Sarga 4

ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ । उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सु महाभुजौ ॥

hriyamāṇau tu kākutsthau dṛṣṭvā sītā raghūttamau | uccaiḥ svareṇa cukrośa pragṛhya su mahābhujau ||

एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः । रक्षसा रौद्र रूपेण ह्रियते सह लक्ष्मणः ॥

eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ | rakṣasā raudra rūpeṇa hriyate saha lakṣmaṇaḥ ||

माम् ऋका भक्ष इष्यन्ति शार्दूल द्वीपिनः तथा । माम् हरः उत्सृज्य काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तमः ॥

mām ṛkā bhakṣa iṣyanti śārdūla dvīpinaḥ tathā | mām haraḥ utsṛjya kākutsthau namaste rākṣasottamaḥ ||

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा वैदेह्याः राम लक्ष्मणौ । वेगम् प्रचक्रतुर् वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥

tasyāḥ tat vacanam śrutvā vaidehyāḥ rāma lakṣmaṇau | vegam pracakratur vīrau vadhe tasya durātmanaḥ ||

तस्य रौद्रस्य सोउमित्रिः सव्यम् बाहुम् बभञ्ज ह । रामः तु दक्षिणम् बाहुम् तरसा तस्य रक्षसः ॥

tasya raudrasya soumitriḥ savyam bāhum babhañja ha | rāmaḥ tu dakṣiṇam bāhum tarasā tasya rakṣasaḥ ||

सः भग्न बहुः संविग्नः पपात आशु विमूर्छितः । धरण्याम् मेघ संकाशो वज्र भिन्न इव अचलः ॥

saḥ bhagna bahuḥ saṃvignaḥ papāta āśu vimūrchitaḥ | dharaṇyām megha saṃkāśo vajra bhinna iva acalaḥ ||

मुष्टिभिर् बाहुभिर् पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् । उद्यम्योद्यम्य च अपि एनम् स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥

muṣṭibhir bāhubhir padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam | udyamyodyamya ca api enam sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ ||

स विद्धो बहुभिर् बाणैः खड्गाभ्याम् च परिक्षतः । निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥

sa viddho bahubhir bāṇaiḥ khaḍgābhyām ca parikṣataḥ | niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ ||

तम् प्रेक्ष्य रामः सुभृशम् अवध्यम् अचल उपमम् । भयेषु अभय दः श्रीमान् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tam prekṣya rāmaḥ subhṛśam avadhyam acala upamam | bhayeṣu abhaya daḥ śrīmān idam vacanam abravīt ||

तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयम् न शक्यते । शस्त्रेण युधि निर्जेतुम् राक्षसम् निखनावहे ॥

tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yam na śakyate | śastreṇa yudhi nirjetum rākṣasam nikhanāvahe ||

कुंजर्स्य इव रौद्रस्य राक्षसस्य अस्य लक्ष्मण! । वने अस्मिन् सुमहद् श्वभ्रम् खन्यताम् रौद्रवर्चसः ॥

kuṃjarsya iva raudrasya rākṣasasya asya lakṣmaṇa! | vane asmin sumahad śvabhram khanyatām raudravarcasaḥ ||

इति उक्त्वा लक्ष्मणम् रामः प्रदरः खन्यताम् इति । तस्थौ विराधम् आक्र्म्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥

iti uktvā lakṣmaṇam rāmaḥ pradaraḥ khanyatām iti | tasthau virādham ākrmya kaṇṭhe pādena vīryavān ||

तत् श्रुत्वा राघवेण उक्तम् राक्षसः प्रश्रितम् वचः । इदम् प्रोवाच काकुत्स्थम् विराधः पुरुषर्षभम् ॥

tat śrutvā rāghaveṇa uktam rākṣasaḥ praśritam vacaḥ | idam provāca kākutstham virādhaḥ puruṣarṣabham ||

हतोऽहम् पुरुषव्याघ्रः शक्र तुल्य बलेन वै । मया तु पूर्वम् त्वम् मोहान् न ज्ञातः पुरुषर्षभः ॥

hato'ham puruṣavyāghraḥ śakra tulya balena vai | mayā tu pūrvam tvam mohān na jñātaḥ puruṣarṣabhaḥ ||

कौसल्या सुप्रजातः तात रामः त्वम् विदितो मया । वैदेही च महाभागा लक्ष्मणः च महायशाः ॥

kausalyā suprajātaḥ tāta rāmaḥ tvam vidito mayā | vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaḥ ca mahāyaśāḥ ||

अभि शापाद् अहम् घोरम् प्रविष्टो राक्ष्सीम् तनुम् । तुंबुरुः नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥

abhi śāpād aham ghoram praviṣṭo rākṣsīm tanum | tuṃburuḥ nāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena hi ||

प्रसाद्यमानः च मया सोऽब्रवीत् माम् महायशाः । यदा दाशरथी रमः त्वाम् वधिष्यति संयुगे ॥

prasādyamānaḥ ca mayā so'bravīt mām mahāyaśāḥ | yadā dāśarathī ramaḥ tvām vadhiṣyati saṃyuge ||

तदा प्रकृतिम् आपन्नो भवान् स्वर्गम् गमिष्यति । अनुपस्थीयमानो माम् स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥

tadā prakṛtim āpanno bhavān svargam gamiṣyati | anupasthīyamāno mām sa kruddho vyājahāra ha ||

इति वैश्रवणो राजा रंभ आसक्तम् उवाच ह । तव प्रसादान् मुक्तो अहम् अभिशापात् सु दारुणात् ॥

iti vaiśravaṇo rājā raṃbha āsaktam uvāca ha | tava prasādān mukto aham abhiśāpāt su dāruṇāt ||

