥ susaṃhataḥ | indra āyudha savarṇena pucchena ūrdhvam virājitaḥ ||

मनोहर स्निग्ध वर्णो रत्नैः नाना विधैः वृतः । क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परम शोभनः ॥

manohara snigdha varṇo ratnaiḥ nānā vidhaiḥ vṛtaḥ | kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ parama śobhanaḥ ||

वनम् प्रज्वलयन् रम्यम् राम आश्रम पदम् च तत् । मनोहरम् दर्शनीयम् रूपम् कृत्वा स राक्षसः ॥

vanam prajvalayan ramyam rāma āśrama padam ca tat | manoharam darśanīyam rūpam kṛtvā sa rākṣasaḥ ||

प्रलोभनार्थम् वैदेह्या नाना धातु विचित्रितम् । विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समंततः ॥

pralobhanārtham vaidehyā nānā dhātu vicitritam | vicaran gacchate samyak śādvalāni samaṃtataḥ ||

रोप्यैः बिन्दु शतैः चित्रो भूत्वा च प्रिय दर्शनः । विटपीनाम् किसलयान् भक्षयन् विचचार ह ॥

ropyaiḥ bindu śataiḥ citro bhūtvā ca priya darśanaḥ | viṭapīnām kisalayān bhakṣayan vicacāra ha ||

कदली गृहकम् गत्वा कर्णिकारानि ततः ततः । समाश्रयन् मंदगतिः सीता संदर्शनम् ततः ॥

kadalī gṛhakam gatvā karṇikārāni tataḥ tataḥ | samāśrayan maṃdagatiḥ sītā saṃdarśanam tataḥ ||

राजीव चित्र पृष्ठः स विरराज महामृगः । राम आश्रम पद अभ्याशे विचचार यथा सुखम् ॥

rājīva citra pṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ | rāma āśrama pada abhyāśe vicacāra yathā sukham ||

पुनर् गत्वा निवृत्तः च विचचार मृगोत्तमः । गत्वा मुहूर्तम् त्वरया पुनः प्रति निवर्तते ॥

punar gatvā nivṛttaḥ ca vicacāra mṛgottamaḥ | gatvā muhūrtam tvarayā punaḥ prati nivartate ||

विक्रीडन् च पुनर् भूमौ पुनर् एव निषीदति । आश्रम द्वारम् आगम्य मृग यूथानि गच्छति ॥

vikrīḍan ca punar bhūmau punar eva niṣīdati | āśrama dvāram āgamya mṛga yūthāni gacchati ||

मृग यूथैः अनुगतः पुनर् एव निवर्तते । सीता दर्शनम् आकांक्षन् राक्षसो मृगताम् गतः ॥

mṛga yūthaiḥ anugataḥ punar eva nivartate | sītā darśanam ākāṃkṣan rākṣaso mṛgatām gataḥ ||

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् । समुद्वीक्ष्य च सर्वे तम् मृगा ये अन्ये वनेचराः ॥

paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan | samudvīkṣya ca sarve tam mṛgā ye anye vanecarāḥ ||

उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश । राक्षसः सो अपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥

upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa | rākṣasaḥ so api tān vanyān mṛgān mṛgavadhe rataḥ ||

प्रच्छादनार्थम् भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् । तस्मिन् एव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥

pracchādanārtham bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan | tasmin eva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā ||

कुसुम अपचये व्यग्रा पादपान् अभ्यवर्तत । कर्णिकारान् अशोकान् च चूताम् च मदिरेक्षणा ॥

kusuma apacaye vyagrā pādapān abhyavartata | karṇikārān aśokān ca cūtām ca madirekṣaṇā ||

कुसुमानि अपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना । अनर्हा अरण्य वासस्य सा तम् रत्नमयम् मृगम् ॥

kusumāni apacinvantī cacāra rucirānanā | anarhā araṇya vāsasya sā tam ratnamayam mṛgam ||

मुक्ता मणि विचित्र अंगम् ददर्श परम अंगना । तम् वै रुचिर दंत ओष्ठम् रूप्य धातु तनू रुहम् ॥

muktā maṇi vicitra aṃgam dadarśa parama aṃganā | tam vai rucira daṃta oṣṭham rūpya dhātu tanū ruham ||

विस्मयात् उत्फुल्ल नयना स स्नेहम् समुदैक्षत । स च ताम् राम दयिताम् पश्यन् मायामयो मृगः ॥

vismayāt utphulla nayanā sa sneham samudaikṣata | sa ca tām rāma dayitām paśyan māyāmayo mṛgaḥ ||

विचचार ततः तत्र दीपयन् इव तत् वनम् । अदृष्ट पूर्वम् दृष्ट्वा तम् नाना रत्नमयम् मृगम् । विस्मयम् परमम् सीता जगाम जनक आत्मजा ॥

vicacāra tataḥ tatra dīpayan iva tat vanam | adṛṣṭa pūrvam dṛṣṭvā tam nānā ratnamayam mṛgam | vismayam paramam sītā jagāma janaka ātmajā ||