भुवनम् स्वम् गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप । इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥

bhuvanam svam gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa | ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān ||

अध्यर्थ योजने तातः महर्षिः सूर्य संनिभः । तम् क्षिप्रम् अभिगच्छ त्वम् स ते श्रेयो अभिधास्यति ॥

adhyartha yojane tātaḥ maharṣiḥ sūrya saṃnibhaḥ | tam kṣipram abhigaccha tvam sa te śreyo abhidhāsyati ||

अवटे च अपि माम् राम निक्षिप्य कुशली व्रज । रक्षसाम् गत सत्त्वानाम् एष धर्मः सनातनः ॥

avaṭe ca api mām rāma nikṣipya kuśalī vraja | rakṣasām gata sattvānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

अवटे ये निधीयन्ते तेषाम् लोकाः सनातनाः । एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थम् विराधः शर पीडितः ॥

avaṭe ye nidhīyante teṣām lokāḥ sanātanāḥ | evam uktvā tu kākutstham virādhaḥ śara pīḍitaḥ ||

बभूव स्वर्ग संप्राप्तो न्यस्त देहो महाबलः । तत् श्रुत्वा राघवः वाक्यम् लक्ष्मणम् व्यादिदेश ह ॥

babhūva svarga saṃprāpto nyasta deho mahābalaḥ | tat śrutvā rāghavaḥ vākyam lakṣmaṇam vyādideśa ha ||

कुंजर्स्य इव रौद्रस्य राक्षसस्य अस्य लक्ष्मण! । वने अस्मिन् सुमहत् श्वभ्रम् खन्यताम् रौद्रकर्मणः ॥

kuṃjarsya iva raudrasya rākṣasasya asya lakṣmaṇa! | vane asmin sumahat śvabhram khanyatām raudrakarmaṇaḥ ||

इति उक्त्वा लक्ष्मणम् रामः प्रदरः खन्यताम् इति । तस्थौ विराधम् आक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥

iti uktvā lakṣmaṇam rāmaḥ pradaraḥ khanyatām iti | tasthau virādham ākramya kaṇṭhe pādena vīryavān ||

ततः खनित्रम् आदाय लक्ष्मणः श्वभ्रम् उत्तमम् । अखनत् पार्श्वतः तस्य विराधस्य महात्मनः ॥

tataḥ khanitram ādāya lakṣmaṇaḥ śvabhram uttamam | akhanat pārśvataḥ tasya virādhasya mahātmanaḥ ||

तम् मुक्त कण्ठम् उत्क्षिप्य शङ्कु कर्णम् महास्वनम् । विराधम् प्राक्षिपत् श्वभ्रे नदन्तम् भैरव स्वनम् ॥

tam mukta kaṇṭham utkṣipya śaṅku karṇam mahāsvanam | virādham prākṣipat śvabhre nadantam bhairava svanam ||

तम् आहवे दारुणम् आशु विक्रमौस्थिरौ उभौ संयति राम लक्ष्मणौ । मुदान्वितौ चिक्षिपतुर् भयावहम्नदन्तम् उत्क्षिप्य बिलेन राक्ष्सम् ॥

tam āhave dāruṇam āśu vikramausthirau ubhau saṃyati rāma lakṣmaṇau | mudānvitau cikṣipatur bhayāvahamnadantam utkṣipya bilena rākṣsam ||

अवध्यताम् प्रेक्ष्य महासुरस्य तौशितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ । समर्थ्य च अत्यर्थ विशारदौ उभौबिले विरधस्य वधम् प्रचक्रतुः ॥

avadhyatām prekṣya mahāsurasya tauśitena śastreṇa tadā nararṣabhau | samarthya ca atyartha viśāradau ubhaubile viradhasya vadham pracakratuḥ ||

स्वयम् विराधेन हि मृत्युम् आत्मनःप्रसह्य रामेण वधार्थम् ईप्सितः । निवेदितः कानन चारिणा स्वयम्न मे वधः शस्त्र कृतो भवेत् इति ॥

svayam virādhena hi mṛtyum ātmanaḥprasahya rāmeṇa vadhārtham īpsitaḥ | niveditaḥ kānana cāriṇā svayamna me vadhaḥ śastra kṛto bhavet iti ||

तदेव रामेण निशम्य भाषितम्कृता मतिः तस्य बिल प्रवेशने । बिलम् च तेन अति बलेन रक्षसाप्रवेश्यमानेन वनम् विनादितम् ॥

tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitamkṛtā matiḥ tasya bila praveśane | bilam ca tena ati balena rakṣasāpraveśyamānena vanam vināditam ||

प्रहृष्ट रूपौ इव राम लक्ष्मणौविराधम् उर्व्याम् प्रदरे निपात्य तम् । ननन्दतुः वीत भयौ महावनेशिलाभिः अन्तर् दधतुः च राक्षसम् ॥

prahṛṣṭa rūpau iva rāma lakṣmaṇauvirādham urvyām pradare nipātya tam | nanandatuḥ vīta bhayau mahāvaneśilābhiḥ antar dadhatuḥ ca rākṣasam ||

ततः तु तौ कांचन चित्र कार्मुकौनिहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् । विजह्रतुः तौ मुदितौ महावनेदिवि स्थितौ चन्द्र दिवाकरौ इव ॥

tataḥ tu tau kāṃcana citra kārmukaunihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm | vijahratuḥ tau muditau mahāvanedivi sthitau candra divākarau iva ||